Adhyaya 40
Adhyāya 40 (Book 7, Droṇa-parva): Abhimanyu’s Rapid Advance and Battlefield Disruption
Upa-parva: Abhimanyu’s Assault on the Kaurava Host (Tactical Breakthrough Episode)
Saṃjaya reports a fast-paced exchange centered on Abhimanyu’s forward drive. A bow-armed opponent closes chariot distance and strikes Abhimanyu with multiple arrows, targeting visible chariot components (standard, parasol, driver, and horses). Observers aligned with Dhṛtarāṣṭra’s side react with approval on seeing Abhimanyu momentarily afflicted. Abhimanyu responds with a precise counter-shot that dislodges the attacker’s head/helmet region, causing a fall from the chariot. Karṇa, witnessing a brother’s fall, experiences distress; Abhimanyu then turns Karṇa away with repeated, sharp volleys and charges other principal archers. The narrative expands from duel to field-scale effect: Abhimanyu tears through a mixed host of elephants, horses, chariots, and infantry, producing heavy casualties and material wreckage (broken chariots, fallen banners, scattered weapons and bodies). Dust and arrow-saturation obscure recognition, yet Abhimanyu repeatedly reappears ‘like the midday sun,’ emphasizing both tactical dominance and the perceptual instability of mass combat.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रणभूमि में सौभद्र अभिमन्यु और कौरव-पक्ष के महाबली योद्धाओं के बीच घोर संग्राम छिड़ गया—युवक वीर अपने अपमानों का हिसाब युद्ध में चुकाने को सामने आता है। → दुःशासन गर्वोक्ति और कटु स्मरण दिलाता है—सभा में युधिष्ठिर का अपमान, पाण्डवों की ‘धर्म’ की मर्यादा, और अब उसी का प्रतिशोध। अभिमन्यु निर्भीक होकर द्रोण-सेना में घुसता है, तीव्र बाण-वर्षा से रथ, ध्वज, छत्र और सारथि तक को लक्ष्य बनाता है; कौरव-वीर उसे रोकने को एक-एक कर भिड़ते हैं। → अभिमन्यु का निर्णायक प्रहार: वह कर्ण (राधेय) पर शिलीमुखों की वर्षा करता है, उसकी रक्षा-व्यवस्था को तोड़ता है और अंततः ध्वज सहित कर्ण का धनुष काटकर पृथ्वी पर गिरा देता है—युद्ध-गर्व का शिखर क्षण भर में धूल में मिल जाता है। → कर्ण और दुःशासन दोनों अभिमन्यु के पराक्रम से दबते हैं; कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ क्षणिक रूप से विचलित होती हैं और पाण्डव-पक्ष में उत्साह की लहर उठती है। अभिमन्यु की कीर्ति द्रोणानीक के बीच चमकती है, मानो अकेला दीपक आँधी में भी स्थिर हो। → परन्तु यही विजय कौरवों के भीतर प्रतिशोध की आग और तीव्र कर देती है—अगले क्षण वे और अधिक संख्या व छल-नीति से उसे घेरने की तैयारी करते हैं।
Shlokas
Verse 1
अत---#क+ चत्वारिशो<5 ध्याय: अभिमन्युके द्वारा द:ःशासन और कर्णकी पराजय संजय उवाच (तत: समभवद् युद्ध तयो: पुरुषसिंहयो: । तस्मिन् काले महाबाहु: सौभद्र: परवीरहा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ആ രണ്ടു പുരുഷസിംഹന്മാർക്കിടയിൽ ഘോരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശത്രുവീരഹന്താവായ മഹാബാഹു സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യു, അതിവേഗത്തിൽ ദുഃശാസന്റെ അമ്പുകളോടുകൂടിയ ധനുസ്സിനെ വെട്ടി താഴെയിട്ടു. പിന്നെ ഭയങ്കരമായ ശരങ്ങളാൽ അവനെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് തുടർച്ചയായി കുത്തി മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ചീന്തപ്പെട്ട ശരീരത്തോടെ എതിരാളി മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നതു കണ്ട ബുദ്ധിമാനായ അഭിമന്യു അല്പം പുഞ്ചിരിച്ച് പിന്നെ ദുഃശാസനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 2
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शूरमागतम् । निष्ठर॑ त्यक्तर्थर्माणमाक्रोशनपरायणम्
മഹാഭാഗ്യവശാൽ ഇന്ന് ഈ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ഞാൻ മുഖാമുഖം കാണുന്നു—തന്നെ വീരനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നതെങ്കിലും അഹങ്കാരിയും ക്രൂരനും ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചവനും നിന്ദയും അധിക്ഷേപവും ചെയ്യുന്നതിൽ തൽപരനുമായ ആ ശത്രുവിനെ.
