Adhyaya 190
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि द्रोण-पर्व के इस अध्याय में तीन मोर्चों पर एक साथ घोर संग्राम भड़क उठा—दुःशासन बनाम सहदेव, कर्ण बनाम भीमसेन, और द्रोणाचार्य बनाम अर्जुन; रणभूमि मानो एक ही क्षण में तीन अग्निकुंड बन जाती है। → सहदेव अपनी तीव्र फुर्ती से दुःशासन के सारथी/रथ-व्यवस्था पर निर्णायक प्रहार करता है—ऐसा कि न दुःशासन, न कोई सैनिक उसे रोक पाता। उधर भीम और कर्ण वेग से एक-दूसरे पर टूट पड़ते हैं; गदा-युद्ध में रथ, ध्वजा, कूबर—सब लक्ष्य बनते हैं। तीसरे मोर्चे पर द्रोण दिव्यास्त्रों की वर्षा कर अर्जुन को दबाने का प्रयास करते हैं, और अर्जुन विधिपूर्वक प्रतिअस्त्रों से उन्हें निष्फल करता जाता है। → भीमसेन अपनी गदा से कर्ण के रथ के कूबर को तोड़कर ‘शतधा’ कर देता है—अद्भुत दृश्य; साथ ही द्रोण और अर्जुन के बीच दिव्यास्त्रों का चरम आदान-प्रदान होता है—ऐन्द्र, पाशुपत, त्वाष्ट्र, वायव्य, वारुण आदि अस्त्र द्रोण के धनुष से छूटते हैं और धनंजय उन्हें तत्क्षण काट/शांत कर देता है। द्रोण मन-ही-मन अर्जुन की प्रशंसा करते हैं—गुरु-शिष्य का युद्ध अपने शिखर पर पहुँचता है। → सहदेव का त्वरित प्रहार पाण्डव-पक्ष का मनोबल बढ़ाता है; भीम-कर्ण का गदा-संघर्ष निर्णायक चोटों के बावजूद चलता रहता है—कर्ण भीम की गदा उठाकर प्रत्याघात करता है, पर भीम दूसरी गदा से उसे रोक देता है। द्रोण, प्रयत्न करते हुए भी, अर्जुन द्वारा रोके जाने पर प्रसन्न-हास्य सहित उसे प्रत्यवारित करते हैं—युद्ध थमता नहीं, केवल अगले आवेग के लिए साँस लेता है। → तीनों द्वंद्वों में कोई अंतिम निर्णय नहीं—कर्ण-भीम और द्रोण-अर्जुन की टक्कर अगले क्षण और अधिक उग्र होने का संकेत देती है।
Shlokas
Verse 1
शीश >> श््जु भ्निध्ररॉभ्राध्यस अष्टा शीर्त्याधिकशततमोब् ध्याय: दुःशासन और सहदेवका
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ക്രോധം കത്തിയ ദുഃശാസനൻ സഹദേവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞുവന്നു. തന്റെ രഥത്തിന്റെ ഉഗ്രവേഗത്തിൽ ഭൂമിയെ തന്നെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 2
तस्यापतत एवाशु भल््लेनामित्रकर्शन: । माद्रीपुत्र: शिरो यन्तु: सशिरस्त्राणमच्छिनत्,उसके आते ही शत्रुसूदन माद्रीकुमार सहदेवने शीघ्र ही एक भल्ल मारकर दुःशासनके सारथिका मस्तक शिरस्त्राणसहित काट डाला
അവൻ പാഞ്ഞെത്തുന്ന വേളയിൽ തന്നെ, ശത്രുസംഹാരിയായ മാദ്രിപുത്രൻ സഹദേവൻ ഉടൻ ഭല്ലബാണംകൊണ്ട് അവന്റെ സാരഥിയുടെ തല ശിരസ്ത്രാണം സഹിതം വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 3
नैनं दुःशासन: सूतं नापि कश्चन सैनिक: । कृत्तोत्तमाड़माशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान्
സഹദേവൻ അത്ര വേഗത്തിലും നൈപുണ്യത്തിലും ആ പ്രവൃത്തി നടത്തി; ദുഃശാസനനും മറ്റൊരു സൈനികനും പോലും സാരഥിയുടെ തല വെട്ടിമാറ്റപ്പെട്ടതായി അറിഞ്ഞില്ല.
