Adhyaya 202

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭീമസേനൻ ആ അസ്ത്രത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ട അർജുനൻ, അതിന്റെ തേജസ്സിനെ നിവാരാൻ വാർുണാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവനെ പൊതിഞ്ഞു.

Verse 2

नालक्षयत तत्‌ कश्रनिद्‌ वारुणास्त्रेण संवृतम्‌ । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:

വാരുണാസ്ത്രം പൊതിഞ്ഞ ഭീമസേനനെ ആരും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. അർജുനന്റെ അതിവേഗവും ആ അസ്ത്രത്തിന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുതന്നെ മറയായി നിന്നതും കാരണം, ഭീമൻ വാരുണാസ്ത്രത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു യോദ്ധാക്കൾക്കു കാണാനായില്ല.

Verse 3

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:

കുതിരകളും സാരഥിയും രഥവും സഹിതം ഭീമൻ ദ്രോണപുത്രന്റെ അസ്ത്രത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പൊതിഞ്ഞു. അവൻ അഗ്നിക്കുള്ളിൽ വെച്ച അഗ്നിപോലെ, ജ്വാലാമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നോക്കുവാൻ പോലും ദുഷ്കരമായിത്തീർന്നു.

Verse 4

यथा रात्रिक्षये राजन्‌ ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

രാജാവേ! രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ ദീപ്തമായ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ അസ്തഗിരിയിലേക്കു നീങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ, അശ്വത്ഥാമന്റെ ബാണങ്ങളും ഒന്നിച്ചുകൂടി ഭീമസേനന്റെ രഥത്തിന്മേൽ പതിക്കുവാൻ തുടങ്ങി.

Verse 5

स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्‌,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे

മാന്യനായ രാജാവേ! ഭീമനും അവന്റെ രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും—ഇവയെല്ലാം ദ്രോണപുത്രന്റെ അസ്ത്രം പൂർണ്ണമായി പൊതിഞ്ഞു. അശ്വത്ഥാമന്റെ ആ പ്രയോഗം മൂടിയപ്പോൾ അവർ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ നടുവിലേക്കു തള്ളപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ തോന്നി.

Verse 6

यथा दग्ध्वा जगत्‌ कृत्स्नं समये सचराचरम्‌ । गच्छेद्‌ वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्‌

പ്രളയകാലത്ത് സംവർതകാഗ്നി ചരാചരസഹിതം സർവ്വലോകവും ദഹിപ്പിച്ച് പരമാത്മാവിന്റെ മുഖത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ ആ ഭയാനക അസ്ത്രം ഭീമസേനനെ എല്ലാ വശങ്ങളിലും നിന്ന് മൂടിക്കൊണ്ടു.

Verse 7

सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद्‌ यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत्‌ तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:

സൂര്യനിൽ അഗ്നിയും അഗ്നിയിൽ സൂര്യനും പ്രവേശിച്ചതുപോലെ, അതുപോലെ ആ അസ്ത്രത്തിന്റെ തേജസ് തേജസ്വിയായ ഭീമസേനനെ മൂടി; അതിനാൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമസേനൻ ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെട്ടില്ല.

Verse 8

विकीर्णमस्त्रं तद्‌ दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे

ആ അസ്ത്രം വ്യാപിച്ച് ഭീമന്റെ രഥത്തോട്ടു മൂടുന്നതു കണ്ടും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രതിദ്വന്ദ്വിയില്ലാതെ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ കൂടുതൽ പ്രബലനായി ഉയരുന്നതു കണ്ടും।

Verse 9

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्‍्यस्तशस्त्रमचेतनम्‌ | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्‌

പാണ്ഡവരുടെ മുഴുവൻ സൈന്യവും ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ച് ഭയത്താൽ അചേതനമായിത്തീർന്നു; യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ മുൻനിർത്തിയ ആ മഹാരഥന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരായി.

Verse 10

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद्‌ वीरौ भीममाद्रवतां ततः:

അപ്പോൾ മഹാദ്യുതിയുള്ള വീരന്മാരായ അർജുനനും വാസുദേവനും—ഇരുവരും—അവസരത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഭീമന്റെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്നു.

Verse 11

ततस्तद्‌ द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम्‌ । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा

അവിടെ എത്തി, അത്യന്തം ബലവാന്മാരായ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ദ്രോണപുത്രന്റെ അസ്ത്രബലത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സിലേക്കു കുതിച്ചു കയറി; മായാശക്തിയാൽ അതിനുള്ളിലും പ്രവേശിച്ചു.

Verse 12

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्‌ सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:

അപ്പോൾ ആ രണ്ടുപേരും ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ചിരുന്നു; വരുണാസ്ത്രവും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു; കൂടാതെ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ മഹാപരാക്രമശാലികളായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആ അസ്ത്രജന്യ അഗ്നി അവരെ ദഹിപ്പാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 13

ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्‌

അപ്പോൾ ഭീമൻ പതുക്കെ തന്റെ എല്ലാ ശസ്ത്രായുധങ്ങളും യുദ്ധസാമഗ്രികളും താഴെവെച്ചു. നാരായണാസ്ത്രത്തെ ശാന്തമാക്കുന്നതിനായി നര-നാരായണർ തങ്ങളുടെ അപ്രതിഹത ശക്തിയാൽ അതിനെ ശമിപ്പിച്ചു.

Verse 14

तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।

അതിന് ശേഷം നര-നാരായണസ്വരൂപരായ അർജുനനും ശ്രീകൃഷ്ണനും നാരായണാസ്ത്രത്തെ ശാന്തമാക്കുന്നതിനായി ഭീമസേനനെ അവന്റെ എല്ലാ ശസ്ത്രായുധങ്ങളോടും കൂടി ബലപൂർവ്വം രഥത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വലിച്ചിറക്കി. വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ കുന്തീപുത്രൻ ഭീമസേനൻ കൂടുതൽ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു; ആ ധിക്കാരനാദം മൂലം അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ ഭയങ്കരവും അത്യന്തം ദുർജയവുമായ അസ്ത്രം ഇനിയും വർദ്ധിച്ചു.

Verse 15

तमब्रवीद्‌ वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद्‌ युद्धान्न निवर्तसे

അപ്പോൾ വാസുദേവൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഇതെന്ത്, പാണ്ഡുനന്ദനാ? ഹേ കൗന്തേയ, തടയപ്പെടുന്നിട്ടും നീ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് എന്തുകൊണ്ട് പിന്മാറുന്നില്ല?”

Verse 16

यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:

യുദ്ധത്തിലൂടെ മാത്രമേ ഈ കൗരവനന്ദനർ ജയിക്കുകയുള്ളൂ എങ്കിൽ, ഞങ്ങളും ഇവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യാം—ഈ നരശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാരും (ഞങ്ങളോടൊപ്പം) പോരാടട്ടെ.