Verse 3
यत् सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वत: । कोपित: परुषैर्वाक्यैर्थर्मराजो युधिछ्िर:
അതേ സംഭവമാണ്—രാജസഭയിൽ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ കേൾക്കേ നീ കഠിനവചനങ്ങളാൽ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കോപിപ്പിച്ചതിന്റെ—ഇന്നത്തെ ഫലം.
Verse 4
जयोन्मत्तेन भीमश्न बह्चबद्धं प्रभाषित: । अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलस्यात्मनो बलम्
വിജയോന്മാദത്തിൽ ഭീമൻ പല കഠിനവും പരിഹാസം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—കപട ദ്യൂതത്തിന്റെ ‘അക്ഷകൂടം’ ആശ്രയിച്ച്, സൗബലപുത്രൻ ശകുനിയുടെ ബലത്തെയും തന്റെ ബലത്തെയും ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട്.
Verse 5
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं तस्य कोपान्महात्मन: । 'ओ मूर्ख! तूने द्यूतक्रीडामें विजय पानेसे उन््मत्त होकर सभामें राजा धृतराष्ट्रके सुनते हुए जो अपने निष्ठुर वचनोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरको कुपित किया था और शकुनिके आत्मबल--जूएमें छल-कपटका आश्रय लेकर जो भीमसेनके प्रति बहुत-सी अंट-संट बातें कही थीं
ആ മഹാത്മാവിന്റെ കോപം കൊണ്ടുതന്നെ ഈ ദുരന്തം നിനക്കു വന്നിരിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ ധനം കവർന്നത്, അണങ്ങാത്ത ക്രോധം, ശമിക്കാതിരിക്കുന്ന ദുഷ്ഠഹഠം—ഇവയുടെ ഫലമാണ് ഇത്.
Verse 6
लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्थ च । पितृणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम्
ഇത് ലോഭം, വിവേകനാശം, ദ്രോഹം, അത്യന്തം ഭീകരമായ അനീതികൾ—ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്; കൂടാതെ എന്റെ ഉഗ്രധനുർധര പിതാക്കന്മാരുടെ രാജ്യം കവർന്നതിന്റെ പാപം—അതിന്റെ ദുഷ്ഫലമാണ് ഇന്ന് തെളിഞ്ഞത്.
Verse 7
स तस्योग्रमधर्मस्य फल प्राप्रुहि दुर्मते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ദുർമതേ! നിന്റെ ആ ഉഗ്ര അധർമ്മത്തിന്റെ ഭയങ്കരഫലം ഇപ്പോൾ തന്നെ അനുഭവിക്ക. ഇന്ന് സർവ്വസൈന്യങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കെ എന്റെ അമ്പുകളാൽ നിന്നെ ഞാൻ ശിക്ഷിക്കും. ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ആ മഹാത്മ പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ ക്രോധത്തിന് പ്രതികാരം തീർത്ത് ആ കടത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ വിമുക്തനാകും.”
Verse 8
शासितास्म्यद्य ते बाणै: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് സർവ്വസൈന്യവും നോക്കി നിൽക്കെ എന്റെ അമ്പുകളാൽ നിന്നെ ഞാൻ ശിക്ഷിക്കും. ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ആ ക്രോധത്തിന്റെ കടം ഞാൻ തീർക്കും—പൂജ്യ മുതിർന്നവരുടെ/പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ ദീർഘകാല രോഷത്തിന് യഥോചിത പ്രതികാരം നൽകി.”
Verse 9
अमर्षिताया: कृष्णाया: काड्क्षितस्य च मे पितु: । अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “കുരുകുലത്തിന്റെ കളങ്കമേ! ഇന്ന് ഈ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം നിറഞ്ഞ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യുടെ ആഗ്രഹവും, എനിക്ക് പിതൃതുല്യനായ ഭീമസേനന്റെ അഭീഷ്ടവും നിറവേറ്റി ഞാൻ അവരുടെ കടത്തിൽ നിന്ന് ഉഋണനാകും.”