Verse 4
यदा त्वसंगृहीतत्वात् प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् | ततो दुःशासन: सूतं बुबुधे गतचेतसम्,जब रास छूट जानेके कारण घोड़े अपनी मौजसे इधर-उधर भागने लगे, तब दुःशासनको यह ज्ञात हुआ कि मेरा सारथि मारा गया
കയറുപിടിക്കാൻ ആരുമില്ലാത്തതിനാൽ കുതിരകൾ ഇഷ്ടംപോലെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പായാൻ തുടങ്ങി; അപ്പോൾ ദുഃശാസനൻ തന്റെ സാരഥി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 5
स हयान् संनिगृह्माजी स्वयं हयविशारद: । युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्र च सुष्ल च
കുതിരകളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണനായ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദുഃശാസൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സ്വയം കുതിരകളെ നിയന്ത്രിച്ച് വേഗത്തിൽ, വൈവിധ്യമാർന്നും നന്നായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയുമുള്ള രീതിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 6
तदस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चापि संयुगे । हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यदभीतवत्
അവന്റെ ആ പ്രവൃത്തിയെ യുദ്ധത്തിൽ സ്വപക്ഷവും പരപക്ഷവും പ്രശംസിച്ചു; കാരണം സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ രഥവുമായി रणത്തിൽ ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 7
सारथिके मारे जानेपर भी दुःशासन उस रथके द्वारा युद्धभूमिमें निर्भय-सा विचरता रहा; उसके इस कर्मकी अपने और शत्रुपक्षके लोगोंने भी प्रशंसा की ।।
അപ്പോൾ സഹദേവൻ ആ കുതിരകളുടെ മേൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു. അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായ അവ ഉടൻ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ചിതറി പാഞ്ഞു।
Verse 8
स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम् | धनुषा कर्म कुर्वस्तु रश्मींश्ष॒ पुनरुत्सूजत्
കയറുകളിൽ കുടുങ്ങിയതിനാൽ അവൻ വില്ല് വിട്ടുകളയുമായിരുന്നു; വില്ലുകൊണ്ട് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ നിർബന്ധിതനായി വീണ്ടും കയറുകളും വിട്ടുകളയേണ്ടിവന്നു।
Verse 9
छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रो 5 भ्यवाकिरत् । परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन््तरमवाप तत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുവിന്റെ പ്രതിരോധത്തിൽ കണ്ട വിടവുകളിലേക്കു മാദ്രിപുത്രൻ സഹദേവൻ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ മൂടിയതുപോലെ ആക്കി. അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രനെ രക്ഷിക്കുവാൻ കർണ്ണൻ ആ ഇടവഴിയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി, ഇരുവരുടെയും മദ്ധ്യേ സ്ഥാനം പിടിച്ചു.
Verse 10
वृकोदरस्तत: कर्ण त्रिभिर्भल्लै: समाहित: । आकर्णपूर्णरभ्यघ्नद् बाह्वोरुगसि चानदत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് വൃക്കോദരൻ ഭീമൻ ലക്ഷ്യം ഉറപ്പാക്കി വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച്, മൂന്നു ഭല്ലങ്ങളാൽ കർണ്ണന്റെ ഇരുകൈകളിലും വക്ഷസ്സിലും ആഴമുള്ള പ്രഹരങ്ങൾ ഏല്പിച്ചു. അതിനുശേഷം ഭീമൻ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു.
Verse 11
स निवृत्तस्तत: कर्ण: संघट्टधित इवोरग: । भीममावारयामास विकिरन् निशितान् शरान्,तदनन्तर पैरोंसे कुचले गये सर्पके समान कुपित हो कर्ण लौट पड़ा और तीखे बाणोंकी वर्षा करके भीमको रोकने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം കാലാൽ ചവിട്ടപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായ കർണ്ണൻ തിരിഞ്ഞുവന്ന്, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ചിതറിച്ച് ഭീമന്റെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു.
Verse 12
ततो<भूत् तुमुलं युद्ध भीमराधेययोस्तदा । तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമനും രാധേയനായ കർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. കോപത്തിൽ വികൃതമായ കണ്ണുകളോടെ പരസ്പരം നോക്കി, ഇരുവരും രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു.
Verse 13
वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततु: । अभिसंश्शलिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयो:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാ വേഗത്താലും ഉഗ്രനിശ്ചയത്താലും പ്രേരിതരായി അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞു. അവിടെ അടുത്തെത്തി തമ്മിൽ ചേർന്നു പിടിച്ചപ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ആ രണ്ടു വീരന്മാർ കഠിനമായ അടുത്തടിപോരിൽ ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 14
गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम्
അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ തന്റെ ഗദകൊണ്ട് കർണന്റെ രഥകൂബരം (രഥദണ്ഡം/മുഖ്യാധാരം) പ്രഹരിച്ചു.
Verse 15
ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान्
അപ്പോൾ വീര്യവാൻ രാധേയൻ (കർണൻ) ഗദ ചുഴറ്റി ഭീമന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 16
ततो भीम: पुनर्गुर्वी चिक्षेपाधिरथेर्गदाम्
അപ്പോൾ ഭീമൻ വീണ്ടും ആ മഹാരഥിയുടെ നേരെ തന്റെ ഭാരമേറിയ ഗദ എറിഞ്ഞു.
Verse 17
तां गदां बहुभि: कर्ण: सुपुड्खै: सुप्रवेजितै: । प्रत्यविध्यत् पुनश्चान्यै: सा भीम॑ पुनराव्रजत्
നന്നായി പിറകുകളുള്ള, മഹാവേഗത്തിൽ വിട്ട അനേകം അമ്പുകളാൽ കർണൻ ആ ഗദയെ വീണ്ടും വീണ്ടും തുളച്ചു; എങ്കിലും അത് തിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും ഭീമന്റെ നേരെയേ വന്നു.
