Adhyaya 199
Chapter Arc: संजय वर्णन करते हैं कि अर्जुन की बात सुनकर सभा-स्थल पर बैठे महारथी मौन हो जाते हैं—न कोई समर्थन, न विरोध; युद्ध के बीच एक भारी नैतिक सन्नाटा उतर आता है। → भीमसेन क्रोध से भरकर अर्जुन को कठोर वचनों से कुत्सित करते हैं—उसे वनवासी मुनि-सा ‘दण्ड-त्यागी’ बताकर व्यंग्य करते हैं और स्मरण दिलाते हैं कि पाण्डवों की प्रतिष्ठा केवल शौर्य से टिकी है, संकोच से नहीं। वे अपनी गदा-शक्ति और देव-दानव-राक्षसों तक को शर-वर्षा से द्रवित करने की क्षमता का उद्घोष कर अर्जुन के भय/संकोच को चुनौती देते हैं। → भीम का तीखा आरोप चरम पर पहुँचता है: ‘जैसे जयद्रथ का मस्तक दूर फेंका गया, वैसे ही द्रोण का मस्तक निषाद-स्थान में न फेंक पाने की भूल’—यह वाक्य युद्ध-धर्म, प्रतिशोध और आत्मग्लानि को एक साथ भड़काकर अर्जुन के भीतर निर्णायक उबाल पैदा करता है। → धृष्टद्युम्न का वक्तव्य प्रसंग को दिशा देता है—द्रोण के साथ वंशानुगत वैर और युद्ध-आवश्यकता का स्मरण कराते हुए वह अर्जुन को धर्म-संगत युद्ध में प्रवृत्त करता है; साथ ही यह भी रेखांकित होता है कि युधिष्ठिर असत्यवादी नहीं और अर्जुन अधार्मिक नहीं—अर्थात् पाण्डव-पक्ष अपने नैतिक आधार को बचाए रखते हुए आगे बढ़ने का संकल्प करता है। → नारायणास्त्र-प्रसंग की छाया में यह अध्याय अगले क्षण की ओर धकेलता है—क्या अर्जुन अपने संकोच/भय को त्यागकर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) के आतंक और अस्त्र-प्रयोग के विरुद्ध निर्णायक प्रतिकार करेगा?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--महाराज! अर्जुनकी यह बात सुनकर वहाँ बैठे हुए सब महारथी मौन रह गये। उनसे प्रिय या अप्रिय कुछ नहीं बोले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, അർജുനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവിടെ ഇരുന്ന എല്ലാ മഹാരഥന്മാരും മൗനത്തിലായി. അവനോട് പ്രിയമോ അപ്രിയമോ ഒന്നും അവർ പറഞ്ഞില്ല.
Verse 2
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनो5भ्यभाषत । कुत्सयन्निव कौन्तेयमर्जुनं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब महाबाहु भीमसेनको क्रोध चढ़ आया। उन्होंने कुन्तीकुमार अर्जुनको फटकारते हुए-से कहा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച് സംസാരിച്ചു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, കുന്തീപുത്രനായ അർജുനനെ അവൻ ശാസിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു.
Verse 3
मुनिर्यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम् । न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मण: संशितव्रत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥാ, വനത്തിലേക്കു പോയ മുനി ധർമ്മസമ്മതമായി ഉപദേശിക്കുന്നതുപോലെയും, ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു ജീവിയെയും ശിക്ഷിക്കാത്ത കഠിനവ്രതനായ ബ്രാഹ്മണൻ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നതുപോലെയും, നീയും ധർമ്മാനുസൃതമായ വാക്കുകളാണ് പറയുന്നത്.
Verse 4
क्षतत्राता क्षताज्जीवन क्षन्ता स्त्रीष्वपि साधुषु । क्षत्रिय: क्षितिमाप्रोति क्षिप्रं धर्म यश: श्रिय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആപത്തിൽ നിന്ന് തനെയും മറ്റുള്ളവരെയും രക്ഷിക്കുന്നവൻ, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്ക് ക്ഷതി വരുത്തുന്നതിനെ ഉപജീവനമാക്കുന്നവൻ, എന്നാൽ സ്ത്രീകളോടും സദ്ജനങ്ങളോടും ക്ഷമ കാണിക്കുന്നവൻ—അവനാണ് യഥാർത്ഥ ക്ഷത്രിയൻ. അത്തരം പുരുഷൻ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം, ധർമ്മം, യശസ്, ശ്രീസമ്പത്ത് എന്നിവ നേടുന്നു.