Verse 10
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम् | एवमुकक््त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “നീ യുദ്ധഭൂമി ഉപേക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ജീവനോടെ എന്നിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹു വീരൻ ദുഃശാസനാന്തകമായ അമ്പ് വിട്ടു.
Verse 11
तस्योरस्तूर्णमासाद्य जन्रुदेशे विभिद्य तम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ അമ്പ് ക്ഷണത്തിൽ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തെത്തി, കഴുത്തിനടുത്ത ജത്രുസ്ഥാനം പിളർത്തി, പിറകുകളോടുകൂടെ അകത്തേക്ക് കയറി—വല്മീകത്തിലേക്ക് പാമ്പ് സരിയുന്നതുപോലെ. തുടർന്ന് അഭിമന്യു ദുഃശാസനനെ വീണ്ടും ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളാൽ കുത്തി.
Verse 12
जगाम सह पुड्खेन वल्मीकमिव पन्नग: । अथैनं पज्चविंशत्या पुनरेव समार्पयत्
പുങ്ഖസഹിതമായ ആ ബാണം ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തെത്തി, കണ്ഠത്തിലെ ഹംസലിയെ പിളർത്തി അകത്തു കയറി—പാമ്പ് വൽമീകത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ. തുടർന്ന് അഭിമന്യു ദുഃശാസനനിൽ വീണ്ടും ഇരുപത്തഞ്ച് ബാണങ്ങൾ ഏല്പിച്ചു.
Verse 13
शरैरग्निसमस्पर्शैराकर्णसमचोदितै: । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
അഗ്നിസ്പർശംപോലെ കത്തുന്ന, കർണ്ണപര്യന്തം വലിച്ച് പൂർണ്ണബലത്തോടെ വിട്ട ശരങ്ങളാൽ അവൻ ഗാഢമായി വിധിക്കപ്പെട്ടു; വേദനകൊണ്ട് വ്യഥിതനായി രഥത്തിന്റെ തറയിൽ ഇരുന്നുവീണു.
Verse 14
सारथिस्त्वरमाणस्तु दःशासनमचेतनम्
അപ്പോൾ സാരഥി ത്വരിതനായി അചേതനനായ ദുഃശാസനനെ പരിചരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 15
पाण्डवा द्रौपदेयाश्न विराटश्न॒ समीक्ष्य तम्
പാണ്ഡവർ, ദ്രൗപദേയർ, രാജാവ് വിരാടൻ—അവനെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച്—മുന്നിലുള്ള സ്ഥിതിയെ വിലയിരുത്തി.
Verse 16
वादित्राणि च सर्वाणि नानालिड्रानि सर्वश:,पाण्डवोंके सैनिक वहाँ हर्षमें भरकर नाना प्रकारके सभी रणवाद्य बजाने लगे और मुसकराते हुए वे सुभद्राकुमारका पराक्रम देखने लगे
അപ്പോൾ പാണ്ഡവസൈന്യം എല്ലാടവും ഹർഷം നിറഞ്ഞ്, നാനാവിധമായ എല്ലാ രണവാദ്യങ്ങളും മുഴക്കിത്തുടങ്ങി; പുഞ്ചിരിയോടെ അവർ സുഭദ്രാസുതന്റെ പരാക്രമം കാണാൻ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ചു.
