Adhyaya 19
द्रोणस्य सुपर्णव्यूहः — युधिष्ठिरप्रत्यव्यूहः (Droṇa’s Suparṇa Formation and Yudhiṣṭhira’s Counter-array)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa and Yudhiṣṭhira-abhiprāya (Suparṇa-vyūha episode)
Sañjaya reports that Droṇa, having arranged an operational linkage involving Arjuna and the Saṃśaptaka host, advances in a fully deployed formation against the Pāṇḍava army with the intent of reaching Yudhiṣṭhira (Dharmarāja). Droṇa’s Suparṇa-vyūha is described anatomically—head, eyes, neck, wings, back, and tail—each assigned to prominent Kaurava leaders and allied contingents, producing a detailed schematic of command placement. Yudhiṣṭhira observes the array and counters with a maṇḍala-ardha formation, then communicates concern about being drawn under a brāhmaṇa-warrior’s operational control; Dhṛṣṭadyumna responds by pledging to block Droṇa and engages aggressively. The clash expands into a dense, disorienting melee with vivid similes (clouds, lightning, oceanic surge), emphasizing loss of recognition between friend and foe, the breakdown of visibility, and the mechanical violence of chariots, cavalry, infantry, and elephants. Amid mutual engagements—Dhṛṣṭadyumna checked by Durmukha, Droṇa intermittently impeded yet still effective—Droṇa continues to strike the Yudhiṣṭhira-aligned forces and finally moves directly toward Yudhiṣṭhira during the ongoing confusion.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—संशप्तकगणों को फिर लौटता देख अर्जुन कृष्ण से रथ हाँकने का आग्रह करता है; वह प्रतिज्ञा-शत्रुओं पर अपना घोर अस्त्रबल दिखाने को उद्यत है। → अर्जुन क्रुद्ध रुद्र-तुल्य होकर संशप्तकों पर बाण-वर्षा करता है। संशप्तक क्षत्रिय ‘कालचोदित’ होकर विविध शरजाल छोड़ते हैं; रथ, गज, अश्व और ध्वजों से भरा रणक्षेत्र घनघोर बन जाता है। → अर्जुन के बाणों से गन्धर्वनगर-सदृश सुसज्जित रथ चूर-चूर होते हैं; पताका-अंकुश-ध्वज से विभूषित गजराज इन्द्र-वज्र से कटे वृक्षों की भाँति गिरते हैं; सारथियों सहित घोड़े धराशायी होते हैं और भूमि महारथियों के शवों से आच्छादित हो ‘प्रेतीभूत’ सी प्रतीत होती है। → संशप्तक-समूह अर्जुन के सामने क्षीण पड़ता दिखता है, पर इसी बीच रण की दिशा बदलती है—अर्जुन के इस मोर्चे पर उलझे रहने से पाण्डव-सेना का केन्द्र असुरक्षित हो जाता है। → उधर व्यूढानीक द्रोण, अर्जुन के प्रमत्त/व्यस्त होने का अवसर पाकर, युधिष्ठिर पर संगठित आक्रमण के लिए बढ़ता है—पाण्डव-धर्मराज को घेरने की घड़ी आ पहुँचती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल ३३३ “लोक हैं।) न२्््स्नितास्स श््यु नी नल एकोनविशो< ध्याय: संशप्तकगणोंके साथ अर्जुनका घोर युद्ध संजय उवाच दृष्टवा तु संनिवृत्तांस्तान् संशप्तकगणान् पुनः । वासुदेवं महात्मानमर्जुन: समभाषत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സംശപ്തകഗണങ്ങൾ വീണ്ടും മടങ്ങി നിരന്നുനിന്നതു കണ്ട അർജുനൻ മഹാത്മാവായ വാസുദേവനോടു സംസാരിച്ചു.
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! उन संशप्तकगणोंको पुनः लौटा हुआ देख अर्जुनने महात्मा श्रीकृष्णसे कहा-- ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ സംശപ്തകഗണങ്ങൾ വീണ്ടും മടങ്ങിയെത്തിയതു കണ്ട അർജുനൻ മഹാത്മാവായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടു പറഞ്ഞു—“ഹൃഷീകേശാ! കുതിരകളെ സംശപ്തകരുടെ നേരെ തന്നെ ഓടിക്കൂ. ഇവർ ജീവിച്ചിരിക്കെ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കില്ലെന്നതാണ് എന്റെ ധാരണ.”