Verse 18
तत्पश्चात् उन्होंने अधिरथपुत्र कर्णपर पुनः एक भारी गदा छोड़ी। परंतु कर्णने तेज किये हुए सुन्दर पंखवाले दूसरे-दूसरे बहुत-से बाण मारकर उस गदाको बींध डाला। इससे वह पुनः भीमपर ही लौट आयी ।।
അതിനുശേഷം ഭീമൻ അധിരഥപുത്രൻ കർണന്റെ നേരെ വീണ്ടും ഒരു അതിഭാരമുള്ള ഗദ എറിഞ്ഞു. എന്നാൽ കർണൻ മൂർച്ചയുള്ള, വേഗമേറിയ, മനോഹര പിറകുകളുള്ള അനേകം അമ്പുകളാൽ അതിനെ തുളച്ചു; ആ അമ്പുകളുടെ പ്രതിഘാതത്തിൽ ഗദ തിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും ഭീമന്റെ നേരെയേ മടങ്ങി വന്നു. കർണബാണങ്ങളാൽ ആഹതയായി അത് മന്ത്രാഹതമായ വ്യാലിയെപ്പോലെ പാഞ്ഞുവന്നതുപോലെ; അതിന്റെ പ്രതിനിപാതത്തിൽ ഭീമന്റെ വിശാലധ്വജം കുലുങ്ങി.
Verse 19
स कर्ण सायकानष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्च्छित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധാവേശത്തിൽ മൂർച്ച്ഛിതനായ കർണ്ണൻ എട്ട് അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 20
तैस्तस्य निशितैस्ती&$णैरभीमसेनो महाबल: । चिच्छेद परवीरघ्न: प्रहसन्निव भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവന്റെ മൂർച്ചയുള്ള, തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകളാൽ മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ—ശത്രുവീരസംഹാരകൻ—ചിരിച്ചുപോലെ അവന്റെ ആയുധങ്ങൾ വെട്ടി വീഴ്ത്തി.
Verse 21
ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत । तब क्रोधसे व्याकुल हुए भीमसेनने कर्णको आठ बाण मारे। भारत! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबली भीमसेनने हँसते हुए-से उन तेज धारवाले तीखे बाणोंद्वारा कर्णके ध्वज धनुष और तरकसको काट गिराया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ക്രോധത്തിൽ വ്യാകുലനായ ഭീമസേനൻ തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകളാൽ കർണ്ണന്റെ ധ്വജവും ധനുസ്സും തൂണീരും വെട്ടി വീഴ്ത്തി. പിന്നെ രാധാപുത്രനായ കർണ്ണൻ സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ള മറ്റൊരു ദുർജയ ധനുസ്സ് കൈയിലെടുത്ത്, രഥത്തിൽ വെച്ചിരുന്ന അമ്പുകളാൽ ഭീമന്റെ കരടിനിറമുള്ള കറുത്ത കുതിരകളെയും ഇരുപാർശ്വരക്ഷകരെയും വേഗത്തിൽ വധിച്ചു.
Verse 22
ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभि: । ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ രാധേയനായ കർണ്ണൻ വീണ്ടും രഥത്തിൽ നിന്നുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനന്റെ കരടിനിറമുള്ള കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ വീഴ്ത്തി; കൂടാതെ ഇരുപാർശ്വരക്ഷകരെയും സാരഥിയെയും ഉടൻ വധിച്ചു.
Verse 23
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् | हरिर्यथा गिरे: शूड़ं समाक्रामदरिंदम:,इस तरह रथ नष्ट हो जानेसे शत्रुदमन भीमसेन जैसे सिंह पर्वतके शिखरपर चढ़ जाता है, उसी प्रकार उछलकर नकुलके रथपर जा बैठे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തന്റെ രഥം നശിച്ചപ്പോൾ ശത്രുദമനായ ഭീമൻ സിംഹംപോലെ ചാടി നകുലന്റെ രഥത്തിൽ കയറി; സിംഹം പർവ്വതശിഖരം കയറുന്നതുപോലെ.
Verse 24
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ । आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि
രാജേന്ദ്രാ! അതുപോലെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആചാര്യനും ശിഷ്യനും ആയ മഹാരഥന്മാരായ ദ്രോണനും അർജുനനും പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് അത്ഭുതകരമായ രീതിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 25
लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्व रणेन च । मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च,शीघ्रतापूर्वक बाणोंके संधान और रथोंके योगसे अपने संग्रामद्वारा वे दोनों वीर लोगोंके नेत्रों और मनको भी मोह लेते थे
വേഗത്തിൽ അമ്പുകൾ സംധാനം ചെയ്യുന്നതിലും രഥങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ ഏകോപനത്തിലും അവരുടെ യുദ്ധരീതിയിലും ആ രണ്ടു വീരന്മാർ മനുഷ്യരുടെ കണ്ണുകളെയും മനസ്സുകളെയും പോലും മയക്കി.
Verse 26
उपारमन्त ते सर्वे योधा भरतसत्तम । अदृष्टपूर्व पश्यन्तस्तद् युद्ध गुरुशिष्ययो:,भरतश्रेष्ठ! गुरु और शिष्यके उस अपूर्व युद्धको देखते हुए सब योद्धा संग्रामसे विरत हो गये
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഗുരുവും ശിഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ആ അപൂർവ യുദ്ധം കണ്ടു എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും പോരാട്ടം നിർത്തി നിന്നു.