Verse 17
प्रावादयन्त संहृष्टा: पाण्डूनां तत्र सैनिका: | अपश्यन् स्मयमानाश्न सौभद्रस्य विचेष्टितम्
അപ്പോൾ അവിടെ പാണ്ഡവസൈന്യം ആഹ്ലാദോത്സാഹത്തോടെ പലവിധ യുദ്ധവാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി. അവർ പുഞ്ചിരിയോടെ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) ചെയ്ത വീരകൃത്യങ്ങളും പരാക്രമവും നോക്കി നിന്നു॥
Verse 18
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं पपाजितम् । धर्ममारुतशक्राणामश्रिनो: प्रतिमास्तथा
അത്യന്തവൈരിയും ദർപ്പിഷ്ഠനുമായ ശത്രു പരാജിതനായതു കണ്ടപ്പോൾ, ധ്വജാഗ്രങ്ങളിൽ ധർമ്മം, വായു, ഇന്ദ്രൻ, അശ്വിനീകുമാരർ എന്നിവരുടെ ചിഹ്നങ്ങൾ ധരിച്ച മഹാരഥികൾ—ദ്രൗപദേയർ, സാത്യകി, ചേകിതാനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, കേകയരാജകുമാരർ, ധൃഷ്ടകേതു, മത്സ്യർ, പാഞ്ചാലർ, സൃഞ്ജയർ, യുധിഷ്ഠിരൻ മുൻപന്തിയിലുള്ള പാണ്ഡവർ—ഹർഷത്തോടെ ത്വരിതമായി ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹം ഭേദിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അതിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറി॥
Verse 19
धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथा: । सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्ुम्नशिखण्डिनौ
ധ്വജാഗ്രങ്ങളിൽ ചിഹ്നങ്ങൾ ധരിച്ച ദ്രൗപദേയ മഹാരഥികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ സാത്യകി, ചേകിതാനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു॥
Verse 20
केकया धृष्टकेतुश्व मत्स्या: पज्चालसृज्जया: । पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमा:
കേകയർ, ധൃഷ്ടകേതു, മത്സ്യർ, പാഞ്ചാല-സൃഞ്ജയർ, കൂടാതെ യുധിഷ്ഠിരൻ മുൻപന്തിയിലുള്ള പാണ്ഡവർ—എല്ലാവരും ആനന്ദവും ഉത്സാഹവും നിറഞ്ഞവരായിരുന്നു॥
Verse 21
ततो5भवन्महायुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
അതിനുശേഷം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനും ശത്രുപക്ഷത്തിനും ഇടയിൽ ഭീകരമായ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു॥
Verse 22
तथा तु वर्तमाने वै संग्रामेडतिभयंकरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ആ യുദ്ധം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ, ഭീതിയും കോലാഹലവും നിറഞ്ഞ ഇടയിൽ സംഭവങ്ങൾ തുടർച്ചയായി മുന്നേറി; യുദ്ധത്തിന്റെ അപ്രതിരോധ്യമായ വേഗം മങ്ങിയില്ല, അതിൽ ഏർപ്പെട്ടവരുടെ മേൽ ധർമ്മഭാരത്തിന്റെ ഗുരുത്വം കൂടി നിന്നു.
Verse 23
पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशं गतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നോക്കുക, വീരൻ ദുഃശാസനൻ അഭിമന്യുവിന്റെ വശത്തിലായി; അവന്റെ അധീനനായി വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 24
प्रतपन्तमिवादित्यं निध्नन्तं शात्रवान् रणे । “कर्ण! देखो, वीर दु:ःशासन सूर्यके समान शत्रु-सैनिकोंको संतप्त करता हुआ युद्धमें उन्हें मार रहा था, इसी अवस्थामें वह अभिमन्युके वशमें पड़ गया है ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ കർണാ, നോക്കുക! വീരൻ ദുഃശാസനൻ യുദ്ധത്തിൽ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു ശത്രുസൈന്യത്തെ ചൂടുപിടിപ്പിച്ചു ശത്രുക്കളെ നിഹനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; എങ്കിലും അതേ നിലയിൽ തന്നെ അവൻ അഭിമന്യുവിന്റെ വശത്തിലായി വീണു. പിന്നെ അവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ, ബലത്തിൽ സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, മുന്നോട്ട് കുതിച്ചു.
Verse 25
ततः कर्ण: शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കർണൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ, സമീപിക്കാനും ജയിക്കാനും ദുഷ്കരനായ അഭിമന്യുവിനെ ആക്രമിച്ചു; ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധത്തെ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാക്കി.
Verse 26
तस्य चानुचरांस्ती&णैर्विव्याध परमेषुभि:
അവന്റെ അനുചരന്മാരെയും അവൻ മൂർച്ചയുള്ള ഉത്തമ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 27
अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു രാധേയനെ (കർണ്ണനെ) എഴുപത്തൊന്ന് മൂർച്ചയുള്ള ശിലീമുഖ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 28
तं तथा नाशकत् वक्िद् द्रोणाद् वारयितुं रथी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവസ്ഥ അങ്ങനെ ആയപ്പോൾ ആ രഥി ദ്രോണനിൽ നിന്ന് അവനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 29
तत: कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुष्मताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ജയലാഭം ആഗ്രഹിച്ചും എല്ലാ ധനുര്ധരന്മാരിലും അഭിമാനിയായും നിന്ന കർണ്ണൻ, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്ക് ദുർധർഷനായ അഭിമന്യുവിനെ കഠിനമായി അമർത്തിത്തുടങ്ങി.