Verse 17

उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവനോട് പറഞ്ഞു— “പാണ്ഡുനന്ദനേ! കുന്തീകുമാരാ! തടഞ്ഞിട്ടും നീ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറാത്തത് എന്ത്? ഈ സമയത്ത് കൌരവനന്ദനരെ യുദ്ധം മാത്രം കൊണ്ട് ജയിക്കാമായിരുന്നെങ്കിൽ, ഞങ്ങളും ഈ നരശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാരും യുദ്ധം തന്നെയേ തെരഞ്ഞെടുത്തേനേ. എന്നാൽ നിന്റെ സൈന്യം മുഴുവനും ഒരുമിച്ച് രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ഹേ കൗന്തേയ, നീയും വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി സമരത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക।”

Verse 18

एवमुक्‍्त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद्‌ भूमिमवर्तयत्‌ । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्‌,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൃഷ്ണൻ അവനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കിറക്കി. ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കോപിച്ച ഗജംപോലെ ഫുഫ്കരിച്ച്, ഭാരമായി ശ്വസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 19

यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत्‌ प्रशान्तं शत्रुतापनम्‌

അവർ രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി ആയുധങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വെച്ച് പിന്മാറിയപ്പോൾ, ശത്രുതാപകനായ ആ നാരായണാസ്ത്രം സ്വയം ശാന്തമായി.

Verse 20

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! വിധിപ്രകാരം ആ ദുസ്സഹമായ തേജസ് ശാന്തമായപ്പോൾ, എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിർമലമായി.

Verse 21

प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ശുഭകരമായ ശീതളവാതങ്ങൾ വീശി; മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ശാന്തമായി; അത്യന്തം ദുര്ജയമായ ആ അസ്ത്രം ശാന്തമായപ്പോൾ വാഹനങ്ങൾക്കും ആശ്വാസവും ഹർഷവും ലഭിച്ചു.

Verse 22

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान्‌ सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान्‌ भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

ഭാരതാ! ആ ഭയങ്കരമായ തേജസ് അകന്നപ്പോൾ, രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ ധീമാനായ ഭീമൻ ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 23

हतशेषं बल॑ तत्‌ तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी

പാണ്ഡവരുടെ സംഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശേഷിച്ച സൈന്യം, അസ്ത്രപ്രയോഗം ശമിച്ചതോടെ വീണ്ടും ഉറച്ചുനിന്നു; നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ നാശം ലക്ഷ്യമാക്കി ഉത്സാഹത്തോടെ ഉണർന്നു.

Verse 24

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्‌,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--

മഹാരാജാ! ആ അസ്ത്രം പ്രതിഹതമായതും പാണ്ഡവസേന വീണ്ടും ക്രമത്തിലായതും കണ്ടപ്പോൾ, ദുര്യോധനൻ ദ്രോണപുത്രനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 25

अश्वत्थामन्‌ पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्‌ प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:

“അശ്വത്ഥാമാ! ഈ അസ്ത്രം വീണ്ടും വേഗത്തിൽ പ്രയോഗിക്കൂ; കാരണം പാഞ്ചാലർ ഇപ്പോഴും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു, അവർ വീണ്ടും ജയമാഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 26

'अश्वत्थामन्‌! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।

“അശ്വത്ഥാമാ! നീ വീണ്ടും വേഗത്തിൽ ഇതേ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കൂ; കാരണം ജയമാഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി വന്ന് ഉറച്ചുനിന്നിരിക്കുന്നു.” നിന്റെ പുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മാന്യവരേ, അശ്വത്ഥാമൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 27

नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാൽ പിന്നെ മടങ്ങിവരില്ല; രണ്ടാമതും പ്രയോഗിക്കാനും കഴിയില്ല. അതിനെ തിരിച്ചു വിടാനോ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാനോ ശ്രമിച്ചാൽ, അത് പ്രയോഗിച്ചവനെയേ തന്നെ തിരിച്ചടിച്ച് നശിപ്പിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 28

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान्‌ अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജനാധിപാ! വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഈ അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രതിഘാതോപായം പ്രയോഗിച്ചു. അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഇന്നത്തെ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്കായി വിധിക്കപ്പെട്ട വധം നിശ്ചയമായും പൂർണ്ണമായി സംഭവിച്ചേനേ.

Verse 29

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्‌ मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരാജയമോ മരണമോ—പരാജയത്തേക്കാൾ മരണമേ ശ്രേയസ്. ശത്രുക്കൾ എല്ലാവരും ജയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിന്നിരുന്നു.

Verse 30

दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद्‌ द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യപുത്രാ! അസ്ത്രവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഈ അസ്ത്രം രണ്ടാമതും പ്രയോഗിക്കാനാകില്ലെങ്കിൽ, മറ്റ് ആയുധങ്ങളാൽ ഈ ഗുരുഹന്താക്കളെ വധിക്കൂ.

Verse 31

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत्‌ संक्रुद्धों हि पुरंदर:

ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കുള്ളിൽ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നിക്ഷിപ്തമാണ്; അതുപോലെ അമിതൗജസ്സുള്ള ത്ര്യംബകൻ (ശിവൻ) ഉള്ളിലും. നീ വധിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചാൽ, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലും നിന്നിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.

Verse 32

धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत्‌ पुन:

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ആ അസ്ത്രം പ്രതിഹതമായപ്പോൾ, ദ്രോണനും ഉപായത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദുര്യോധനൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ് പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു?

Verse 33

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ദ്രോണാചാര്യൻ ചതിയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; നാരായണാസ്ത്രവും പ്രതിഹതമായി. ദുര്യോധനൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞതിന് ശേഷം അശ്വത്ഥാമാവ് പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു? കാരണം നാരായണാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായ പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധരായി രണഭൂമിയിൽ, സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതു അവൻ കണ്ടിരുന്നു.

Verse 34

संजय उवाच जानन्‌ पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സിംഹവാലിന്റെ ചിഹ്നമുള്ള ധ്വജധാരിയായ അശ്വത്ഥാമാവ് പിതാവിന്റെ വധം അറിഞ്ഞ് ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ചു; ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 35

अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:

നരശ്രേഷ്ഠാ! അടുത്തേക്ക് പാഞ്ഞെത്തിയ പുരുഷപ്രവരനായ അശ്വത്ഥാമാവ് ആദ്യം ‘ക്ഷുദ്രക’ എന്ന പേരുള്ള ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ പ്രഹരിച്ചു; പിന്നെ അതിവേഗത്തിൽ അഞ്ചു ശരങ്ങൾ വിട്ട് അവനെ ഭേദിച്ചു.

Verse 36

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्‌ ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन्‌ विव्याध पत्रिणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, രാജാവേ! ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണപുത്രനെ അറുപത്തിമൂന്ന് പക്ഷിയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു.

Verse 37

राजन्‌! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തമായ തേജസ്സോടെ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണപുത്രനെ അറുപത്തിമൂന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി. സ്വർണ്ണപുഞ്ചങ്ങളുള്ളതും കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതുമായ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും വേദനിപ്പിച്ചു; നാലു മൂർച്ചയുള്ള ശറകളാൽ നാലു കുതിരകളെയും വ്രണപ്പെടുത്തി.