Verse 3
पश्य मे<स्त्रबलं घोर बाह्वदोरिष्वसनस्य च | अद्यैतान् पातयिष्यामि क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ ഭീകരബലവും, എന്റെ ഭുജബലവും, ധനുസ്സിന്റെ പരാക്രമവും നോക്കുക. ഇന്ന് ഞാൻ ക്രോധിച്ച രുദ്രനെപ്പോലെ ഇവരെ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ വീഴ്ത്തും.
Verse 4
“आज आप मेरे अस्त्र, भुजाओं और धनुषका बल देखिये। क्रोधमें भरे हुए रुद्रदेव जैसे पशुओं (जगतके जीवों) का संहार करते हैं, उसी प्रकार मैं भी इन्हें मार गिराऊँगा' ।।
അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ശുഭവചനങ്ങളാൽ അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു; ആ ദുർധർഷനായ പ്രഭു അർജുനൻ എവിടെയെവിടെയേക്കു പോകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവിടെയവിടെയേക്കു അവനെ നയിച്ചു.
Verse 5
तब श्रीकृष्णने मुसकराकर अर्जुनकी मंगलकामना करते हुए उनका अभिनन्दन किया और दुर्धर्ष वीर अर्जुनने जहाँ-जहाँ जानेकी इच्छा की, वहीं-वहीं उस रथको पहुँचाया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ആ രഥം അത്യന്തം ദീപ്തിയായി പ്രകാശിച്ചു; അതിന്റെ പൂർണ്ണ വൈഭവം ഗ്രഹിക്കുക ദുഷ്കരമായിരുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡുര-ശ്വേത അശ്വങ്ങൾ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ആ രഥം ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യവിമാനത്തെപ്പോലെ അതിശയമായി ശോഭിച്ചു; ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മംഗളമയമായ സ്ഥിരസാരഥ്യത്താൽ അർജുനൻ എവിടെയെവിടെയേക്കു പോകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവിടെയവിടെ എത്തിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 6
मण्डलानि ततक्षुक्रे गतप्रत्यागतानि च । यथा शक्ररथो राजन् युद्धे देवासुरे पुरा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അർജുനന്റെ രഥം വൃത്താകാര ഗതിയിൽ ചുറ്റിത്തുടങ്ങി—ഒരിക്കൽ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഒരിക്കൽ പിന്നോട്ട് പിന്മാറി—പുരാതനകാലത്ത് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ശക്രന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) രഥം സഞ്ചരിച്ചതുപോലെ।
Verse 7
अथ नारायणा: क्रुद्धा विविधायुधपाणय: । छादयन्त: शरव्रातै: परिवद्रुर्धन॑जयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ക്രോധിതരായ നാരായണർ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ ധരിച്ചു, അമ്പുകളുടെ ഘനവൃഷ്ടിയാൽ മൂടിക്കൊണ്ട് ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) ചുറ്റുമുറ്റി.
Verse 8
तब क्रोधमें भरे हुए नारायणीसेनाके गोपोंने हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लेकर अर्जुनको अपने बाण-समूहोंसे आच्छादित करते हुए उन्हें चारों ओरसे घेर लिया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്രോധം നിറഞ്ഞ നാരായണീ സേനയിലെ ഗോപർ നാനാവിധ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ കൈയിൽ എടുത്ത്, അമ്പുകളുടെ ഘനവൃഷ്ടിയാൽ മൂടിക്കൊണ്ട് അർജുനനെ എല്ലാടത്തുനിന്നും ചുറ്റിപ്പറ്റി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അവർ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുകൂടെ യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്ന കുന്തീപുത്ര ധനഞ്ജയനെ रणത്തിൽ അദൃശ്യനെന്നപോലെ ആക്കി.
Verse 9
क्रुद्धस्तु फाल्गुन: संख्ये द्विगुणीकृतविक्रम: । गाण्डीवं धनुरामृज्य तूर्ण जग्राह संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ക്രോധിതനായി, യുദ്ധത്തിൽ ദ്വിഗുണ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഗാണ്ഡീവ ധനുസ്സിനെ തുടച്ച്, സംയുഗത്തിൽ ഉടൻ കൈയിൽ എടുത്തു.