Verse 30
सौभद्रंं शतशो<विध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन् । सोस्स्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठोी रामशिष्य: प्रतापवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉത്തമ ആയുധങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനും രാമൻ (പരശുരാമൻ) എന്ന ഗുരുവിന്റെ ശിഷ്യനും ആയ പ്രതാപിയായ കർണ്ണൻ സൗഭദ്രനായ അഭിമന്യുവിനെ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 31
स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ രാധേയന്റെ അസ്ത്രവൃഷ്ടികളാൽ കഠിനമായി പീഡിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ (അഭിമന്യു) അതെല്ലാം സഹിച്ചു നിന്നു.
Verse 32
ततः शिलाशितैस्ती&णैर्भल्लैरानतपर्वभि:
അപ്പോൾ കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, വിശാലഫലമുള്ള, താഴോട്ടു വളഞ്ഞ പർവ്വങ്ങളുള്ള ഭല്ലബാണങ്ങളാൽ അവൻ ആക്രമണം കൂടുതൽ പ്രചണ്ഡമാക്കി; യുദ്ധത്തിന്റെ അപ്രതിഹത ഗതിക്കിടയിൽ സംഘർഷത്തിന്റെ ക്രൂരത വർധിച്ചു।
Verse 33
धनुर्मण्डलनिर्मुक्ते: शरैराशीविषोपमै:
ധനുസ്സിന്റെ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നു വിട്ടുവീണ ശരങ്ങൾ—ആശീവിഷ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ—അത്യന്തം വേഗവും പ്രാണഹരത്വവും ഉള്ളവയായി; അവ യുദ്ധഭൂമിയിലെ ഭീതിയും ധർമ്മഭാരത്തിന്റെ ഗൗരവവും വർധിപ്പിച്ചു।
Verse 34
कर्णोडपि चास्य चिक्षेप बाणान् संनतपर्वण:
കർണനും അവന്റെ മേൽ സംനതപർവ്വങ്ങളുള്ള ബാണങ്ങൾ എറിഞ്ഞു—പർവ്വങ്ങൾ നന്നായി വളഞ്ഞും ദൃഢമായും ഉണ്ടായവ; ധർമ്മയുക്തമെങ്കിലും വിനാശകരമായ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ ആക്രമണം കൂടുതൽ വർധിച്ചു।
Verse 35
ततो मुहूर्तात् कर्णस्य बाणेनैकेन वीर्यवान्
പിന്നെ ഒരു ചെറുമുഹൂർത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ആ വീര്യവാൻ കർണന്റെ ഒരൊറ്റ ബാണത്തിൽ വീണു—യുദ്ധത്തിന്റെ നിർദയ കണക്കിൽ വീരതയും വിധിയും ഒരു നിമിഷത്തിൽ മറിഞ്ഞുപോകുന്നു; ഒരു ഒറ്റ ശരമേ സൈന്യങ്ങൾക്കും കഴിയാത്തത് നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ।
Verse 36
ततः कृच्छूगतं कर्ण दृष्टवा कर्णादनन्तर:
അപ്പോൾ കർണൻ കടുത്ത പ്രതിസന്ധിയിൽപ്പെട്ടതു കണ്ടു കർണന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ദൃഢധനുസ്സ് കൈയിൽ പിടിച്ച് ഉടൻ തന്നെ സുഭദ്രയുടെ പുത്രനെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു. ആ സമയത്ത് കുന്തിയുടെ പുത്രന്മാരെല്ലാവരും അവരുടെ അനുഗാമി സൈന്യവും ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു, വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി, അഭിമന്യുവിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു।
Verse 37
सौभद्रम भ्ययात् तूर्ण दृढमुद्यम्य कार्मुकम् । तत उच्चुक्रुशु: पार्थास्तिषां चानुचरा जना: । वादित्राणि च संजघ्नु: सौभद्रे चापि तुष्ठवु:
കർണൻ പ്രതിസന്ധിയിൽപ്പെട്ടതായി കണ്ട അവന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ദൃഢമായി ധനുസ്സുയർത്തി ഉടൻ തന്നെ സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) നേരിടാൻ പാഞ്ഞെത്തി. അപ്പോൾ പൃഥാപുത്രരായ പാണ്ഡവരും അവരുടെ അനുചരസൈന്യവും ഉച്ചത്തിൽ ആർത്തുചൊല്ലി; വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി, സന്തോഷത്തോടെ സൗഭദ്രനെ ധാരാളമായി പുകഴ്ത്തി.