Verse 5
स भवान् क्षत्रियगुणैर्युक्त: सर्वे: कुलोदह: । अविपक्रिद् यथा वाचं व्याहरन् नाद्य शोभसे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ എല്ലാ ക്ഷത്രിയഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നനും, ഈ കുലത്തിന്റെ ഭാരവും മാനവും വഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനുമാണ്. എങ്കിലും ഇന്ന് അപക്വനായ ഒരാളെപ്പോലെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് നീ ശോഭിക്കുന്നില്ല; അത്തരം വാക്കുകൾ നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല.
Verse 6
पराक्रमस्ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपते: । न चाति वर्तसे धर्म वेलामिव महोदधि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയാ, നിന്റെ പരാക്രമം ശചീപതി ശക്രനോടു (ഇന്ദ്രനോടു) തുല്യം. മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരരേഖ ലംഘിക്കാത്തതുപോലെ, നീയും ധർമ്മത്തിന്റെ പരിധി ഒരിക്കലും അതിക്രമിക്കുന്നില്ല.
Verse 7
न पूजयेत् त्वां को न्वद्य यत् त्रयोदशवार्षिकम् | अमर्ष पृष्ठतः कृत्वा धर्ममेवाभिकाड्क्षसे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് പതിമൂന്നു വർഷങ്ങളായി സഞ്ചിതമായ അമർഷത്തെ പിന്നിലാക്കി നീ ധർമ്മത്തെയേ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ നിന്നെ ആരാണ് ആദരിക്കാതിരിക്കുക?
Verse 8
दिष्टया तात मनस्तेउद्य स्वधर्ममनुवर्तते । आनुृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धि: सततमच्युत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—താതാ, ഈ സമയത്തും നിന്റെ മനസ് സ്വധർമ്മത്തെ തന്നെ പിന്തുടരുന്നത് ഭാഗ്യം. കൂടാതെ, അച്യുതാ, നിന്റെ ബുദ്ധി ക്രൂരതയിലേക്കു വഴുതാതെ എപ്പോഴും കരുണയിലേയ്ക്ക് ചായ്ന്നുനിൽക്കുന്നതും മഹാഭാഗ്യം തന്നെ.
Verse 9
यत् तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यमधर्मत: । द्रौपदी च परामृष्टा सभामानीय शत्रुभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായിരുന്നിട്ടും ശത്രുക്കൾ അധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ അവന്റെ രാജ്യം കവർന്നു; ദ്രൗപദിയെയും സഭയിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ആ വൈരികൾ അപമാനിച്ചു.
Verse 10
वन॑ प्रत्राजिताश्षास्म वल्कलाजिनवासस: । अनर्हमाणास्तं भावं॑ त्रयोदश समा: परै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങളെ വനത്തിലേക്ക് തുരത്തിക്കളഞ്ഞു; വൽക്കലവും മൃഗചർമ്മവും ധരിക്കേണ്ടിവന്നു; ശത്രുക്കൾ പതിമൂന്ന് വർഷം ആ അവസ്ഥ സഹിക്കണമെന്ന് നിർബന്ധിച്ചു—അതിനർഹരല്ലായിരുന്നിട്ടും.
Verse 11
एतान्यमर्षस्थानानि मर्षितानि मयानघ । क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वमेतदनुछितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അനഘാ! ഇവയൊക്കെയും അസഹ്യമായ ക്രോധം ഉണർത്തേണ്ട അന്യായങ്ങളായിരുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ സഹിച്ചു. ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ ആസക്തനായി ഞാൻ ഇതെല്ലാം വഹിച്ചു—അത് അനുചിതമായിരുന്നിട്ടും.
Verse 12
तमधर्ममपाकृष्टं स्मृत्वाद्य सहितस्त्वया । सानुबन्धान् हनिष्यामि क्षुद्रान् राज्यहरानहम्
അവരുടെ ആ നീചമായ അധർമ്മം ഇന്ന് ഓർത്തുകൊണ്ട്, നിനക്കൊപ്പം നിന്നുകൊണ്ട്, രാജ്യം കവർന്ന ആ ക്ഷുദ്രന്മാരെ അവരുടെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി ഞാൻ സംഹരിക്കും.