Verse 27
विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गनुदीर्य तौ । अन्योन्यमपसव्यं च कर्तु वीरौ तदेषतु:,वे दोनों वीर सेनाके बीचमें रथके विचित्र पैंतरे प्रकट करते हुए उस समय एक-दूसरेको दायें कर देनेकी चेष्टा करने लगे
സൈന്യങ്ങളുടെ നടുവിൽ രഥത്തെ വിചിത്രമായി ഓടിച്ചുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു വീരന്മാർ അപ്പോൾ പരസ്പരം മറ്റെയാളെ വലത്തോട്ടാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 28
पराक्रमं तयोयोधा ददृशुस्ते सुविस्मिता: । तयो: समभवद् युद्ध द्रोणपाण्डवयोर्महत्
യോദ്ധാക്കൾ അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ അവരുടെ പരാക്രമം കണ്ടു. തുടർന്ന് ദ്രോണനും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 29
यद् यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ ചെയ്ത ഓരോ പ്രവൃത്തിയും കുന്തീപുത്രന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്താലായിരുന്നു।
Verse 30
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं सम विशेषितुम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ദ്രോണന് പാണ്ഡവനെ അടക്കി അവനുമേൽ നിർണായക മേൽക്കൈ നേടാൻ കഴിയാതാകുമ്പോൾ…”
Verse 31
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्र वायव्यमथ वारुणम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അപ്പോൾ അവൻ ഐന്ദ്രം, പാശുപതം, ത്വാഷ്ട്രീയം; പിന്നെ വായവ്യവും വാരുണവും ആയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു.”
Verse 32
अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പാണ്ഡവർ വിധിപൂർവ്വം അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ തങ്ങളുടെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രതിഹതം ചെയ്യുമ്പോൾ…”
Verse 33
यद् यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुड्धक्ते वेजिगीषया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥനോടു വിരോധമായി അവൻ ഏത് അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും, അത് യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്താലായിരുന്നു।”
Verse 34
तस्य तस्य विघाताय तत् तद्धि कुरुतेडर्जुन: । परंतु विजयकी इच्छासे वे पार्थपर जिस-जिस अस्त्रका प्रयोग करते थे, उस-उसके विनाशके लिये अर्जुन वैसे ही अस्त्रोंका प्रयोग करते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ ഓരോ ആക്രമണവും നിഷ്ഫലമാക്കാൻ അർജുനൻ അതിന് തുല്യമായ പ്രതിവിധി തന്നെയെടുത്തു. വിധിപൂർവ്വം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോഴൊക്കെയും, വിജയകാംക്ഷിയായ പാർഥൻ സമാനായുധങ്ങളാൽ അവയെ പ്രതിഹതിച്ച്, ഉദിച്ച ഉടൻ തന്നെ നശിപ്പിച്ചു.
Verse 35
मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, അവൻ ഭൂമിയിൽ താനേ ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് കരുതി.
Verse 36
वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർഥൻ തടഞ്ഞിട്ടും, അവൻ മഹാത്മാക്കളായ യോദ്ധാക്കളുടെ നടുവിൽ തന്നെയായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 37
ततोडन्तरिक्षे देवाश्न गन्धर्वाश्ष सहस्रश:
അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ആയിരക്കണക്കിന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 38
तदप्सरोभिराकीर्ण यक्षगन्धर्वसंकुलम्
ആ പ്രദേശം അപ്സരസ്സുകളാൽ നിറഞ്ഞതും, യക്ഷ-ഗന്ധർവന്മാരാൽ കിക്കിരിഞ്ഞതുമായതായി തോന്നി.
Verse 39
तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुन: पुन:
അവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും, കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞ ശബ്ദങ്ങൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിച്ചു; ഇടയ്ക്കിടെ മുഴങ്ങി പ്രതിധ്വനിച്ച്, അദൃശ്യ സാന്നിധ്യങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുകയും യുദ്ധഭൂമിയെ മൂടിയ അസ്വസ്ഥമായ അനിശ്ചിതത്വം കൂടുതൽ കനക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 40
विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അസ്ത്രങ്ങൾ എറിയപ്പെടുകയും അവ ജ്വലിച്ച് പായുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, പത്ത് ദിക്കുകളും തീപിടിച്ചതുപോലെ തോന്നി—യുദ്ധം ഭീകരമായി ഉഗ്രമാകുന്നതിന്റെ അടയാളവും, ക്രോധവും ആയുധബലവും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വിട്ടുവീഴുമ്പോൾ പിന്നാലെ വരുന്ന ധാർമ്മിക അപകടത്തിന്റെ സൂചനയും അതായിരുന്നു।
Verse 41
अब्रुव॑ंस्तत्र सिद्धाश्षन ऋषयश्न समागता: । जब दिव्यास्त्रोंके प्रयोग होने लगे और उनके तेजसे दसों दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗം ആരംഭിച്ച് അവരുടെ തേജസ്സാൽ പത്ത് ദിക്കുകളും പ്രകാശിച്ചപ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ സിദ്ധന്മാരും ഋഷിമാരും പരസ്പരം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ഇത് മനുഷ്യരുടെ യുദ്ധമല്ല; അസുരരുടെതുമല്ല; രാക്ഷസരുടെതുമല്ല; ദേവന്മാരുടേതുമല്ല; ഗന്ധർവന്മാരുടേതുമല്ല. നിശ്ചയമായി ഇത് പരമവും ധ്രുവവുമായ ബ്രാഹ്മ യുദ്ധമാണ്. ഇത്തരമൊരു വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവുമായ സമരം ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല, കേട്ടിട്ടില്ല.”