Verse 38

फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

പിന്നീട് കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളുള്ള ഇരുപത് തೀಕ್ಷ്ണ അമ്പുകളാൽ അവൻ സാരഥിയെ വേദനിപ്പിച്ചു; നാലു മൂർച്ചയുള്ള ശറകളാൽ നാലു കുതിരകളെയും മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമ)യെ വീണ്ടും വീണ്ടും കുത്തിവീഴ്ത്തി ആ മഹാവീരൻ ഭൂമിയെ തന്നെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ചു. ആ മഹാസമരത്തിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും അശ്വത്ഥാമനും പരസ്പരം ചീന്തി ചീന്തി സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു—സകല ലോകത്തിന്റെ പ്രാണശ്വാസം തന്നെ കവർന്നെടുക്കുന്നവരെന്നപോലെ.

Verse 39

पार्षतस्तु बली राजन्‌ कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ പൃഷതപുത്രനായ പരാക്രമശാലി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ആയുധവിദ്യയിൽ നിപുണനും ദൃഢനിശ്ചയവാനുമായിട്ട്, ദ്രൗണിയിലേക്കു മാത്രമേ നേരെ പാഞ്ഞുകയറിയുള്ളൂ; യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങാനുള്ള വ്യവസ്ഥയായി അവൻ മരണത്തെയേ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു.

Verse 40

ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അളവറ്റ ആത്മബലമുള്ള, രഥികന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പാഞ്ചാലപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണപുത്രൻ (അശ്വത്ഥാമ)ന്റെ ശിരസ്സിന്മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തുവിട്ടു.

Verse 41

त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമൻ, പിതാവിന്റെ വധം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത്, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് മൂടി; പിന്നെ പത്തു ശറകളാൽ അവനെ കുത്തി ഗുരുതരമായ മുറിവേൽപ്പിച്ചു.

Verse 42

द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നന്നായി പ്രയോഗിച്ച രണ്ടു ക്ഷുരബാണങ്ങളാൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ പാഞ്ചാലരാജകുമാരന്റെ ധ്വജവും ധനുസ്സും മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി; പിന്നെ മറ്റു ശരങ്ങളാൽ മഹാസമരത്തിൽ അവനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു.

Verse 43

व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान्‌ सर्वान्‌ क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:

കൂടാതെ, ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ദ്രൗണി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കുതിരകളും സാരഥിയും രഥവും നഷ്ടപ്പെടുന്നവണ്ണം ചെയ്തു; ക്രോധത്തോടെ അവന്റെ അനുചരന്മാരെയൊക്കെയും ശരങ്ങളാൽ അടിച്ചു ഓടിച്ചു.

Verse 44

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे

അതിനുശേഷം, ഹേ ജനാധിപതേ, പാഞ്ചാലരുടെ സൈന്യം ആശയക്കുഴപ്പത്തിലും വ്യാകുലതയിലും പെട്ട് ഓടിപ്പോയി; സൈനികർ പരസ്പരം തമ്മിൽ നോക്കുവാനും കഴിയാതെപോയി.

Verse 45

दृष्टवा तु विमुखान्‌ योधान्‌ धृष्टद्युम्नं च पीडितम्‌ । शैनेयोडचोदयत्‌ तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति

യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരാകുന്നതും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനാകുന്നതും കണ്ട ശൈനേയൻ സാത്യകി ഉടൻ തന്നെ തന്റെ രഥം ദ്രൗണിയുടെ (അശ്വത്ഥാമയുടെ) രഥത്തേക്കു തിരിച്ചു പാഞ്ഞു.

Verse 46

अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत्‌ । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:

അവൻ എട്ട് മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അശ്വത്ഥാമയെ ആർത്തമാക്കി; പിന്നെ അമർഷം നിറഞ്ഞ സാത്യകി നാനാവിധമായ ഇരുപത് ശരങ്ങളാൽ വീണ്ടും പ്രഹരിച്ചു അവനെ കൂടുതൽ അമർത്തി.

Verse 47

विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्‌ धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അവൻ സാരഥിയെയും വേദിച്ചു; നാലു അമ്പുകളാൽ നാലു കുതിരകളെയും പ്രഹരിച്ചു. പൂർണ്ണമായി സമാഹിതനും ജാഗ്രതയുമോടെ, കൃതഹസ്തനായ യോദ്ധാവുപോലെ അവൻ ധനുസ്സും ധ്വജവും വെട്ടിമാറ്റി.

Verse 48

स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम्‌ । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्‌,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കുതിരകളോടുകൂടിയ ആ സ്വർണാഭരണങ്ങളുള്ള രഥത്തെയും തകർത്തു; യുദ്ധത്തിൽ മുപ്പത് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ ഹൃദയപ്രദേശത്ത് കഠിനമായി വേദിച്ചു.

Verse 49

एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പീഡിതനായി അമ്പുകളുടെ ജാലത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാബലൻ അശ്വത്ഥാമയ്ക്ക് എന്ത് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് ബോധ്യമായില്ല.

Verse 50

एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗുരുപുത്രൻ അങ്ങനെ ദുരവസ്ഥയിൽ ആയപ്പോൾ, നിന്റെ പുത്രൻ മഹാരഥൻ ദുര്യോധനൻ കൃപ, കർണ്ണ മുതലായവരോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് വന്ന് സാത്വതവീരൻ സാത്യകിയെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് മൂടി.

Verse 51

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ, ശാരദ്വതപുത്രൻ കൃപൻ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ, കൃതവർമ്മൻ പത്ത് അമ്പുകളാൽ, കർണ്ണൻ അമ്പത് അമ്പുകളാൽ (സാത്യകിയെ) വേദിച്ചു.

Verse 52

दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസൻ സാത്യകിയെ നൂറു അമ്പുകളാൽ വേദിച്ചു; വൃഷസേന ഏഴു അമ്പുകളാൽ വേദിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നു വേഗത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവർ അവനെ തുളച്ചു.

Verse 53

ततः स सात्यकी राजन्‌ सवनिव महारथान्‌ | विरथान्‌ विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्‌! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, രാജാവേ, സാത്യകി ഒരു ക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ആ മഹാരഥന്മാരെ രഥരഹിതരാക്കി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരാക്കി.

Verse 54

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അശ്വത്ഥാമയ്ക്ക് ബോധം തിരികെ ലഭിച്ചപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ ആർത്തനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘ നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട് കുറച്ചുനേരം ചിന്തയിൽ മുങ്ങി നിന്നു.

Verse 55

अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശത്രുതാപകനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, നൂറുകണക്കിന് ശരങ്ങൾ വർഷിപ്പിച്ച് സാത്യകിയുടെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു.

Verse 56

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭാരദ്വാജസുതനായ അശ്വത്ഥാമ തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്നത് കണ്ട മഹാരഥി സാത്യകി അവനെ വീണ്ടും രഥരഹിതനാക്കി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനാക്കി.