Verse 13
त्वया हि कथित पूर्व युद्धायाभ्यागता वयम् । घटामहे यथाशक्ति त्वं तु नो5द्य जुगुप्ससे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിനായി മുമ്പ് നീ തന്നെയാണ് വിളിച്ചത്; അതനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നു യഥാശക്തി പരിശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് നീ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളെ വെറുപ്പോടെ നോക്കി കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത്.
Verse 14
स्वधर्म नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्यावचनमेव ते । भयार्दितानामस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിനക്ക് നിന്റെ സ്വധർമ്മം അറിയാൻ ഇച്ഛയില്ല; നിന്റെ വാക്കുകൾ മുഴുവനും മിഥ്യയാണ്. ഞങ്ങൾ ഇതിനകം ഭയത്താൽ പീഡിതരാണ്; അതിനുമേൽ നീ വാക്കുകളാൽ ഞങ്ങളുടെ മർമ്മങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു.
Verse 15
“तुम अपने क्षत्रिय-धर्मको नहीं जानना चाहते। तुम्हारी ये सारी बातें मिथ्या ही हैं। एक तो हम स्वयं ही भयसे पीड़ित हो रहे हैं, ऊपरसे तुम भी अपने वाग्बाणोंद्वारा हमारे मर्मस्थानोंको छेदे डालते हो ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിനക്ക് ക്ഷത്രിയധർമ്മം അറിയാൻ ഇച്ഛയില്ല; നിന്റെ വാക്കുകൾ എല്ലാം മിഥ്യയാണ്. ഞങ്ങൾ ഇതിനകം ഭയത്താൽ വ്യാകുലരാണ്; അതിനുമേൽ നീ വാക്ക്-ബാണങ്ങളാൽ ഞങ്ങളുടെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ കുത്തിത്തുറക്കുന്നു. ശത്രുകർഷണാ! പരിക്കേറ്റവരുടെ മുറിവുകളിൽ ഉപ്പ് വിതറുന്നതുപോലെ, നിന്റെ മൂർച്ചയുള്ള, നിപുണമായ വാക്കുകളുടെ വേദനയിൽ എന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നുപോകുന്നു.
Verse 16
अधर्ममेनं विपुलं धार्मिक: सन् न बुद्ध्यसे । यत् त्वमात्मानमस्मांश्व॒ प्रशस्यान् न प्रशंससि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത് മഹാ അധർമ്മമാണ്; നീ ധാർമ്മികനായിട്ടും ഇതു തിരിച്ചറിയുന്നില്ല: നീയും ഞങ്ങളും പ്രശംസാർഹരാണ്; എങ്കിലും നീ നിനക്കോ ഞങ്ങൾക്കോ പ്രശംസ പറയുന്നില്ല.
Verse 17
वासुदेवे स्थिते चापि द्रोणपुत्रं प्रशंससि । यः कलां षोडशी पूर्णा धनंजय न तेडहति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) നിനക്കൊപ്പമുണ്ടായിരിക്കെ പോലും നീ ദ്രോണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. അവൻ നിന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പതിനാറിലൊരുഭാഗത്തിനും അർഹനല്ല.
Verse 18
स्वयमेवात्मनो दोषान् ब्रुवाण: किन्न लज्जसे | दारयेयं महीं क्रोधाद् विकिरेयं च पर्वतान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ തന്നേ നിന്റെ ദോഷങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കുമ്പോഴും നിനക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ? ക്രോധത്തിൽ ഞാൻ ഭൂമിയെ പിളർക്കുകയും പർവതങ്ങളെ ചിതറിച്ചെറിയുകയും ചെയ്യും.
Verse 19
आविषध्यैतां गदां गुर्वी भीमां काउ्चानमालिनीम् । गिरिप्रकाशान् क्षितिजान् भज्जेयमनिलो यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ ഭാരമേറിയ, ഭയങ്കരമായ ഗദ ഞാൻ ക്രോധത്തോടെ ചുഴറ്റിയാൽ ഭൂമിയെ തന്നെ പിളർത്താം; പർവ്വതങ്ങളെ ചൂരൽചൂരലാക്കി ചിതറിക്കാം; ഉഗ്രകാറ്റുപോലെ മലമുകളിൽ തിളങ്ങുന്ന ഉയർന്ന വൃക്ഷങ്ങളെയും ഒടിച്ചു വേരോടെ പിഴുതെറിയാം. എന്നിട്ടും സ്വന്തം ദോഷങ്ങൾ തന്നെ പ്രസ്താവിക്കുമ്പോൾ നിനക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ?”