Verse 10
बद्ध्वा च भ्रुकुटिं वक्रे क्रोधस्य प्रतिलक्षणम् । देवदत्तं महाशड्खं पूरयामास पाण्डव:
ഭ്രൂകുടി വളച്ച് ക്രോധത്തിന്റെ വ്യക്തമായ ലക്ഷണം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പാണ്ഡവൻ മഹാശംഖമായ ദേവദത്തത്തെ ഗംഭീരനാദത്തോടെ നിറച്ചു മുഴക്കി।
Verse 11
फिर पाण्डुकुमारने भौंहें टेढ़ी करके क्रोधको सूचित करनेवाले अपने महान् शंख देवदत्तको बजाया ।।
അതിനുശേഷം അർജുനൻ ശത്രുസമൂഹനാശകമായ ത്വാഷ്ട്റ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; ഉടൻ തന്നെ ആ അസ്ത്രശക്തിയിൽ നിന്ന് വേർവേറെയായി സഹസ്രരൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 12
आत्मन: प्रतिरूपैस्तैर्नानारूपैरविमोहिता: । अन्योन्येनार्जुनं मत्वा स्वमात्मानं च जध्निरे
സ്വന്തം പ്രതിരൂപങ്ങളായ ആ നാനാരൂപങ്ങളിൽ മോഹിതരായി അവർ പരസ്പരം അർജുനനെന്നു കരുതി, ഭ്രമത്തിൽ സ്വന്തം പടയാളികളെയും—അതുപോലെ തന്നെ സ്വയംതന്നെയും—വെട്ടിവീഴ്ത്താൻ തുടങ്ങി।
Verse 13
अयमर्जुनो<यं गोविन्द इमौ पाण्डवयादवौ । इति ब्रुवाणा: सम्मूढा जध्नुरन्योन्यमाहवे
“ഇവൻ അർജുനൻ, ഇവൻ ഗോവിന്ദൻ; ഇവർ രണ്ടുപേരും പാണ്ഡവനും യാദവനും”—എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മോഹാവൃതരായ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം മേൽ ചാടി തമ്മിൽ തമ്മിൽ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 14
मोहिता: परमास्त्रेण क्षयं जग्मु: परस्परम् । अशोभन्त रणे योधा: पुष्पिता इव किंशुका:
ആ പരമാസ്ത്രത്തിൽ മോഹിതരായി അവർ പരസ്പര പ്രഹാരങ്ങളാൽ ക്ഷയത്തിലേക്ക് നീങ്ങിത്തുടങ്ങി; എങ്കിലും യുദ്ധഭൂമിയിൽ യോദ്ധാക്കൾ പുഷ്പിച്ച കിംശുകവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തോന്നി।
Verse 15
तत:ः शरसहस्राणि तैरविमुक्तानि भस्मसात् । कृत्वा तदस्त्रं तान् वीराननयद् यमसादनम्,तत्पश्चात् उस दिव्यास्त्रने संशप्तकोंके छोड़े हुए सहस्रों बाणोंको भस्म करके बहुसंख्यक वीरोंको यमलोक पहुँचा दिया
അപ്പോൾ അവർ വിട്ട ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകളെ ഭസ്മമാക്കി, ആ ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ആ വീരന്മാരെ യമസദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു।
Verse 16
अथ प्रहस्य बीभत्सुर्ललित्थान् मालवानपि | मावेल्लकांस्त्रिगर्ताश्न॒ यौधेयांक्षार्दयच्छरै:,इसके बाद अर्जुनने हँसकर ललित्थ, मालव, मावेल्लक, त्रिगर्त तथा यौधेय सैनिकोंको बाणोंद्वारा गहरी पीड़ा पहुँचायी
പിന്നീട് യുദ്ധത്തിൽ ഭീകരനായ അർജുനൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ലലിത്ത, മാലവ, മാവെല്ലക, ത്രിഗർത്ത, യൗധേയ യോദ്ധാക്കളെ അമ്പുകളാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 17
ते हन्यमाना वीरेण क्षत्रिया: कालचोदिता: । व्यसृजज्छरजालानि पार्थ नानाविधानि च,वीर अर्जुनके द्वारा मारे जाते हुए क्षत्रियगण कालसे प्रेरित हो अर्जुनके ऊपर नाना प्रकारके बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे
ആ വീരൻ അവരെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ചാലിതരായ ക്ഷത്രിയർ—ഹേ പാർഥ—അർജുനന്റെ മേൽ നാനാവിധ അമ്പുവലങ്ങൾ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 18