Verse 57

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ दृष्टवा सात्यकिविक्रमम्‌ | शड्खशब्दान्‌ भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

അപ്പോൾ, രാജാവേ! സാത്യകിയുടെ പരാക്രമം കണ്ട പാണ്ഡവർ അത്യന്തം ശക്തിയായി ശംഖധ്വനി മുഴക്കി സിംഹനാദവും ഉയർത്തി।

Verse 58

एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्‌ महारथान्‌,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया

ഇങ്ങനെ അവനെ രഥരഹിതനാക്കി, സത്യപരാക്രമനായ സാത്യകി വൃഷസേനന്റെ സേനയിലെ മൂവായിരം മഹാരഥന്മാരെ വധിച്ചു।

Verse 59

अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया

അതിനുശേഷം കൃപന്റെ വിഭാഗത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന പത്തായിരം ആനകളുടെ കൂട്ടത്തെ അവൻ വധിച്ചു; അതുപോലെ ശകുനിയുടെ അമ്പതിനായിരം കുതിരകളെയും കൊന്നൊടുക്കി।

Verse 60

ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान्‌ सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा

അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ! വീര്യവാനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ രഥമേറി, സാത്യകിയോടു ക്രോധംകൊണ്ട് അവനെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു മുന്നേറി।

Verse 61

पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत्‌ क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया

ശത്രുദമനനായ രാജാവേ! അവൻ വീണ്ടും വരുന്നതു കണ്ട ശൈനേയനായ സാത്യകി അത്യന്തം ക്രൂരമായ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും കീറിത്തുറന്നു।

Verse 62

सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌

യുയുധാനൻ നാനാവിധ ലാഞ്ഛനങ്ങളുള്ള അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം വേദനിപ്പിച്ചിട്ടും മഹാധനുർധരനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാ അപമാനം സഹിച്ചില്ല. കോപം നിറഞ്ഞ് അവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് യുയുധാനനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 63

शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

ശൈനേയാ! ആചാര്യഘാതിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനോടുള്ള നിന്റെ പ്രത്യേക പക്ഷപാതവും സഹായവും എനിക്ക് അറിയാം. എന്നാൽ എന്റെ പിടിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഈ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും—നിന്നെയും പോലും—നിനക്ക് രക്ഷിക്കാനാവില്ല.

Verse 64

शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी

ശൈനേയാ! ഞാൻ എന്റെ ജീവന്റെ, സത്യത്തിന്റെ, തപസ്സിന്റെ ശപഥം ചെയ്ത് പറയുന്നു—സകല പാഞ്ചാലരെയും വധിക്കാതെ എനിക്ക് ഒരിക്കലും ശാന്തി ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 65

यद्‌ बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्‌ बलम्‌ | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्‌,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'

പാണ്ഡവരുടെ ബലം എത്രയുണ്ടോ, വൃഷ്ണികളുടെ ബലവും എത്രയുണ്ടോ—അത് എല്ലാം ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കട്ടെ; എങ്കിലും ഞാൻ സോമകരെ സംഹരിച്ചുതീർക്കും.

Verse 66

एवमुक्‍्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम्‌ । व्यसृज्यत्‌ सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാ സാത്യകിയിലേക്കു സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തവും അത്യന്തം തീക്ഷ്ണവുമായ ആ ശ്രേഷ്ഠശരം വിട്ടു—ഇന്ദ്രൻ വൃത്രാസുരനിൽ വജ്രം പ്രഹരിച്ചതുപോലെ.

Verse 67

स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम्‌ | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन्‌ बिलमिवोरग:

അവൻ വിട്ട ആ അമ്പ് സാത്യകിയുടെ കവചസഹിത ദേഹം തുളച്ച്, ഭൂമിയെ പിളർത്തി അകത്തേക്ക് അങ്ങനെ കയറിപ്പോയി—ഫുശ്ശെന്നു ശ്വസിക്കുന്ന സർപ്പം തന്റെ കുഴിയിലേക്കു വഴുതിപ്പോകുന്നതുപോലെ।

Verse 68

स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:

കവചം തകർന്നതോടെ വീരൻ സാത്യകി അങ്കുശംകൊണ്ട് പീഡിതനായ ആനയെപ്പോലെ വിറച്ചു. അനേകം മുറിവുകളിൽ നിന്ന് രക്തം ധാരയായി ഒഴുകി. ശക്തി ക്ഷയിച്ച് രക്തസ്നാതനായി, ധനുസ്സും അമ്പുകളും വിട്ട് രഥത്തിന്റെ പിന്നിലായി ഇരുന്നുവീണു; അപ്പോൾ സാരഥി അവനെ ദ്രോണപുത്രന്റെ സമീപത്തിൽ നിന്ന് ഉടൻ മാറ്റി മറ്റൊരു രഥിയിലേക്കു തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 69

सीदन्‌ रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत्‌ | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्‌

ക്ഷീണിച്ച് രക്തസ്നാതനായി അവൻ രഥാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. സാരഥിയുടെ അടിയന്തര വിളിയോടെ അവനെ ദ്രോണപുത്രനിൽ നിന്ന് ഉടൻ മാറ്റി മറ്റൊരു രഥത്തേക്കു നീക്കി।

Verse 70

अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:

അതിനുശേഷം പരന്തപൻ മനോഹരമായ ചിറകുകളുള്ളതും സന്ധികൾ വളയാത്തതുമായ മറ്റൊരു അമ്പുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഭ്രൂമദ്ധ്യേ പ്രഹരിച്ചു।

Verse 71

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।

അതിനുശേഷം ശത്രുക്കൾക്ക് താപം വിതയ്ക്കുന്ന അശ്വത്ഥാമാ മനോഹരമായ ചിറകുകളുള്ളതും സന്ധികൾ വളയാത്തതുമായ രണ്ടാമത്തെ അമ്പുകൊണ്ട് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഭ്രൂമദ്ധ്യേ ആഴത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു. അവൻ മുമ്പേ തന്നെ ഏറെ വേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; പിന്നെയും കടുത്ത വേദനയിൽ പീഡിതനായി പാഞ്ചാല്യ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ രഥാസനത്തിൽ ഭാരമായി ഇടിഞ്ഞിരുന്നു, ധ്വജസ്തംഭത്തെ ആശ്രയിച്ചു.

Verse 72

त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन्‌ शरार्दितम्‌ | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സിംഹം നേരിടുന്ന ആനയെപ്പോലെ അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റും അലഞ്ഞും നിന്ന അവനെ കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവപക്ഷത്തിലെ അഞ്ചു ശൂര മഹാരഥന്മാർ മഹാവേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞെത്തി।

Verse 73

राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സിംഹം ആനയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അശ്വത്ഥാമന്റെ അമ്പുകളാൽ വേദനിക്കുന്ന ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവപക്ഷത്തിലെ അഞ്ചു ശൂര മഹാരഥന്മാർ അതിവേഗം അവിടെയെത്തി। അവരുടെ പേരുകൾ—കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ, ഭീമസേനൻ, പൗരവൻ, വൃദ്ധക്ഷത്രൻ, ചേദികളുടെ യുവരാജാവ്, മാലവരുടെ രാജാവ് സുദർശനൻ।

Verse 74

एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും ഹാഹാകാരം മുഴക്കി, വില്ലും അമ്പും കൈയിൽ സജ്ജമാക്കി, വീരനായ ദ്രോണപുത്രനെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞു നിന്നു।