Verse 20
द्रावयेयं शरैश्वापि सेन्द्रान् देवान्ू समागतान् । सराक्षसगणान् पार्थ सासुरोरगमानवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! ഇന്ദ്രനുൾപ്പെടെ സർവ്വ ദേവന്മാർ ഒരുമിച്ചു വന്നാലും, അവരുടെ കൂടെ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ, അസുരർ, നാഗർ, മനുഷ്യർ എന്നിവരും ഉണ്ടായാലും—എന്റെ അമ്പുകളാൽ ഞാൻ അവരെ തുരത്തിക്കളയാം.”
Verse 21
स त्वमेवंविध॑ जाननू् भ्रातरं मां नरर्षभ । द्रोणपुत्राद् भयं कर्तु नारहस्थमितविक्रम,“अमित पराक्रमी नरश्रेष्ठ अर्जुन! मुझ अपने भ्राताको ऐसा जानकर तुम्हें द्रोणपुत्रसे भय नहीं करना चाहिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നരശ്രേഷ്ഠാ, അമിതവിക്രമനായ അർജുനാ! എന്നെ ഇത്തരമൊരു സഹോദരനെന്നു അറിഞ്ഞിട്ടും ദ്രോണപുത്രനെ ഭയപ്പെടുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.”
Verse 22
अथवा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्व: सहोदरै: । अहमेनं गदापाणिफर्जेष्याम्येकी महाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അല്ലെങ്കിൽ, ബീഭത്സ അർജുനാ! നീ നിന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി ഇവിടെ തന്നെ ഉറച്ചു നിൽക്കുക; ഞാൻ ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് ഈ മഹാസമരത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി അവനെ നേരിട്ട് പരാജയപ്പെടുത്താം.”
Verse 23
ततः पाञ्चालराजस्य पुत्र: पार्थमथाब्रवीत् । संक़्रुद्धमिव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुर्हरिम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പാർത്ഥ അർജുനനോട് സംസാരിച്ചു; പൂർവ്വകാലത്ത് അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ ഗർജ്ജിച്ച നരസിംഹരൂപിയായ ഹരി (വിഷ്ണു)യോട് ദൈത്യരാജൻ ഹിരണ്യകശിപു സംസാരിച്ചതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ വാക്കുകൾ.
Verse 24
धष्टहुम्न उवाच बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम् | याजनाध्यापने दान॑ तथा यज्ञप्रतिग्रहौ
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ബീഭത്സു (അർജുന)! ബ്രാഹ്മണന്റെ കർത്തവ്യങ്ങൾ ജ്ഞാനികളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്—യജ്ഞം ചെയ്യുക, മറ്റുള്ളവർക്ക് ചെയ്യിപ്പിക്കുക; വേദം പഠിക്കുക, പഠിപ്പിക്കുക; ദാനം നൽകുക; ദാനം/യജ്ഞദക്ഷിണ സ്വീകരിക്കുക. ഇവയിൽ ഏത് കർത്തവ്യത്തിലാണ് ദ്രോണൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപിതനായിരുന്നത്? സ്വന്തം സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതി, ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചു. അത്തരം നിലയിൽ ഞാൻ ദ്രോണനെ വധിച്ചാൽ, ഹേ പാർഥ, നീ എന്നെ എന്തിന് നിന്ദിക്കുന്നു? ബ്രാഹ്മണനെന്ന് പറയപ്പെട്ടിട്ടും നീചകൃത്യത്തിൽ ലീനനായി ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ ഞങ്ങളെ സംഹരിക്കുകയായിരുന്നു.”