न ध्वजो नार्जुनस्तत्र न रथो न च केशव: । प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवर्षेण संवृत:,उस भयंकर बाण-वर्षासे ढक जानेके कारण वहाँ न ध्वज दिखायी देता था, न रथ; न अर्जुन दृष्टिगोचर हो रहे थे, न भगवान् श्रीकृष्ण
ആ ഭീകരമായ അമ്പുമഴയിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ അവിടെ ധ്വജവും കാണാനായില്ല, അർജുനനെയും അല്ല; രഥവും കാണാനായില്ല, കേശവനെയും അല്ല।
Verse 19
ततस्ते लब्धलक्षत्वादन्योन्यमभिचुक्रुशु: हतौ कृष्णाविति प्रीत्या वासांस्यादुधुवुस्तदा
പിന്നീട് ലക്ഷ്യം കൈവന്നുവെന്ന് കരുതി അവർ പരസ്പരം വിളിച്ചുകൂക്കി ഉച്ചത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു. ‘കൃഷ്ണനും അർജുനനും ഹതരായി’ എന്ന് ആനന്ദത്തോടെ വിചാരിച്ച്, അപ്പോൾ അവർ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ വീശി ആഘോഷിച്ചു।
Verse 20
भेरीमृदड्शशड्खांश्व दध्मुर्वीरा: सहस्रश: । सिंहनादरवांक्षोग्रांक्ष॒क्रिरे तत्र मारिष,आर्य! वे सहस्रों वीर वहाँ भेरी, मृदंग और शंख बजाने तथा भयानक सिंहनाद करने लगे
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് വീരന്മാർ ഭേരി, മൃദംഗം, ശംഖം എന്നിവ മുഴക്കി; അത്യന്തം ഉഗ്രവും ഭീതിജനകവുമായ സിംഹനാദങ്ങൾ ഉയർത്തി.
Verse 21
ततः प्रसिष्विदे कृष्ण: खिन्नश्नार्जुनमब्रवीत् । क्वासि पार्थ न पश्ये त्वां कच्चिज्जीवसि शत्रुहन्
അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ വിയർപ്പിൽ കുതിർന്നു; വ്യാകുലനായി അർജുനനോട് പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! നീ എവിടെയാണ്? നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ശത്രുഹന്താവേ! നീ ജീവനോടെ ഉണ്ടോ?”
Verse 22
तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा त्वरमाणो धनंजय: । वायव्यास्त्रेण तैरस्तां शरवृष्टिमपाहरत्
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ധനഞ്ജയൻ അതിവേഗം വായവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ശത്രുക്കൾ ചൊരിഞ്ഞ അമ്പുവർഷത്തെ അകറ്റി നീക്കി.
Verse 23
ततः संशप्तकव्रातान् साश्वद्विपरथायुधान् । उवाह भगवान् वायु: शुष्कपर्णचयानिव
അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ വായുദേവൻ കുതിര, ആന, രഥം, ആയുധങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ സംശപ്തകരുടെ കൂട്ടങ്ങളെ ഉണങ്ങിയ ഇലക്കൂമ്പാരങ്ങളെപ്പോലെ പറത്തി ചിതറിച്ചു.
Verse 24
न्क्हा पट प्टतचत, ह्च्प्ट्ण्स्प्प पता / बन हर के "23 ८: न्टाप्यत- ५ ५ ३७ “ले ६३७. जी उह्मानास्तु ते राजन् बह्नबशोभन्त वायुना | प्रडीना: पक्षिण: काले वृक्षेभ्य इव मारिष,माननीय महाराज! वायुके द्वारा उड़ाये जाते हुए वे सैनिक समय-समयपर वृक्षोंसे उड़नेवाले पक्षियोंके समान शोभा पा रहे थे
ഓ രാജാവേ! വായുവാൽ ഉയർത്തി ചിതറിക്കപ്പെടുന്ന ആ അനേകം യോദ്ധാക്കൾ, കാലം വന്നപ്പോൾ വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് പറന്നുയരുന്ന പക്ഷികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു, ഓ മാർിഷാ.