Verse 75

इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വീരന്മാർ എല്ലാവരും ഹാഹാകാരം മുഴക്കി വില്ല് കൈയിൽ എടുത്ത് വീരനായ അശ്വത്ഥാമനെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞു. തുടർന്ന് ഇരുപത് പാദദൂരം വരെ അടുത്തെത്തി, അണങ്ങാത്ത ഗുരുപുത്രനെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഒരേസമയം ഓരോരുത്തരും അഞ്ചഞ്ച് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു।

Verse 76

आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद्‌ द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्‌,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണപുത്രൻ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ തീക്ഷ്ണമായ ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളാൽ ഒരേ നിമിഷത്തിൽ അവരുടെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളെയും ഒരുമിച്ച് വെട്ടിവീഴ്ത്തി।

Verse 77

सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत्‌ । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ ഏഴ് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പൗരവ യോദ്ധാവിനെ ഭീകരമായി വേദനിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ മാലവരാജാവിനെയും, ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് പാർഥനെ (അർജുനനെ)യും, ആറു അമ്പുകളാൽ വൃകോദരനെ (ഭീമനെ)യും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 78

ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन्‌ महारथा: । युगपच्च पृथक्‌ चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ആ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചും വേർതിരിച്ചും, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകളാൽ ദ്രോണപുത്രനെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 79

युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചേദിദേശത്തിന്റെ യുവരാജൻ യുയുരാജൻ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ ദ്രോണപുത്രനെ കുത്തിത്തുളച്ചു. പാർഥൻ അർജുനൻ വീണ്ടും എട്ട് അമ്പുകളാൽ അടിച്ചു; മറ്റുള്ളവരും ഓരോരുത്തരും മൂന്ന് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 80

ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम्‌ । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ദ്രോണപുത്രൻ അർജുനനെ ആറു അമ്പുകളാൽ, വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ പത്തു അമ്പുകളാൽ, ഭീമനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ, ചേദി യുവരാജനെ നാലു അമ്പുകളാൽ, കൂടാതെ മാലവരാജാവിനെയും പൗരവനെയും ഓരോരുത്തനെ രണ്ട് രണ്ട് അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 81

सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ സാരഥിയെ ആറു അമ്പുകളാൽ കുത്തി, രണ്ട് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ വില്ലും പതാകയും തുളച്ച്, ദ്രോണപുത്രൻ വീണ്ടും അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് പാർഥനെ (അർജുനനെ) പരിക്കേൽപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് ഭീകരമായ സിംഹനാദം മുഴക്കി.

Verse 82

तस्यास्यतस्तान्‌ निशितान्‌ पीतधारान्‌ द्रौणे: शरान्‌ पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद्‌ द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन्‌ घोररूपै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ മുന്നിലേക്കും പിന്നിലേക്കും പീതധാരകളോടെ തിളങ്ങുന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ തുടർച്ചയായി പ്രയോഗിച്ചു. ആ ഭീകരശരങ്ങളാൽ ഭൂമി, ആകാശം, അന്തരീക്ഷം, ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും എല്ലാം മൂടപ്പെട്ടു॥

Verse 83

आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत्‌ संचकर्त

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രസമമായ പരാക്രമവും ഉഗ്രതേജസ്സും ഉള്ള അശ്വത്ഥാമ തന്റെ രഥത്തിനടുത്തെത്തിയ മാലവരാജൻ സുദർശനന്റെ, ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ പ്രകാശിച്ച രണ്ടു ഭുജങ്ങളും ശിരസ്സും മൂന്നു അമ്പുകളാൽ ഒരേ സമയം വെട്ടിമാറ്റി॥

Verse 84

स पौरवं रथशक्‍त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ രഥശക്തി എറിഞ്ഞ് പൗരവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് അവന്റെ രഥം എള്ളിനോളം ചെറുതായ ഖണ്ഡങ്ങളാക്കി തകർത്തു. തുടർന്ന് ഉത്തമ ചന്ദനം പുരട്ടിയ രണ്ടു ഭുജങ്ങളും വെട്ടിമാറ്റി, ഭല്ല അമ്പുകൊണ്ട് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ശിരസ്സും വേർപ്പെടുത്തി॥

Verse 85

युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान्‌ प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം വേഗശാലിയായ അശ്വത്ഥാമ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള അമ്പുകളാൽ, നീലത്താമരമാലപോലെ ശ്യാമവർണ്ണമുള്ള ചേതി യുവരാജനായ ആ യുവാവിനെ ബലമായി കുത്തിവീഴ്ത്തി, കുതിരകളും സാരഥിയും സഹിതം മരണത്തിന് ഏല്പിച്ചു॥

Verse 86

मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्‌ । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാലവനെയും പൗരവനെയും ചേതി യുവരാജനെയും ദ്രോണപുത്രൻ തങ്ങളുടെ കണ്ണുമുന്നിൽ വധിച്ചതുകണ്ട് പാണ്ഡവർ വ്യഥിതരായി॥

Verse 87

ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധവിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ മൂർച്ചയുള്ള നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ (അവൻ) പ്രഹരിച്ചു.

Verse 88

छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।

അപ്പോൾ ശത്രുസന്താപകനായ ഭീമസേനൻ സമരത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു.

Verse 89

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:

അപ്പോൾ മഹാബാഹുവും മഹാബലവാനുമായ ഭീമൻ ദ്രോണപുത്രനോടു യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറി.

Verse 90

तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:

അപ്പോൾ മഹാമനസ്സുള്ള ദ്രോണപുത്രൻ മുറിഞ്ഞ ആ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 91

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ

പിന്നീട് ദ്രോണപുത്രൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു ഭീമനെ അനേകം അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു.

Verse 92

अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान्‌ बलवान्‌ एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അശ്വത്ഥാമാവും ഭീമസേനനും—ഇരുവരും വീരന്മാർ, മഹാബലവാന്മാർ, പരാക്രമശാലികൾ—യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഴ നിറഞ്ഞ രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശരവർഷം പെയ്യിച്ചു. അവർ പരസ്പരം ഇടവിടാതെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരമഴകൊണ്ട് മറുപടി നൽകി; ഇടിമുഴക്കത്തിൽ മത്സരിക്കുന്നതുപോലെ. ഭീമന്റെ നാമമുദ്രയുള്ള, സ്വർണ്ണപുങ്ഖങ്ങളോടുകൂടിയ, ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ അമ്പുകൾ ആ സംഘർഷത്തിൽ പാഞ്ഞുപോയി.

Verse 93

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ ദ്രൗണി വിട്ട ആയുധം ഭീമന്റെ നേരെ വന്നപ്പോൾ പ്രതിഘാതം കൊണ്ടു തടയപ്പെട്ടു; അതിന്റെ പ്രബലം നമിഞ്ഞ് അടക്കപ്പെട്ടു താഴെ വീണു. ഇങ്ങനെ ഭീമൻ ആ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഉന്മാദത്തിനിടയിലും ഭയങ്കരമായ പ്രഹാരങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ നിയന്ത്രണത്താൽ നിഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; യോദ്ധാവിന്റെ ജീവൻ ബലത്തിൽ മാത്രമല്ല, ദൈവത്തിന്റെ തിരിവിലും ആശ്രയിക്കുന്നു.