Verse 25
षष्ठमध्ययनं नाम तेषां कस्मिन् प्रतिष्ठित: । हतो द्रोणो मया होवं किं मां पार्थ विगर्हसे
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— “അവരുടെ ‘ഷട്കർമ്മം’ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിൽ ദ്രോണൻ ഏത് കർത്തവ്യത്തിലാണ് സ്ഥാപിതനായിരുന്നത്? ഞാൻ ദ്രോണനെ വധിച്ചു—ഹേ പാർഥ, നീ എന്നെ എന്തിന് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു? സ്വധർമ്മം വിട്ട് ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ ഞങ്ങളെ സംഹരിക്കുകയായിരുന്നു. അത്തരം നിലയിൽ അവനെ വധിച്ചതെന്തിന് നിന്ദ്യമായി കണക്കാക്കണം?”
Verse 26
अपक्रान्तः स्वधर्माच्च क्षात्रधर्म व्यपाश्रित: । अमानुषेण हन्त्यस्मानस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— “സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതി ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചവൻ; നീചകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനായിട്ടും അമാനുഷമായ (അതിമാനുഷ) അസ്ത്രങ്ങളാൽ ഞങ്ങളെ കൊല്ലുകയാണ്. അത്തരം നിലയിൽ ഞാൻ ദ്രോണനെ വധിച്ചാൽ, ഹേ പാർഥ, നീ എന്നെ എന്തിന് നിന്ദിക്കുന്നു?”
Verse 27
तथा मायां प्रयुड्चानमसहां ब्राह्मणब्रुवम् । माययैव विहन्याद् यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ പാർഥ, ഹേ കുന്തീനന്ദന! ബ്രാഹ്മണനെന്ന് വിളിച്ചാലും മറ്റുള്ളവർക്കെതിരെ മായാ-കപടം പ്രയോഗിച്ച് അസഹനായി (ഉഗ്രനായി) പെരുമാറുന്നവനെ, ആരെങ്കിലും മായയാൽ തന്നേ വീഴ്ത്തിയാൽ അതിൽ അനുചിതം എന്ത്? യുദ്ധത്തിൽ വഞ്ചനയെ ആയുധമാക്കിയവനോട് അതേ വഞ്ചനകൊണ്ട് പ്രതിഘാതം ചെയ്യുന്നത് ദോഷമല്ല।”
Verse 28
तस्मिंस्तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा । कुरुते भैरवं नादं तत्र कि मम हीयते
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ ദ്രോണനെ ആ നിലയിൽ വീഴ്ത്തിയതിന് ശേഷം, ദ്രോണപുത്രൻ ക്രോധത്തോടെ ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ചാൽ—അതിൽ എനിക്ക് എന്ത് നഷ്ടം? ഞാൻ യുദ്ധകർത്തവ്യം നിർവഹിച്ചു; മറ്റൊരാളുടെ കോപം ചെയ്ത കാര്യം മായ്ക്കുകയോ എന്റെ നിശ്ചയം കുലുക്കുകയോ ചെയ്യില്ല।”
Verse 29
न चाद्भुतमिदं मन्ये यद् द्रौणिर्युद्धसंज्ञया । घातयिष्यति कौरव्यान् परित्रातुमशक्नुवन्
‘യുദ്ധം’ എന്ന പേരിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്താമ കൌരവരെ കൊല്ലിച്ചുകളയും എന്നതിൽ എനിക്ക് അത്ഭുതമില്ല; കാരണം അവൻ സ്വയം അവരെ രക്ഷിക്കാൻ അശക്തനാണ്.
Verse 30
यच्च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम् । तदर्थमहसमुत्पन्न: पाउचाल्यस्य सुतो5नलात्
കൂടാതെ, നീ ധാർമ്മികനെന്ന നിലയിൽ എന്നെ ഗുരുഹന്താവെന്ന് വിളിക്കുന്നതും യുക്തമല്ല; കാരണം അതേ ലക്ഷ്യത്തിനായിട്ടാണ് ഞാൻ അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രനായി ഉദ്ഭവിച്ചത്.
Verse 31
यस्य कार्यमकार्य वा युध्यत: स्यात् सम॑ रणे । त॑ं कथं ब्राह्मण ब्रूया: क्षत्रियं वा धनंजय
ധനഞ്ജയാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പോരാടുമ്പോൾ ആര്ക്ക് കർത്തവ്യവും അകർതവ്യവും ഒരുപോലെ തോന്നുന്നുവോ, അവനെ നീ ബ്രാഹ്മണനോ ക്ഷത്രിയനോ എന്നു എങ്ങനെ വിളിക്കും?