Verse 39
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें दुःशासनयुद्धाविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ ദുഃശാസനയുദ്ധവിഷയകമായ മുപ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 40
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि कर्णदुःशासनपरा भवे चत्वारिंशो5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ കർണ-ദുഃശാസനപരാഭവവിഷയകമായ നാല്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 66
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं प्रकोपाद् वै महात्मनाम् । “दूसरोंके धनका अपहरण
ഇന്ന് നിനക്കു ലഭിച്ച ഈ ദുര്ദിനം മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവരുടെ കോപഫലമാണ്. പരധനം അപഹരിക്കൽ, ക്രോധം, അശാന്തി, ലോഭം, ജ്ഞാനലോപം, ദ്രോഹം, ദുസ്സാഹസപൂർണ്ണമായ പെരുമാറ്റം, കൂടാതെ എന്റെ ഉഗ്രധനുർധര പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ രാജ്യം കവർന്നത്—ഈ എല്ലാ ദോഷങ്ങളുടെ ഫലമായിട്ടാണ് നീ ഇന്ന് ഈ അവസ്ഥയിൽ എത്തിയത്.
Verse 103
संदधे परवीरघ्न: कालाग्न्यनिलवर्चसम् | 'यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो आज मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकेगा।” ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले महाबाहु अभिमन्युने काल
“നീ യുദ്ധം വിട്ട് ഓടിപ്പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഇന്ന് എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.” എന്ന് പറഞ്ഞ്, ശത്രുവീരനാശകനായ മഹാബാഹു അഭിമന്യു കാലം, അഗ്നി, വായു എന്നിവയെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ഒരു ശരം ധനുസ്സിൽ സംധാനം ചെയ്തു—അത് ദുഃശാസനന്റെ പ്രാണം ഹരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളതായിരുന്നു.
Verse 133
दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत् | धनुषको कानतक खींचकर चलाये हुए उन बाणोंद्वारा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ദുഃശാസനനെ മഹത്തായ കശ്മലവും മൂർച്ചയും പിടികൂടി. ധനുസ്സിൽ വലിച്ച് വിട്ട, സ്പർശത്തിൽ അഗ്നിപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അമ്പുകൾ ആഴത്തിൽ കുത്തിയതോടെ അവൻ വേദനയിൽ തളർന്ന് രഥാസനത്തിൽ ഇരുന്നുവീണു; അന്നേരം തന്നെ അവനെ ഗുരുതരമായ മൂർച്ച പിടിച്ചു.
Verse 143
रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम् | तब अभिमन्युके बाणोंसे पीड़ित एवं अचेत हुए दुःशासनको सारथि बड़ी उतावलीके साथ युद्धस्थलसे बाहर हटा ले गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്നുതന്നെ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) എറിഞ്ഞ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പീഡിതനായ ദുഃശാസനനെ സാരഥി അതിവേഗം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. അഭിമന്യുവിന്റെ ശരംകൊണ്ട് അവൻ അചേതനനായതിനാൽ, ആശങ്കയോടെ സാരഥി അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പിൻവലിച്ചു.
Verse 156
पज्चाला: केकयाश्रैव सिंहनादमथानदन् । उस समय पाण्डव, पाँचों द्रौपदीकुमार, राजा विराट, पांचाल और केकय दुःशासनको पराजित हुआ देख जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാഞ്ചാലരും കേകയരും ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി. ദുഃശാസനൻ പരാജിതനായതു കണ്ട പാണ്ഡവർ, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, രാജാ വിരാടൻ, പാഞ്ചാലരും കേകയരും ആനന്ദത്തിൽ ഉന്മത്തരായി ഉച്ചത്തിൽ ഗർജ്ജിച്ചു.