Verse 94

अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ശതസഹസ്ര അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധനിപുണനായ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമ വിട്ട വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അനവധി ശരങ്ങളാൽ ഭീമസേനൻ സമരത്തിൽ ഉടൻ തന്നെ ആച്ഛാദിതനായി.

Verse 95

ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ കാർതസ്വര—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ—വിഭൂഷിതമായ (ശരങ്ങൾ/യോദ്ധാക്കൾ) നേർക്കു മുന്നേറി.

Verse 96

नाराचान्‌ दश सम्प्रैषीद्‌ यमदण्डनिभाडज्छितान्‌ | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ യമദണ്ഡസമമായ ഭയങ്കരവും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ പത്ത് നാരാചശരങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു. തുടർന്ന് സ്വർണ്ണാഭൂഷിതനായ മഹാബാഹു ഭീമൻ വീണ്ടും യമദണ്ഡതുല്യമായ മറ്റൊരു പത്ത് തീക്ഷ്ണവും ഭയാനകവുമായ നാരാചങ്ങൾ അശ്വത്ഥാമയെ ലക്ഷ്യമാക്കി വിട്ടു. ഓ മാരിഷ! അവ ദ്രോണപുത്രന്റെ ജത്രു-പ്രദേശത്ത് (തോൾ-ഉർദ്ധ്വവക്ഷഭാഗം) പതിഞ്ഞു കുത്തിനിന്നു.

Verse 97

सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ പാണ്ഡവന്റെ അതിഭീകര പ്രഹാരത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ് ശക്തിയായി തുളച്ചുകയറപ്പെട്ടു; യുദ്ധമദ്ധ്യേ അത്യന്തം വേദനിച്ചു.

Verse 98

ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात्‌ पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധ്വജദണ്ഡം പിടിച്ച് അവൻ കണ്ണുകൾ അടച്ചു. പാണ്ഡുപുത്രന്റെ അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം പരിക്കേറ്റ മഹാത്മാവ് അശ്വത്ഥാമാവ് പതാകക്കമ്പം മുറുകെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് കണ്ണടച്ചു. അല്പനേരത്തിന് ശേഷം, ഹേ നരാധിപ, ദ്രോണപുത്രൻ വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ചു.

Verse 99

दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാത്മ പാണ്ഡവന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ പരിക്കേറ്റിട്ടും അവൻ ദൃഢനായി നിന്നു; ആ അടിയെ ധൈര്യത്തോടെ സഹിച്ച് യുദ്ധമദ്ധ്യേ അചഞ്ചലനായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 100

वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹുവായ അശ്വത്ഥാമാവ് ഭീമസേനന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് മഹാവേഗത്തോടെ പാഞ്ഞാക്രമിച്ചു. തുടർന്ന് ചെവിവരെ വലിച്ചുവിട്ട, തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള ശരങ്ങളുടെ മഴ പെയ്തു.

Verse 101

भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ അഭിമാനം പുലർത്തുന്ന ഭീമനും ആ വീരന്റെ വീര്യം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു; യുദ്ധമദ്ധ്യേ അവന്റെ പരാക്രമം തൂക്കിനോക്കി.

Verse 102

तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവൻ ഉടൻ തന്നെ ഭയങ്കരമായ ശരവർഷം വിട്ടു. യുദ്ധസ്പൃഹയോടെ നിന്ന ഭീമസേനനും എതിരാളിയുടെ പരാക്രമത്തെ അവഗണിച്ച് ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അവന്റെ മേൽ ദാരുണമായ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളുടെ മഴ ആരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, ദ്രോണപുത്രൻ നന്നായി ലക്ഷ്യമിട്ട വിശിഖങ്ങളാൽ അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചു.

Verse 103

आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ക്രോധത്തോടെ അവൻ പാണ്ഡവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു. മഹാരാജാവേ, തുടർന്ന് അശ്വത്ഥാമൻ രോഷാവേശത്തിൽ തന്റെ ശരങ്ങളാൽ ഭീമസേനന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ച്, ആ പാണ്ഡുപുത്രന്റെ നെഞ്ചിൽ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ കുത്തി. പിന്നെ അപമാനം സഹിക്കാത്ത ഭീമസേനൻ മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്തു.

Verse 104

जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഗ്രീഷ്മാന്ത്യത്തിൽ മഴമേഘങ്ങൾ പെയ്യുന്നതുപോലെ, ആ ഇരുവരും ശരസമൂഹങ്ങൾ പെയ്യിച്ചു; യുദ്ധഭൂമി എല്ലാടവും ബാണവർഷം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു.

Verse 105

अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പരസ്പരക്രോധത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന ആ ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ മൂടിക്കൊള്ളുവാൻ തുടങ്ങി; മഴക്കാലത്തിലെ രണ്ടു മേഘങ്ങൾപോലെ ശരസമൂഹങ്ങൾ പെയ്തു. പിന്നെ ഭയങ്കരമായ താളശബ്ദങ്ങളാൽ പരസ്പരം ഭീതിയുണർത്തി അവർ സമരത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നു.

Verse 106

अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श्‌ “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അത്യന്തം ഉഗ്രാവേശത്തോടെ, ഒരാളുടെ പ്രഹാരത്തിന് മറ്റാൾ യോജിച്ച പ്രതികാരം ചെയ്യണമെന്നാഗ്രഹിച്ച് അവർ ഇരുവരും യുദ്ധം ചെയ്തു. തുടർന്ന് അശ്വത്ഥാമൻ റുക്മവിഭൂഷിതമായ മഹാധനുസ്സ് വലിച്ച്, സമീപത്തുനിന്ന് ശരവർഷം പെയ്തു ഭീമസേനനെ നോക്കി. അവൻ ശരദൃതുവിലെ മധ്യാഹ്നത്തിൽ പ്രചണ്ഡകിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു.

Verse 107

भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात्‌ । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ദ്രൗണിയായ അശ്വത്ഥാമൻ, അടുത്തുനിന്ന് അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭീമനെ ഉറച്ചുനോക്കി. ശരദൃതുവിലെ മധ്യാഹ്നസൂര്യൻ തീക്ഷ്ണകിരണങ്ങളോടെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ദീപ്തനായി പ്രകാശിച്ചു.

Verse 108

आददानस्य विशिखान्‌ संदधानस्य चाशुगान्‌ । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:

അവൻ എപ്പോൾ അമ്പെടുക്കുന്നു, എപ്പോൾ വില്ലിൽ ഘടിപ്പിക്കുന്നു, എപ്പോൾ ഞാണു വലിക്കുന്നു, എപ്പോൾ വിട്ടയക്കുന്നു—ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കിടയിൽ യാതൊരു ഇടവേളയും യോദ്ധാക്കൾക്ക് കാണാനായില്ല.

Verse 109

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्‌ | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्‌ विसृजतस्तदा

മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ ദ്രോണിപുത്രൻ അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവന്റെ ആയുധത്തിന്റെ വൃത്തചലനം ചുറ്റിക്കറക്കുന്ന അഗ്നിശലാകയുടെ ചക്രംപോലെ തോന്നി.