Verse 42
नदैवं न च गान्धर्व ब्राह्मां ध्रुवमिदं परम् विचित्रमिदमाश्चर्य न नो दृष्टं न च श्रुतम्
“ഇത് ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധമല്ല; ഗന്ധർവന്മാരുടേതുമല്ല. നിശ്ചയമായി ഇത് പരമവും ധ്രുവവുമായ ബ്രാഹ്മ യുദ്ധമാണ്. ഇത്തരമൊരു വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവുമായ സമരം ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല, കേട്ടിട്ടില്ല.”
Verse 43
अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्पति पाण्डव: । नानयोरन्तरं शक््यं द्रष्टमन्येन केनचित्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ആചാര്യ ദ്രോണൻ പാണ്ഡവരുടെ പക്ഷത്തോടു തന്നെ പൂർണ്ണമായി ചേർന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി; പാണ്ഡവ യോദ്ധാവ് ദ്രോണനെ കഠിനമായി അമർത്തി. ആ രണ്ടുപേരുടെ ഇടയിൽ ഒരു വിടവോ വേർപാടോ മറ്റാരും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—അത്ര അടുത്തും സമബലത്തോടെയും അവർ ആ സമരത്തിൽ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി നിന്നു।
Verse 44
“आचार्य द्रोण पाण्डुपुत्र अर्जुनसे बढ़कर हैं और पाण्डुपुत्र अर्जुन भी आचार्य द्रोणसे बढ़कर हैं। इन दोनोंमें कितना अन्तर है, इसे दूसरा कोई नहीं देख सकता ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യ ദ്രോണൻ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ; അതുപോലെ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനനും ആചാര്യ ദ്രോണനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ. ഇവരಿಬ್ಬർക്കിടയിലെ വ്യത്യാസം എത്രയെന്നത് മറ്റാരും യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണാൻ കഴിയില്ല. രുദ്രൻ (ശിവൻ) സ്വയം രണ്ടുരൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ച് സ്വയംതന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്താൽ, ആ യുദ്ധം മാത്രമേ ഇവർക്കു ഉപമയാകൂ; മറ്റെവിടെയും ഇവർക്കു സമതുല്യം ഇല്ല.
Verse 45
ज्ञानमेकस्थमाचार्य ज्ञानं योगश्न पाण्डवे | शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्य च पाण्डवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യനിൽ (ദ്രോണനിൽ) സർവ്വജ്ഞാനം ഒരിടത്ത് സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ (അർജുനൻ) ജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം യോഗശാസനവും ഉണ്ട്. അതുപോലെ ആചാര്യനിൽ സർവ്വശൗര്യം ഒരിടത്ത് കേന്ദ്രീകൃതം; എന്നാൽ പാണ്ഡുനന്ദന അർജുനനിൽ ശൗര്യത്തോടൊപ്പം ബലവും ഉണ്ട്.
Verse 46
नेमौ शक््यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परै: । इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ രണ്ടു മഹാധനുർധര വീരന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ മറ്റേതൊരു യോദ്ധാവിനും നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇവർ തന്നെ ഇച്ഛിച്ചാൽ, ദേവന്മാരോടുകൂടി സമസ്ത ലോകത്തെയും നശിപ്പിക്കാം.
Verse 47
इत्यब्रुवन् महाराज दृष्टवा तौ पुरुषर्षभौ । अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ രണ്ടു പുരുഷശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവരും പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുന്ന ജീവികളും എല്ലാടവും ഇതേ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 48
ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्र प्रादुश्चक्रे महामति: । संतापयन् रणे पार्थ भूतान्यन्तर्हितानि च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം മഹാമതി ദ്രോണൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അദ്ദേഹം പാർഥനെ (അർജുനനെ) മാത്രമല്ല, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന അദൃശ്യ ജീവികളെയും ചുട്ടെരിയുന്ന വിധം പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 49
ततश्नचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । ववौ च विषमो वायु: सागराश्षापि चुक्षुभु:,फिर तो पर्वत, वन और वृक्षोंसहित धरती डोलने लगी, आँधी उठ गयी और समुद्रोंमें ज्वार आ गया
അപ്പോൾ പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും സഹിതം ഭൂമി നടുങ്ങി. അസമമായ ഭീകരവാതം വീശി; സമുദ്രങ്ങളും കലങ്ങി ഉയർന്നു.
Verse 50
ततस्त्रासो महानासीत् कुरुपाण्डवसेनयो: । सर्वेषां चैव भूतानामुद्यते<स्त्रे महात्मना
മഹാത്മാവായ ദ്രോണം അസ്ത്രം ഉയർത്തിയതുമാത്രത്തിൽ കുരു–പാണ്ഡവ സൈന്യങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, സർവ്വ ജീവികളിലും മഹാഭീതി പടർന്നു.