Verse 203
अभ्यद्रवन्त त्वरिता द्रोणानीकं॑ बिभित्सव: । घमंडमें भरे हुए अपने कट्टर शत्रुको पराजित हुआ देख अपनी ध्वजाओंके अग्रभागमें धर्म
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാചാര്യരുടെ വ്യൂഹം ഭേദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവർ വേഗത്തിൽ ദ്രോണസേനയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി. അഹങ്കാരത്തിൽ നിറഞ്ഞ തങ്ങളുടെ കടുത്ത ശത്രു അമർന്നു പരാജയത്തിലേക്ക് വഴുതുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ധ്വജങ്ങളുടെ അഗ്രഭാഗങ്ങളിൽ ധർമ്മൻ, വായു, ഇന്ദ്രൻ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ എന്നിവരുടെ പ്രതിമകൾ ധരിച്ച മഹാരഥന്മാർ—ദ്രൗപദേയർ, സാത്യകി, ചേകിതാനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, കേകയ രാജകുമാരന്മാർ, ധൃഷ്ടകേതു, മത്സ്യർ, പാഞ്ചാലർ, സൃഞ്ജയർ, യുധിഷ്ഠിരൻ മുതലായ പാണ്ഡവർ—ആനന്ദത്തോടെയും അത്യുത്സാഹത്തോടെയും ദ്രോണവ്യൂഹം ചീറിക്കടക്കാൻ അതിന്മേൽ ചാടിപ്പെട്ടു.
Verse 213
जयमाकाड्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम् | तदनन्तर विजयकी अभिलाषा रखकर युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले आपके शूरवीर सैनिकोंका शत्रुओंके साथ महान् युद्ध होने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനു ശേഷം വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നതും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തതുമായ നിങ്ങളുടെ വീരസൈനികർക്കും ശത്രുക്കൾക്കും ഇടയിൽ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ജയലാലസയും ക്ഷാത്രധർമ്മനിശ്ചയവും അവരെ നയിച്ചു; അവർ പിൻവാങ്ങാതെ ശത്രുവിനെ നേരിട്ടുനിന്നു.
Verse 226
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् । महाराज! जब इस प्रकार अत्यन्त भयंकर संग्राम हो रहा था, उस समय दुर्योधनने राधापुत्र कर्णसे यों कहा--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ദുര്യോധനൻ രാധേയനായ കർണനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. മഹാരാജാവേ, ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭീകരമായ സംഗരം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ദുര്യോധനൻ കർണനെ ഇപ്രകാരം അഭിസംബോധന ചെയ്തു॥
Verse 246
सौभद्रमुद्यतास्त्रातुम भ्यधावन्त पाण्डवा: । “इधर ये क्रोधमें भरे हुए पाण्डव सुभद्राकुमारकी रक्षा करनेके लिये उद्यत हो प्रचण्ड बलशाली सिंहोंके समान धावा कर चुके हैं"
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുക്കളുടെ ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങളിൽ നിന്ന് സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) രക്ഷിക്കുവാൻ പാണ്ഡവർ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. ധർമ്മോചിതമായ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് അവർ പ്രബല സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ആക്രമിച്ചു॥
Verse 253
अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत् तव । यह सुनकर आपके पुत्रका हित करनेवाला कर्ण अत्यन्त क्रोधमें भरकर दुर्द्धर्ष वीर अभिमन्युपर तीखे बाणोंकी वर्षा करने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ഹിതം തേടുന്ന കർണൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; ദുർദ്ധർഷനായ വീരൻ അഭിമന്യുവിന്മേൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യാൻ തുടങ്ങി॥
Verse 263
अवज्ञापूर्वकं शूर: सौभद्रस्य रणाजिरे । शूरवीर कर्णने समरांगणमें सुभद्राकुमारके सेवकोंको भी तीखे एवं उत्तम बाणोंद्वारा अवहेलनापूर्वक बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശൂരനായ കർണൻ അവഹേളനത്തോടെ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു)ന്റെ സേവകരെയും അനുചരന്മാരെയും പോലും മൂർച്ചയുള്ള ഉത്തമ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി॥
Verse 273
अविध्यत् त्वरितो राजन द्रोणं प्रेप्सुमहामना: । राजन्! उस समय महामनस्वी अभिमन्युने द्रोणाचार्यके समीप पहुँचनेकी इच्छा रखकर तुरंत ही तिहत्तर बाणोंद्वारा कर्णको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദ്രോണനെ സമീപിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച മഹാമനസ്സനായ അഭിമന്യു അപ്പോൾ തന്നെ വേഗത്തിൽ എഴുപത്തിമൂന്ന് അമ്പുകളാൽ കർണനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു॥