Verse 110

महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।

മഹാരാജാവേ! അശ്വത്ഥാമൻ അമ്പുകൾ വിട്ടപ്പോൾ അവന്റെ വില്ല് അഗ്നിശലാക ചുറ്റിക്കറക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന അലാതചക്രംപോലെ വൃത്താകാരമായി തോന്നി. ആ വില്ലിൽ നിന്ന് നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും അമ്പുകൾ പാഞ്ഞുയർന്നു; ആകാശത്ത് അവ പറ്റകളുടെ കൂട്ടംപോലെ ദൃശ്യമായി.

Verse 111

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे

ദ്രോണിപുത്രൻ വിട്ട, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഭീകര അമ്പുകൾ ഇടവിടാതെ ഭീമന്റെ രഥത്തിന്മേൽ തുടർച്ചയായി പെയ്തുവീഴാൻ തുടങ്ങി.

Verse 112

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ ഞങ്ങൾ ഭീമസേനന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടു—അവന്റെ ബലം, വീര്യം, പ്രഭാവം, ദൃഢനിശ്ചയം എന്നിവയും.

Verse 113

तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन्‍्ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മേഘം തള്ളിയെന്നപോലെ, എല്ലാദിക്കുകളിലും നിന്നു പതിച്ച ആ ബാണവൃഷ്ടിയെ—അതിഭീകരമായ ജലവൃഷ്ടിപോലെ—ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ഭീമസേനൻ ദ്രോണപുത്രവധം നിശ്ചയിച്ചു; പിന്നെ പ്രാവൃട്ട്കാല മേഘംപോലെ പ്രത്യുത്തരമായി അമ്പുകളുടെ വൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 114

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രവധം ആഗ്രഹിച്ച, ഭീകരപരാക്രമനായ ഭീമൻ പ്രാവൃട്ട്കാല മേഘംപോലെ അമ്പുകളുടെ വൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 115

तद्‌ रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्‌,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഘോര മഹാസമരത്തിൽ ഭീമന്റെ സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ള ഭയങ്കര ധനുസ്സ് വലിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അത് മറ്റൊരു ഇന്ദ്രചാപംപോലെ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു.

Verse 116

तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ ധനുസ്സിൽ നിന്ന് നൂറുകളായി, പിന്നെ ആയിരങ്ങളായി അമ്പുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; സമരത്തിൽ യുദ്ധശോഭയോടെ ദീപ്തനായ ദ്രൗണിയെ അവ മൂടിക്കളഞ്ഞു.

Verse 117

रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവർ ഇരുവരും ഘനമായ ശരജാലങ്ങൾ വർഷിച്ചപ്പോൾ അവരുടെ ഇടയിലെ അന്തരം മുഴുവനും മൂടപ്പെട്ടു; രാജേന്ദ്രാ, അവിടൂടെ കാറ്റിനും കടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 118

तथा दौणिर्महाराज शरान्‌ हेमविभूषितान्‌ । तैलथधौतानू्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! തുടർന്ന് ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ വധാഭിലാഷത്തോടെ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, എണ്ണയിൽ കഴുകി വൃത്തിയാക്കിയ, പ്രകാശമുള്ള മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളോടുകൂടിയ അനേകം ശരങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു।

Verse 119

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्‌ । विशेषयन्‌ द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ തന്റെ വൈശിഷ്ട്യം പ്രകടിപ്പിച്ച് ആകാശത്തുതന്നെ ഓരോ ശരവും തന്റെ ശരങ്ങളാൽ മൂന്നു കഷണങ്ങളാക്കി തകർത്തു; ദ്രോണപുത്രനെ പ്രത്യേകം ലക്ഷ്യമാക്കി “നിൽക്കുക, നിൽക്കുക!” എന്നു വിളിച്ചു।

Verse 120

पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद्‌ बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ബലവാനായ പാണ്ഡവൻ ഭീമസേനൻ ദ്രോണപുത്രനെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെ മേൽ ഭീകരവും ഉഗ്രവുമായ ശരവർഷം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു।

Verse 121

ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम्‌ । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണപുത്രൻ അസ്ത്രവിദ്യയുടെ മായാ-യുക്തി വേഗത്തിൽ പ്രയോഗിച്ച് ആ ശരവർഷം തടഞ്ഞു; പിന്നെ മഹാസ്ത്രവിദനായ അവൻ ഭീമന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു।

Verse 122

स छिन्नधन्वा बलवान्‌ रथशरक्ति सुदारुणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞിട്ടും ആ ബലവാൻ രഥത്തിൽ നിന്നു അത്യന്തം ഭീകരമായ രഥശക്തി പ്രയോഗിച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രവാഹം അങ്ങനെ—മുഖ്യായുധം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും വീര്യം മങ്ങുകയില്ല।

Verse 123

वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബലവാനും ധനുര്വിദ്യയിൽ നിപുണനുമായ ഭീമസേനൻ മഹാവേഗത്തിൽ ചുറ്റി ദ്രോണപുത്രന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് ഒരു ഭീകരമായ രഥശക്തി എറിഞ്ഞു। അത് ജ്വലിക്കുന്ന ഉല്കപോലെ സഹസാ പതിക്കുമ്പോൾ, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ മദ്ധ്യേ തന്നെ അതിനെ തടഞ്ഞു। യുദ്ധത്തിൽ ഓരോ പ്രഹാരവും ഉടൻ പ്രതിപ്രഹാരത്തെ വിളിക്കുന്നു; നാശത്തിനിടയിലും സംയമം, കൗശലം, ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവയാണ് ധർമ്മഭാരം വഹിക്കുന്നത്।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനിടയിൽ ഭീമൻ ദൃഢമായി തന്റെ ധനുസ്സ് എടുത്തു; യുദ്ധഭൂമിയുടെ കഠിനധർമ്മത്തിൽ ഉടൻ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള അവന്റെ നിശ്ചയം തെളിഞ്ഞു।

Verse 125

ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, മഹാരാജാ, ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമൻ ഭീമസേനന്റെ സാരഥിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി।

Verse 126

सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സാരഥി ദ്രോണപുത്രന്റെ ശക്തമായ പ്രഹാരത്തിൽ കുത്തേറ്റു ഗുരുതരമായി വേദനിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ വഴിനടത്തിയും സേവിച്ചും നിൽക്കുന്നവരും മഹാബലവാന്മാരുടെ ഹിംസയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകുന്നില്ല।

Verse 127

ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രഥസാരഥി തൃണമാത്ര കാരണത്താലും മോഹിതനായതിനാൽ കുതിരകൾ പാഞ്ഞോടി; യുദ്ധകലഹത്തിൽ രഥനിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയി।

Verse 128

त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞ കുതിരകൾ അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് വലിച്ചിഴച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ യുദ്ധരംഗത്തിൽ നിന്ന് ബലാൽക്കാരമായി നീക്കപ്പെടുകയാണെന്ന് എല്ലാവരും ഗ്രഹിച്ചു।

Verse 129

ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാഞ്ചാലർ എല്ലാവരും, ഭീമസേനനും പാണ്ഡവരും ഒന്നായി നീങ്ങി; യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഏകസങ്കൽപത്തോടെ തങ്ങളുടെ ധർമ്മകർത്തവ്യം നിർവഹിക്കാൻ ഉത്സുകരായി.