Verse 51
ततः पार्थोउप्यसम्भ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजध्निवान् । ब्रह्मास्त्रेणैेव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्
രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ പാർത്ഥനായ അർജുനൻ അശാന്തനാകാതെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ആ അസ്ത്രത്തെ പ്രതിഹതപ്പെടുത്തി; പിന്നെ സകല കലഹവും ശമിച്ചു.
Verse 52
यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा । ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्ध व्याकुलीकृतम्,जब द्रोणाचार्य और अर्जुनमेंसे कोई भी किसीको परास्त न कर सका, तब सामूहिक युद्धके द्वारा उस संग्रामको व्यापक बना दिया गया
ദ്രോണാചാര്യനും അർജുനനും—ഇരുവരിൽ ആരും മറ്റെയാളെ നിർണായകമായി കീഴടക്കി ‘പാരം’ എത്താനാകാതിരുന്നപ്പോൾ, സംകുലമായ കൂട്ടയുദ്ധം മൂലം ആ യുദ്ധം വ്യാകുലമായി വ്യാപിച്ചു.
Verse 53
नाज्ञायत ततः किंचित् पुनरेव विशाम्पते । प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवरयोर्मुथे,प्रजानाथ! रणभूमिमें द्रोणाचार्य और अर्जुनमें घमासान युद्ध छिड़ जानेपर फिर किसीको कुछ सूझ नहीं रहा था
വിശാംപതേ! ദ്രോണംയും പാണ്ഡവനും (അർജുനൻ) തമ്മിൽ ഭീകരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പിന്നെയും ഒന്നും വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാനായില്ല.
Verse 54
(द्रोणो मुक्त्वा रणे पार्थ पज्चालानन्वधावत । अर्जुनो5पि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रावयत् कुरून् ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണൻ പാർത്ഥനെ (അർജുനനെ) വിട്ടുവെച്ച് പാഞ്ചാലന്മാരെ പിന്തുടർന്ന് പാഞ്ഞു; അർജുനനും ദ്രോണനോടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ മാറ്റിവെച്ച് വേഗത്തിൽ കുരുസൈന്യത്തെ പിന്നോട്ടോടിക്കാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ, രാജാവേ, ആ മഹാസമരത്തിൽ ഇരുവരുടെയും അമ്പുവർഷം എല്ലാം നിഴലാൽ മൂടിയതുപോലെ ആക്കി; യുദ്ധത്തിന്റെ തുമുലഘോഷം സർവ്വലോകത്തിനും ഭയാനകമായി തോന്നി. ആകാശം അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട് മേഘജാലംപോലെ കട്ടിയായി നിറഞ്ഞു; അതിനാൽ അന്നേരം ആകാശചരമായ ഒരു ജീവിക്കും അവിടെകൂടി കടന്നുപോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 136
विच्छिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धमवर्तत । फिर दोनों परस्पर अत्यन्त कुपित हो बड़े वेगसे टूट पड़े। उन युद्धकुशल योद्धाओंके परस्पर अत्यन्त निकट आ जानेके कारण उनके बाण चलानेका क्रम टूट गया; इसलिये उनमें गदायुद्ध आरम्भ हो गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളുടെ പരസ്പരവിനിമയം മുറിഞ്ഞതിനാൽ യുദ്ധം ഗദായുദ്ധമായി മാറി. ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ആ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും മഹാവേഗത്തിൽ തമ്മിലേയ്ക്ക് പാഞ്ഞു, അത്യന്തം അടുത്തെത്തി; അതിനാൽ അമ്പെയ്ത്തിന്റെ ക്രമം തകർന്നു, ഗദകളാൽ അടുത്തപോരാരംഭമായി.
Verse 146
बिभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् | राजन! भीमसेनने अपनी गदासे कर्णके रथका कूबर तोड़कर उसके सौ टुकड़े कर दिये, वह अद्भुत-सा कार्य हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഭീമസേനൻ തന്റെ ഗദകൊണ്ട് കർണന്റെ രഥത്തിന്റെ കൂബരം തകർത്തു നൂറു കഷണങ്ങളാക്കി; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.
Verse 186
पपात सारथिभश्चास्य मुमोह च गदाहतः । कर्णके बाणोंसे आहत हो वह गदा मन्त्रसे मारी गयी सर्पिणीके समान लौटकर भीमसेनके ही रथपर गिरी। उसके गिरनेसे भीमसेनकी विशाल ध्वजा धराशायी हो गयी और उस गदाकी चोट खाकर उनका सारथि भी मूर्च्छित हो गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗദയുടെ പ്രഹാരത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ സാരഥി വീണു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. കർണന്റെ അമ്പുകളാൽ ആഹതമായ ആ ഗദ മന്ത്രബലത്താൽ തിരിഞ്ഞുവന്ന്, സർപ്പിണിപോലെ മടങ്ങി, ഭീമസേനന്റെ തന്നെ രഥത്തിന്മേൽ വീണു. അതിന്റെ പതനത്തോടെ ഭീമന്റെ മഹാധ്വജം നിലംപതിച്ചു; ആ ആഘാതത്തിൽ സാരഥിയും മൂർച്ചിതനായി.