Verse 32
यो हाानस्त्रविदो हन्याद् ब्रह्मास्त्रै: क्रोधमूर्च्छित: । सर्वोपायैर्न स कथं वध्य: पुरुषसत्तम
പുരുഷസത്തമാ! ക്രോധമൂർഛിതനായി ബ്രഹ്മാസ്ത്രം അറിയാത്തവരെയുമെല്ലാം ബ്രഹ്മാസ്ത്രങ്ങളാൽ തന്നെ വധിക്കുന്നവനെ, എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും കൊല്ലുന്നത് എങ്ങനെ അനുചിതമാകും?
Verse 33
विधर्मिणं धर्मविद्धि: प्रोक्ते तेषां विषोपमम् । जाननू् धर्मार्थतत्त्वज्ञ कि मामर्जुन गर्हसे
ധർമ്മാർഥതത്ത്വങ്ങൾ അറിയുന്ന അർജുനാ! സ്വന്തം ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് പരധർമ്മം സ്വീകരിക്കുന്ന ‘വിധർമി’യെ ധർമ്മവിദ്വാൻമാർ ധർമ്മാത്മാക്കൾക്കു വിഷസമാനമെന്ന് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞിട്ടും നീ എന്നെ എന്തിന് നിന്ദിക്കുന്നു?
Verse 34
नृशंस: स मया55क्रम्य रथ एव निपातित:ः । तन्मामनिन्दयं बीभत्सो किमर्थ नाभिनन्दसे
ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ആ ക്രൂരനും നൃശംസനും ആയ ദ്രോണാചാര്യനെ ഞാൻ രഥത്തിലിരിക്കെ തന്നെ ആക്രമിച്ച് വീഴ്ത്തി. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്ദാർഹനല്ല. പിന്നെ, ഹേ ബീഭത്സാ, നീ എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് അഭിനന്ദിക്കുന്നില്ല?
Verse 35
कालानलसमं पार्थ ज्वलनार्कविषोपमम् । भीम॑ द्रोणशिरश्छिन्नं न प्रशंभसि मे कथम्
ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ! ദ്രോണന്റെ ശിരസ് പ്രളയാഗ്നിയെപ്പോലെ അതിഭയങ്കരം; അഗ്നി, സൂര്യൻ, വിഷം എന്നിവപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. ഞാൻ അത് ഛേദിച്ചു; പിന്നെ, ഹേ പാർഥാ, നീ എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് പ്രശംസിക്കുന്നില്ല?
Verse 36
योडसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान् युधि जध्निवान् | छित्त्वापि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वर:
യുദ്ധഭൂമിയിൽ മറ്റാരുടെയുമല്ല, എന്റെ സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെയായിരുന്നു അവൻ വധിച്ചത്. അവന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചിട്ടും എന്റെ ജ്വരം മാറിയില്ല; എന്റെ ദഹനസന്താപം ശമിച്ചില്ല.
Verse 37
तच्च मे कृन्तते मर्म यन्न तस्य शिरो मया । निषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा
ആ ചിന്ത തന്നെയാണ് എന്റെ മർമം മുറിക്കുന്നത്—ജയദ്രഥന്റെ ശിരസ് ഒരിക്കൽ എറിഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ അവന്റെ ശിരസ് നിഷാദരുടെ ദേശത്തേക്ക് എറിഞ്ഞില്ല എന്നത്.
Verse 38
जैसे तुमने जयद्रथके मस्तकको दूर फेंका था, उसी प्रकार मैंने द्रोणाचार्यके मस्तकको जो निषादोंके स्थानमें नहीं फेंक दिया, वह भूल मेरे मर्मस्थानोंका छेदन कर रही है ।।
നീ ജയദ്രഥന്റെ ശിരസ് ദൂരേക്ക് എറിഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ ദ്രോണന്റെ ശിരസ് നിഷാദരുടെ ദേശത്തേക്ക് എറിയേണ്ടതായിരുന്നു. അത് ചെയ്യാതിരുന്നതെന്ന പിഴ തന്നെയാണ് എന്റെ മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കുത്തിപ്പിളർക്കുന്നത്. പിന്നെ, അർജുനാ! ശത്രുക്കളെ വധിക്കാതിരിക്കുക പോലും അധർമ്മമാകുമെന്നു കേൾക്കുന്നു. ക്ഷത്രിയന്റെ ധർമ്മം ഇതുതന്നെ—യുദ്ധത്തിൽ അവൻ ശത്രുവിനെ വധിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം വധിക്കപ്പെടണം.