Verse 286
आरुजन्तं रथव्रातान् वजहस्तात्मजात्मजम् | कोई भी रथी रथसमूहोंको नष्ट-भ्रष्ट करते हुए इन्द्रकुमार अर्जुनके उस पुत्रको द्रोणाचार्यकी ओर जानेसे रोक न सका
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ ആ പൗത്രൻ, കൈകളിൽ വജ്രസമമായ ശക്തി ധരിച്ച്, രഥസമൂഹങ്ങളെ തകർത്തുകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യരുടെ നേരെ മുന്നേറി; അവനെ തടയാൻ ഒരു രഥിക്കും കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 316
समरे5मरसंकाश: सौभद्रो न व्यशीर्यत । कर्णके द्वारा उसकी अस्त्रवर्षसे पीड़ित होनेपर भी देवतुल्य अभिमन्यु समरभूमिमें शिथिल नहीं हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ അമരസമമായ ദീപ്തിയുള്ള സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യു തളർന്നില്ല. കർണ്ണൻ ചൊരിഞ്ഞ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് പീഡിതനായിട്ടും ദേവതുല്യനായ ആ വീരൻ രണഭൂമിയിൽ ശിഥിലനായില്ല।
Verse 326
छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनि: कर्णमार्दयत् । तत्पश्चात् अर्जुनकुमारने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए झुकी हुई गाँठवाले तीखे भल्लोंद्वारा शूरवीरोंके धनुष काटकर कर्णको सब ओरसे पीड़ा दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശൂരന്മാരുടെ ധനുസ്സുകൾ ഛേദിച്ച് അർജുനപുത്രൻ കർണ്ണനെ കഠിനമായി അമർത്തി. തുടർന്ന് നാണിൽ ഏற்றி മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, കുരുക്കുള്ള തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ധനുസ്സുകൾ മുറിച്ച് കർണ്ണനെ എല്ലാദിക്കിലും പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 333
सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव । उसने मुसकराते हुए-से अपने मण्डलाकार धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पोके समान भयानक बाणोंद्वारा छत्र, ध्वज, सारथि और घोड़ोंसहित कर्णको शीघ्र ही घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ, തന്റെ മണ്ഡലാകാര ധനുസ്സിൽ നിന്നു വിട്ട ഭീകരമായ, വിഷധരസർപ്പസദൃശമായ ശരങ്ങളാൽ ഛത്രം, ധ്വജം, സാരഥി, അശ്വങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി കർണ്ണനെ അവൻ വേഗത്തിൽ വ്രണപ്പെടുത്തി।
Verse 343
असम्भ्रान्तश्न तान् सर्वानिगृह्नात् फाल्गुनात्मज: । कर्णने भी उसके ऊपर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाण चलाये; परंतु अर्जुनकुमारने उन सबको बिना किसी घबराहटके सह लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഫാൽഗുനന്റെ പുത്രൻ ഒരു ഭ്രമവും കൂടാതെ ആ എല്ലാ ആക്രമണങ്ങളെയും തടഞ്ഞും സഹിച്ചും നിന്നു. കർണ്ണൻ അവന്റെ മേൽ കുരുക്കുള്ള അനേകം ശരങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചെങ്കിലും, അർജുനപുത്രൻ അവയെല്ലാം വ്യാകുലതയില്ലാതെ സഹിച്ചു।
Verse 356
सध्वजं कार्मुकं वीरश्छित्त्वा भूमावपातयत् । तदनन्तर दो ही घड़ीमें पराक्रमी वीर अभिमन्युने एक बाण मारकर कर्णके ध्वजसहित धनुषको पृथ्वीपर काट गिराया
വീരൻ ധ്വജസഹിതമായ ധനുസ്സിനെ വെട്ടി ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് അല്പനേരത്തിനകം പരാക്രമിയായ അഭിമന്യു ഒരു ബാണംകൊണ്ട് കർണന്റെ ധ്വജസഹിത ധനുസ്സിനെ വെട്ടി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between valorous penetration of enemy lines (as kṣatriya excellence) and the escalating, impersonal harm of mass engagement, where individual duels rapidly become collective destruction.
The text underscores how quickly tactical success can alter the whole field: localized decisions (counter-shot, turning a senior opponent, rapid advance) propagate systemic effects—fear, flight, and loss of visibility—changing outcomes beyond the initial duel.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level emphasis is conveyed indirectly through similes (fire in dry grass, midday sun) that interpret the episode’s scale and moral weight within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.