Verse 187
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें नकुलका युद्धाविषयक एक सौ सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ദ്രോണവധപർവ്വത്തിൽ നകുലന്റെ യുദ്ധവിഷയക നൂറ്റി എൺപത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 188
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें घमासान युद्धविषयक एक सौ अद्वासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ദ്രോണവധപർവ്വത്തിൽ സങ്കുല (ഘോര) യുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റി എൺപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Verse 283
आमिषार्थ महाराज गगने श्येनयोरिव । उन द्रोणाचार्य और पाण्डुपुत्र अर्जुनके पराक्रमको वे सब सैनिक अत्यन्त आश्चर्यचकित होकर देख रहे थे। महाराज! जैसे मांसके टुकड़ेके लिये आकाशमें दो बाज लड़ रहे हों
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ദ്രോണാചാര്യന്റെയും പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനന്റെയും പരാക്രമം കണ്ടു സൈനികർ എല്ലാവരും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. മഹാരാജാവേ! മാംസഖണ്ഡത്തിനായി ആകാശത്ത് രണ്ടു പരുന്തുകൾ ഏറ്റുമുട്ടുന്നതുപോലെ, രാജ്യാർത്ഥം ആ ഗുരു-ശിഷ്യന്മാർക്കിടയിൽ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 296
तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डव: । द्रोणाचार्य कुन्तीपुत्र अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे जिस-जिस अस्त्रका प्रयोग करते थे, उस-उसको पाए्जुपुत्र अर्जुन हँसते हुए तत्काल काट देते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ പാണ്ഡവൻ എതിരാളിയുടെ ഓരോ പ്രഹാരവും അതിവേഗം പ്രതിപ്രഹാരത്തോടെ തന്നെ തടഞ്ഞു. ദ്രോണാചാര്യൻ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനനെ ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഏത് ഏത് അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചുവോ, അതെല്ലാം പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഉടൻ തന്നെ ഛേദിച്ചു കളഞ്ഞു.
Verse 306
ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारद: । जब द्रोणाचार्य पाण्डुपुत्र अर्जुनकी अपेक्षा अपनी विशेषता न सिद्ध कर सके, तब अस्त्रमार्गोके ज्ञाता गुरुदेवने दिव्यास्त्रोंकोी प्रकट किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അസ്ത്രമാർഗങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദ്രോണാചാര്യൻ ഒരു ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ചു. പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനനേക്കാൾ തന്റെ വിശേഷത സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ഗുരുദേവൻ ദിവ്യ അസ്ത്രങ്ങളുടെ ആശ്രയം തേടി.
Verse 323
ततो<अस्त्रै: परमैर्दिव्यैद्रोण: पार्थमवाकिरत् । जब पाण्डुकुमार अर्जुन आचार्यके सभी अस्त्रोंको अपने अस्त्रोंद्वारा विधिपूर्वक नष्ट करने लगे, तब द्रोणने परम दिव्य अस्त्रोंद्वारा अर्जुनको ढक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദ്രോണൻ പരമ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ പാർത്ഥനായ അർജുനനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. പാണ്ഡുകുമാരൻ അർജുനൻ ആചാര്യന്റെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളെയും തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ വിധിപൂർവ്വം നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ദ്രോണൻ അതിലും ഉന്നതമായ ദിവ്യ അസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രഹാരവർഷം കൊണ്ട് അർജുനനെ ആവിഷ്കരിച്ചു.
Verse 353
तेन शिष्येण सर्वेभ्य: शस्त्रविद्भ्य: परंतप: । भारत! शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य उस शिष्यके द्वारा अपने-आपको भूमण्डलके सभी शस्त्रवेत्ताओंसे श्रेष्ठ मानने लगे
ഓ ഭാരതാ! ആ ശിഷ്യന്റെ കാരണത്താൽ ശത്രുക്കൾക്ക് സന്താപം വരുത്തുന്ന ദ്രോണാചാര്യൻ ഭൂമണ്ഡലത്തിലെ എല്ലാ ശസ്ത്രവിദഗ്ധരിലും താനേ ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് സ്വയം കരുതിത്തുടങ്ങി.
Verse 366
यतमानोडर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन् । महामनस्वी वीरोंके बीचमें अर्जुनके द्वारा इस प्रकार रोके जाते हुए द्रोणाचार्य प्रयत्न करके प्रसन्नतापूर्वक मुसकराते हुए स्वयं भी अर्जुनको आगे बढ़नेसे रोकने लगे
സ്നേഹത്തോടെ പരിശ്രമിച്ചു പുഞ്ചിരിയോടെ അദ്ദേഹം അർജുനന്റെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു. വീരന്മാരുടെ നടുവിൽ അർജുനൻ ഇങ്ങനെ തടഞ്ഞിട്ടും, മഹാമനസ്സനായ ദ്രോണാചാര്യൻ ശ്രമിച്ച്, ശാന്തമായ സന്തോഷപുഞ്ചിരിയോടെ, താനുമെതിരായി അർജുനനെ മുന്നോട്ട് കുതിക്കാതിരിക്കാൻ തടയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 373
ऋषय: सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया । तदनन्तर वह युद्ध देखनेकी इच्छासे आकाशमें बहुत-से देवता, सहस्रों गन्धर्व, ऋषि और सिद्धसमुदाय खड़े हो गये
ഋഷികളും സിദ്ധസംഘങ്ങളും കാണുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നിലകൊണ്ടു. തുടർന്ന് യുദ്ധം കാണണമെന്ന ഇച്ഛയാൽ ആകാശത്തിൽ അനേകം ദേവന്മാർ, ആയിരക്കണക്കിന് ഗന്ധർവ്വർ, ഋഷികൾ, സിദ്ധസമൂഹങ്ങൾ എന്നിവരും തത്തതസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു.