Verse 130

तान्‌ प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन्‌ शरान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണിപുത്രൻ അവരെ തകർന്നതായി കണ്ടു പിന്നിൽ നിന്ന് അമ്പുകൾ ചിതറിച്ചു; ഓടിപ്പോകുന്ന യോദ്ധാക്കളെ അമർത്തി പിന്മാറ്റത്തിന്റെ ഭീതി കൂടുതൽ വർധിപ്പിച്ചു।

Verse 131

ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദ്രോണപുത്രൻ സമരത്തിൽ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അവന്റെ ഭയത്തിൽ യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടി, എല്ലാദിക്കുകളിലും ശരണം തേടി.

Verse 132

द्रोणपुत्रभयाद्‌ राजन्‌ दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദ്രോണപുത്രന്റെ ഭയത്താൽ അവർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണപുത്രൻ രാജാക്കളെ വധിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ദൃഢനിശ്ചയമല്ല; ഭീതിയാണ് അവരെ നയിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് അവർ നാലുദിക്കുകളിലും ശരണം തേടി।

Verse 200

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, നാരായണാസ്ത്രമോക്ഷപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, അശ്വത്ഥാമന്റെ പരാക്രമം വർണ്ണിക്കുന്ന ഇരുനൂറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 866

भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत्‌ परम्‌ । मालवनरेश सुदर्शन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു. തന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നേ ദ്രോണപുത്രൻ മാലവരാജാവായ സുദർശനനെയും, പുരുദേശാധിപനായ വൃദ്ധക്ഷത്രനെയും, ചേദിദേശത്തിന്റെ യുവരാജാവിനെയും വധിച്ചു. അത് കണ്ട പാണ്ഡവ ഭീമന്റെ കോപം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।

Verse 883

विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമർഷശീലനായ യോദ്ധാവ് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനനെ കുത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് മഹാതേജസ്സുള്ള ദ്രോണപുത്രൻ മുന്നിൽ വന്ന അമ്പുവർഷം തകർത്തു, ഭീമനെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 893

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബലവാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭീമസേനൻ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് അശ്വത്ഥാമന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; പിന്നെ പത്രിയുള്ള ശരത്തോടെ അവനെ വീണ്ടും കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 923

द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम्‌ | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഘനമായ മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ഭീമസേനന്റെ പേരാൽ അങ്കിതവും ശാണക്കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതുമായ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകൾ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനെ എല്ലാടവും മൂടി.

Verse 946

न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत्‌ । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാരാജാ, ഭീമസേനൻ ഒട്ടും കുലുങ്ങിയില്ല; അതൊരു അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി. യുദ്ധത്തിൽ ദീപ്തനായ അശ്വത്ഥാമൻ रणഭൂമിയിൽ അവനെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ചിട്ടും ഭീമന് അല്പമെങ്കിലും വ്യഥ ഉണ്ടായില്ല।

Verse 963

निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മാന്യനായ നരേശാ, പാമ്പുകൾ ഉടൻ തന്നെ വൽമീകത്തിലേക്ക് കയറുന്നതുപോലെ, ആ അമ്പുകൾ ദ്രോണപുത്രന്റെ കണ്ഠദേശത്തിലെ ഹംസലി (കോളർബോൺ പ്രദേശം) തുളച്ച് വേഗത്തിൽ അകത്ത് കയറി മറഞ്ഞുപോയി।

Verse 986

क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നരേശ്വരാ, അല്പസമയത്തിനകം വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്തു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ അശ്വത്ഥാമൻ ആ സമരഭൂമിയിൽ പരമക്രോധം ഏറ്റെടുത്തു।

Verse 1003

शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭാരതാ, അവൻ ധനുസ്സിനെ ചെവിവരെ വലിച്ച്, പ്രചണ്ഡതേജസ്സോടെ, വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ നൂറ് അമ്പുകൾ ഭീമസേനനിലേക്കു പ്രേഷിച്ചു।

Verse 1036

विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ, സംയമിത ക്രോധം ഉള്ളിൽ കത്തിയിരുന്ന ഭീമസേനൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി।

Verse 1213

शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत्‌ | तब महान्‌ अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

ക്രോധം നിറഞ്ഞ ദ്രോണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ അനവധി അമ്പുകളാൽ അവനെ പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ആ മഹാ അസ്ത്രവിദഗ്ധൻ തന്റെ അസ്ത്രമായയാൽ ആ അമ്പുമഴ ക്ഷണത്തിൽ തടഞ്ഞ് ഭീമസേനന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു; കൂടാതെ അനേകം അമ്പുകളാൽ അവനെ ക്ഷതവിക്ഷതമാക്കി।

Verse 1233

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला

സമരത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ് കൈകളുടെ വേഗം പ്രകടിപ്പിച്ച്, മഹാ ഉല്കപോലെ പെട്ടെന്ന് തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്ന ആ രഥശക്തിയെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മുറിച്ചുതള്ളി।

Verse 1243

द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

ഇതിനിടയിൽ പുഞ്ചിരിയോടെ വൃകോദരനായ ഭീമസേനൻ ദൃഢമായ വില്ലെടുത്തു അനവധി അമ്പുകളാൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി।

Verse 1253

ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया

മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ അശ്വത്ഥാമാവ് വളഞ്ഞ കെട്ടുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് ഭീമസേനന്റെ സാരഥിയുടെ നെറ്റി പിളർത്തി।

Verse 1263

व्यामोहमगमद्‌ू राजन्‌ रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्‌ | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണപുത്രൻ അത്യന്തം പരിക്കേൽപ്പിച്ച സാരഥി കുതിരകളുടെ കയറുകൾ വിട്ട് ഗാഢമായ മൂർച്ചയിൽ വീണു.

Verse 1273

भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! എല്ലാ ധനുര്ധരരും നോക്കി നിൽക്കെ, സാരഥി മൂർച്ചയിൽ വീണതുമാത്രം ഭീമസേനന്റെ കുതിരകൾ ഉടൻ അവിടെ നിന്ന് പാഞ്ഞുപോയി.

Verse 1283

दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓടിപ്പോയ കുതിരകൾ ഭീമസേനനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ദൂരത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയതായി കണ്ടപ്പോൾ, അപരാജിതനായ വിജയവീരൻ അശ്വത്ഥാമാ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ച് തന്റെ മഹാശംഖം മുഴക്കി.

Verse 1293

धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन्‌ दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീതിയാൽ അവർ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് നാലുദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.

Verse 1306

अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्‌ पाण्डुवाहिनीम्‌ । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ മഹാവേഗത്തോടെ മുന്നേറി പാണ്ഡവവാഹിനിയെ പിന്തുടർന്നു; ഓടുന്ന സൈനികരുടെ പിന്നിൽ നിന്ന് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് പാണ്ഡവസേനയെ ഓടിച്ചു തള്ളി.