Verse 25
तांस्तथा व्याकुलीकृत्य त्वरमाणो धनंजय: । जघान निशितैर्बाणै: सहस्राणि शतानि च,उन सबको व्याकुल करके अर्जुन अपने पैने बाणोंसे शीघ्रतापूर्वक उनके सौ-सौ और हजार-हजार योद्धाओंका एक साथ संहार करने लगे
Sañjaya said: Having thus thrown them into confusion, Dhanañjaya (Arjuna), acting with swift resolve, struck them down with his razor-sharp arrows—slaying warriors by the hundreds and by the thousands. The verse underscores the grim momentum of battle: tactical prowess and urgency drive mass destruction, raising the ethical weight of violence even when performed in a sanctioned war.
Verse 26
शिरांसि भल्लैरहरद् बाहूनपि च सायुधान् । हस्तिहस्तोपमां श्लोरून् शरैरुव्यामपातयत्
Sañjaya said: With razor-headed arrows he sheared off their heads; he also cut down their arms even as they still held their weapons, and with his shafts he felled to the earth their thighs—thick like an elephant’s trunk. The verse underscores the brutal efficiency of battlefield skill, where martial prowess, though admired, manifests as relentless violence within the tragic compulsion of war.
Verse 27
पृष्ठच्छिन्नान् विचरणान् बाहुपाश्वेक्षणाकुलान् । नानाड्ावयवैहीनांश्वकारारीन् धनंजय:
Sañjaya said: Dhanañjaya (Arjuna) reduced the enemy warriors to a pitiable state—some with their backs cleft, some still staggering about, others frantic from the loss of arms, ribs, or eyes, and many deprived of various limbs and bodily parts. The narration underscores the grim, dehumanizing reality of battle even when waged in the name of duty, where victory is purchased through terrible bodily harm.
Verse 28
गन्धर्वनगराकारान् विधिवत्कल्पितान् रथान् | शरैविशकलीकुर्वश्रक्रे व्यश्वरथद्विपान्
Sañjaya said: With his arrows he shattered into fragments the duly arrayed chariots that looked like the wondrous cities of the Gandharvas, and he stripped the enemy of their chariots and elephants—breaking their martial pride and the very supports of their power in battle.
Verse 29
मुण्डतालवनानीव तत्र तत्र चकाशिरे । छिन्ना रथध्वजव्राता: केचित्तत्र क्वचित् क्वचित्,वहाँ कहीं-कहीं रथवर्ती ध्वजोंके समूह ऊपरसे कट जानेके कारण मुण्डित तालवनोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
Sañjaya said: Here and there on the battlefield, some chariots—whose clusters of banners had been cut off—stood out conspicuously, resembling groves of palmyra trees with their tops shorn. The image underscores the relentless destructiveness of war: even the proud emblems of warriors are reduced to mutilated remnants, revealing the fragility of martial glory.
Verse 30
सोत्तरायुधिनो नागा: सपताकाड्कुशध्वजा: । पेतु: शक्राशनिहता द्रुमवन्त इवाचला:
പുറത്ത് സായുധയോദ്ധാക്കളെ വഹിച്ച്, പതാകയും അങ്കുശവും ധ്വജവും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മഹാഗജങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രാഘാതം ഏറ്റ വൃക്ഷാവൃത പർവ്വതഖണ്ഡങ്ങൾപോലെ നിലത്തേക്ക് വീണു കിടന്നു।
Verse 31
चामरापीडकवचा: स्रस्तान्त्रनयनास्तथा । सारोहास्तुरगा: पेतु: पार्थबाणहता: क्षितौ
ചാമരങ്ങളാൽ ശോഭിതരും കവചധാരികളും ആയ, അവയവങ്ങളും കണ്ണുകളും ശിഥിലമായ യോദ്ധാക്കൾ—സാരഥികളോടുകൂടിയ കുതിരകളും—പാർത്ഥന്റെ അമ്പുകളാൽ ആഹതരായി ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 32
चामर, माला और कवचोंसे युक्त बहुत-से घोड़े अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर सवारोंसहित धरतीपर पड़े थे। उनकी आँतें और आँखें बाहर निकल आयी थीं ।।
ചാമരവും മാലയും കവചവും ധരിച്ച അനേകം കുതിരകൾ അർജുനന്റെ അമ്പുകളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, സവാരികളോടുകൂടി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു; അവരുടെ ആന്ത്രങ്ങളും കണ്ണുകളും പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുകിടന്നു. പാദസൈനികരുടെ ഖഡ്ഗങ്ങളും നഖരങ്ങളും ഒടിഞ്ഞുവീണിരുന്നു; കവചങ്ങളും ഋഷ്ടികളും ശക്തികളും തുണ്ടുതുണ്ടായി. കവചം മുറിഞ്ഞതോടെ പരമദീനരായി അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ കിടന്നു।