Verse 383
श्रीमदाकाशमभवद् भूयो मेघाकुलं यथा । अप्सराओं, यक्षों और गन्धर्वोंसे भरा हुआ आकाश ऐसी विशिष्ट शोभा पा रहा था, मानो उसमें मेघोंकी घटा घिर आयी हो
ആകാശം വീണ്ടും ശ്രീമത്തായി, മേഘസമൂഹം നിറഞ്ഞതുപോലെ. അപ്സരസ്സുകൾ, യക്ഷർ, ഗന്ധർവ്വർ എന്നിവരാൽ നിറഞ്ഞ ആകാശം, അതിൽ മേഘഘടകൾ കെട്ടിനിന്നതുപോലെ പ്രത്യേക ശോഭ കൈവരിച്ചു.
Verse 393
द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप । नरेश्वर! वहाँ द्रोणाचार्य और अर्जुनकी स्तुतिसे युक्त अदृश्य व्यक्तियोंके मुखोंसे निकली हुई बातें बारंबार सुनायी देने लगीं
ഓ നരാധിപാ! അവിടെ ദ്രോണാചാര്യനെയും അർജുനനെയും സ്തുതിക്കുന്ന വാക്കുകൾ, അദൃശ്യരായവരുടെ വായിൽ നിന്നുയർന്നതുപോലെ, വീണ്ടും വീണ്ടും കേൾക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങി.
Verse 1536
अवासूजदू रथे तां तु बिभेद गदया गदाम् | फिर पराक्रमी राधापुत्र कर्णने भीमकी ही गदा उठा ली और उसे घुमाकर उन्हींके रथपर फेंका; किंतु भीमने दूसरी गदासे उस गदाको तोड़ डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്ന ഭീമൻ തന്റെ ഗദകൊണ്ട് ആ ഗദയെ പ്രഹരിച്ച് തകർത്തുകളഞ്ഞു. ആ ഭീകരായുധസംഘട്ടത്തിൽ ശക്തിക്ക് ശക്തിയാൽ തന്നെയായിരുന്നു മറുപടി; സമയോചിതമായ സമപ്രതിഘാതം കൊണ്ട് വീരന്റെ ഉഗ്രാക്രമണം തടയപ്പെട്ടു—യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമവും ജാഗ്രതയും തന്നെയാണ് നിമിഷഫലം നിർണ്ണയിക്കുന്നതെന്ന പോലെ.
Verse 3136
मुक्त मुक्त द्रोणचापात् तज्जघान धनंजय: । द्रोणाचार्यके धनुषसे क्रमश: छूटे हुए ऐन्द्र, पाशुपत, त्वाष्ट्, वायव्य तथा वारुण नामक अस्त्रको अर्जुनने तत्काल शान्त कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും വിട്ട അസ്ത്രങ്ങളെ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പ്രതിഹതം ചെയ്ത് തടഞ്ഞു. ദ്രോണാചാര്യന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്ന് ക്രമമായി പുറപ്പെട്ട ഐന്ദ്രം, പാശുപതം, ത്വാഷ്ട്രമ്, വായവ്യം, വാരുണം എന്നീ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ ക്ഷണത്തിൽ ശമിപ്പിച്ചു. ഈ സംഭവത്തിൽ ശക്തിയോടുള്ള ശാസനബദ്ധമായ പ്രാവീണ്യം തെളിയുന്നു—ഏറ്റവും ഭീകരമായ ബലത്തെയും സംയമം, കൃത്യത, ദൃഢനിശ്ചയം എന്നിവകൊണ്ട് നേരിട്ട്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത നാശം പടരാതിരിക്കാൻ.
Verse 3436
अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत् । जब अर्जुनके द्वारा उनके विधिपूर्वक चलाये हुए दिव्यास्त्र भी प्रतिहत होने लगे, तब द्रोणने अर्जुनकी मन-ही-मन सराहना की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ മനസ്സിൽ തന്നേ അർജുനനെ ആദരിച്ചു. കാരണം അർജുനൻ വിധിപൂർവ്വം, മന്ത്രപൂർവ്വം പ്രയോഗിച്ച ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പോലും പ്രതിഹതമായി ശമിക്കുവാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അവന്റെ അസാധാരണ പ്രാവീണ്യവും സംയമവും തിരിച്ചറിഞ്ഞ ദ്രോണൻ ഹൃദയത്തിൽ തന്നേ അവനെ പ്രശംസിച്ചു.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.