Verse 39
स शत्रुर्निहतः संख्ये मया धर्मेण पाण्डव । यथा त्वया हतः शूरो भगदत्त: पितुः सखा
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാണ്ഡവാ! ധർമ്മപ്രകാരം ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ആ ശത്രുവിനെ വധിച്ചു. അതുപോലെ, ഹേ പാണ്ഡുനന്ദന! നീ നിന്റെ പിതാവിന്റെ സുഹൃത്തായ വീരൻ ഭഗദത്തനെ വധിച്ചതുപോലെ.
Verse 40
पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्ममात्मन: । मया शत्रौ हते कस्मात् पापे धर्म न मन््यसे
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിൽ പിതാമഹനെ വധിച്ചിട്ടും നീ അതിനെ നിനക്കു ധർമ്മമെന്നു കരുതുന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ ശത്രുവിനെ വധിച്ചപ്പോൾ അതേ പ്രവൃത്തിയെ ധർമ്മമെന്നു കാണാതെ പാപമെന്നു നീ എന്തുകൊണ്ട് കരുതുന്നു?
Verse 41
तुम युद्धमें पितामहको मारकर भी अपने लिये तो धर्म ही मानते हो, किंतु मेरे द्वारा एक पापी शत्रुके मारे जानेपर भी इस कार्यको धर्म नहीं समझते; इसका क्या कारण है? ।।
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാർഥാ! ബന്ധത്തിന്റെ കാരണത്താൽ ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ തലകുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ എന്നോടിങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല. സ്നേഹവശാൽ ആന ഇരുന്ന് തന്റെ ശരീരത്തെയേ പടിയായി ആക്കി ആളുകൾ കയറാൻ അനുവദിക്കുന്നതുപോലെ, നിനക്കുമായുള്ള ബന്ധം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ വിനീതനായിരിക്കുന്നത്; എങ്കിലും ധർമ്മം–പാപം എന്നു പറഞ്ഞ് എന്നെ ഇങ്ങനെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്.
Verse 42
क्षमामि ते सर्वमेव वाग्व्यतिक्रममर्जुन । द्रौपद्या द्रौपदेयानां कृते नानयेन हेतुना
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— അർജുനാ! നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അതിക്രമം, കടുപ്പവും അനുപയോഗ്യവുമായ വചനങ്ങൾ—എല്ലാം ഞാൻ ക്ഷമിക്കുന്നു. ദ്രൗപദിയുടെയും ദ്രൗപദേയരായ അവളുടെ പുത്രന്മാരുടെയും നിമിത്തം മാത്രമാണ് ഞാൻ ഇത് സഹിക്കുന്നത്; മറ്റേതൊരു കാരണത്താലുമല്ല.
Verse 43
कुलक्रमागतं वैरं ममाचार्येण विश्रुतम् । तथा जानात्ययं लोको न यूय॑ पाण्डुनन्दना:
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ വംശത്തിനും എന്റെ ആചാര്യനും ഇടയിലെ വൈരം കുലപരമ്പരയായി വന്നതും പ്രസിദ്ധവുമാണ്. ഈ ലോകം മുഴുവൻ അതറിയുന്നു; ഹേ പാണ്ഡുനന്ദനമാരേ, നിങ്ങൾക്ക് അത് അറിയില്ലയോ?
Verse 44
नानृती पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाधार्मिको<र्जुन शिष्यद्रोही हत: पापो युध्यस्व विजयस्तव
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— അർജുനാ! പാണ്ഡവന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അസത്യവാദിയല്ല; ഞാനും അധാർമ്മികനല്ല. ദ്രോണൻ പാപിയും ശിഷ്യദ്രോഹിയും ആയതിനാൽ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇനി നീ യുദ്ധം ചെയ്തു— വിജയം നിനക്കായിരിക്കും.
Verse 197
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नवाक्ये सप्तनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, നാരായണാസ്ത്രമോക്ഷപർവത്തിനകത്ത്, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നവാക്യമായി വരുന്ന നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.