Verse 33
तैर्हतैर्हन्यमानैश्व पतद्धिः पतितैरपि । भ्रमद्धिर्निष्टनद्धिश्व क्र्रमायोधनं बभौ
ഹതരായവരും ഹതരാകുന്നവരും, വീണവരും വീഴുന്നവരും, ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ് നിലവിളിച്ച് പ്രഹരിക്കുന്നവരും നിറഞ്ഞതിനാൽ ആ യുദ്ധഭൂമി ക്രമേണ കൂടുതൽ ക്രൂരമായി തോന്നി।
Verse 34
रजश्व सुमहज्जातं शान्तं रुधिरवृष्टिभि: । मही चाप्यभवद् दुर्गा कबन्धशतसंकुला
യുദ്ധത്തിൽ ഉയർന്ന മഹാധൂളിമേഘം രക്തവൃഷ്ടിയാൽ ഭാരപ്പെട്ടു ശമിച്ചു; നൂറുകണക്കിന് കബന്ധങ്ങൾ (തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ) നിറഞ്ഞതിനാൽ ആ ഭൂമി ദുര്ഗമമായി—അവിടെ നടക്കുന്നതുതന്നെ ദുഷ്കരമായി।
Verse 35
तद् बभौ रौद्रबी भत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे । आक्रीडमिव रुद्रस्य घ्नत: कालात्यये पशून्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ അർജുനന്റെ രഥം രൗദ്രവും ഭീഭത്സവുമായ ഉഗ്രതയിൽ ഭയങ്കരമായി തോന്നി; പ്രളയകാലത്ത് ജീവികളെ സംഹരിക്കുന്ന രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെ അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 36
ते वध्यमाना: पार्थेन व्याकुलाश्न रथद्विपा: । तमेवाभिमुखा: क्षीणा: शक्रस्यातिथितां गता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥൻ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രഥയോദ്ധാക്കളും ഗജസേനയും വ്യാകുലരായി അവനെയേ അഭിമുഖീകരിച്ചു; ക്ഷീണിച്ച് അവന്റെ മുന്നിൽ തന്നെ പ്രാണം വിട്ടു—അങ്ങനെ ശക്രന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അതിഥികളായി.
Verse 37
सा भूमिर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथै: । आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूते: समन्तत:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ मारे गये महारथियोंसे आच्छादित हुई वह सारी भूमि सब ओरसे प्रेतोंद्ारा घिरी हुई-सी जान पड़ती थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ വീണ മഹാരഥികളുടെ ദേഹങ്ങളാൽ ആ മുഴുവൻ ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; എല്ലാടവും പ്രേതാത്മകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുപോലെ അത് തോന്നി.
Verse 38
एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि । व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതിനിടയിൽ സവ്യസാചിയായ അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകി (മറ്റൊരിടത്ത്) ആയിരിക്കുമ്പോൾ, ദ്രോണൻ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി നിരത്തി യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 39
त॑ प्रत्यगृह्लंस्त्वरिता व्यूढानीका: प्रहारिण: । युधिष्टिरं परीप्सन्तस्तदासीत् तुमुलं महत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് വ്യൂഹബദ്ധമായി പ്രഹരിക്കാൻ നിപുണരായ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി; അപ്പോൾ മഹത്തായ തുമുലവും ഭയങ്കരവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s concern reflects the tension between maintaining sovereign agency and being tactically constrained by an opponent who is also a brāhmaṇa-teacher figure; the chapter frames this as an anxiety about falling under another’s ‘vaśa’ (operational control) while still fulfilling kṣātra obligations.
The text illustrates how formations and diversions can decisively shape outcomes, but also how large-scale violence produces moha (confusion) that erodes discrimination and increases unintended harm—an implicit caution about the limits of control in complex systems.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is primarily narrative-analytic, supplying tactical schematics (vyūha mapping) and a moral psychology of confusion that contextualize Droṇa’s approach toward Yudhiṣṭhira.
Ask anything about Adhyaya 19 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.