Adhyaya 17
Saṃśaptakas in Candrārdha-vyūha; Arjuna’s Devadatta and the Traigarta Rout (Chapter 17)
Upa-parva: Saṃśaptaka–Traigarta Engagement (Candrārdha-vyūha episode)
Saṃjaya reports that the Saṃśaptakas/Traigartas take position on level ground and array their chariot host in a candrārdha (“crescent”) formation, rejoicing at Arjuna’s approach. Their loud cries fill the directions, producing an enveloping din. Observing their exuberance, Arjuna addresses Kṛṣṇa with ironic appraisal, interpreting their joy as premature and connected to their impending death in battle. He then advances and blows the gold-adorned Devadatta conch, whose sound startles the opposing ranks and even disturbs their horses, described as rigid and panicked. Regaining composure, the Traigartas launch massed arrows; Arjuna intercepts volleys mid-flight with swift shafts, answers repeated attacks, and exchanges targeted strikes. Subāhu pierces Arjuna’s crown with numerous hard arrows, making the diadem appear like an elevated post; Arjuna severs Subāhu’s weapon-hand and overwhelms him with arrow-rain, leading to Subāhu’s death and the flight of his followers. Arjuna, angered, further breaks the host with continuous arrow-nets. Fear spreads; the Traigarta king rebukes the warriors, invoking their terrible oaths made before the army and warning against public disgrace. The Saṃśaptakas then shout anew, blow conches, and return to the engagement, reaffirming a death-facing resolve.
Chapter Arc: युद्ध से सेनाओं को लौटा कर द्रोणाचार्य भीतर-ही-भीतर ग्लानि और चिंता से भर उठते हैं; वे दुर्योधन की ओर देखकर लज्जित-सा होकर कहते हैं कि अर्जुन के रहते युधिष्ठिर को संग्राम में बाँधना या पकड़ना असंभव है। → द्रोण की असफलता-स्वीकृति के बीच त्रिगर्तों के संशप्तक वीर (सुशर्मा आदि) आगे आते हैं और कठोर प्रतिज्ञा करते हैं—आज या तो अर्जुन को मारेंगे, या स्वयं मारे जाएँगे; यदि लौटे तो उन्हें अग्निदाहियों, गौहन्ताओं और ब्रह्मद्वेषियों जैसे पापियों के लोक प्राप्त हों—ऐसी शपथ से वे अपने लिए वापसी का मार्ग बंद कर देते हैं। → संशप्तक वीर युद्धभूमि में अर्जुन को ललकारते हुए पितृलोक-दिशा की ओर उसे खींच ले जाते हैं; अर्जुन धर्मराज से त्वरित वचन-विनिमय कर उन्हें रोकने के लिए अलग होता है और भूखे सिंह की तरह मृग-समूह पर टूट पड़ने को तत्पर होकर त्रिगर्तों की ओर बढ़ता है। → अर्जुन के हटते ही दुर्योधन की सेना हर्षित होकर युधिष्ठिर के निग्रह के लिए उग्र हो उठती है; दोनों सेनाएँ प्रचण्ड वेग से टकराती हैं—मानो वर्षा-ऋतु की उफनती धाराएँ एक-दूसरे से भिड़ गई हों। → अर्जुन को दूर फँसाकर कौरव-सेना का मुख्य धक्का अब युधिष्ठिर पर पड़ता है—क्या द्रोण की योजना सफल होगी, या पाण्डव-सेना इस संकट को रोक लेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १० श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं।) ऑपनआक्रात बछ। अकाल (संशप्तकवधपर्व) सप्तदशो< ध्याय: सुशर्मा आदि संशप्तकवीरोंकी प्रतिज्ञा तथा अर्जुनका युद्धके लिये उनके निकट जाना संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न््यविशेतां विशाम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ! ഇരുസേനകളും തങ്ങളുടെ ശിബിരങ്ങളിലേക്കു പോയി തങ്ങിനിന്നു. ഏത് സൈനികൻ ഏത് വിഭാഗത്തിലും, ഏത് നിയമപ്രകാരം, ഏത് ഗുല്മ-ക്രമത്തിലും നിയുക്തനായിരുന്നു, അവൻ എല്ലായിടത്തും അതനുസരിച്ച് തക്ക സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടു।
Verse 2
कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोण: परमदुर्मना: । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्,सेनाओंको युद्धसे लौटाकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अत्यन्त दुःखी हो दुर्योधनकी ओर देखते हुए लज्जित होकर बोले--
സൈന്യങ്ങളെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിപ്പിച്ച ശേഷം ദ്രോണൻ ഹൃദയത്തിൽ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി. ദുര്യോധനനെ നോക്കി ലജ്ജാഭാവത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 3
उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतु संग्रामे देवेरपि युधिष्ठिर:,“राजन! मैंने पहले ही कह दिया था कि अर्जुनके रहते हुए सम्पूर्ण देवता भी युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़ नहीं सकते हैं
ഞാൻ ഇത് മുമ്പേ പറഞ്ഞതാണ്—ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ഉറച്ചു നിൽക്കുന്നിടത്തോളം യുദ്ധത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരനെ ദേവന്മാർക്കുപോലും പിടികൂടാൻ കഴിയില്ല।
Verse 4
इति तद् व: प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मा विशड्कीर्वचो मह[मजेयौ कृष्णपाण्डवौ
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പരിശ്രമിച്ചിട്ടും ആ യുദ്ധത്തിൽ പാർത്ഥൻ എന്റെ മുൻവാക്കിനെ സത്യമാക്കി തെളിയിച്ചു. എന്റെ വചനത്തിൽ സംശയിക്കരുത്—ശ്രീകൃഷ്ണനും പാണ്ഡവൻ (അർജുനൻ) എനിക്ക് വാസ്തവത്തിൽ അജേയരാണ്।
Verse 5
अपनीते तु योगेन केनचिच्छवेतवाहने । तत एष्यति मे राजन् वशमेष युधिष्ठिर:,“राजन्! यदि किसी उपायसे श्वेतवाहन अर्जुन दूर हटा दिये जाय॑ँ तो ये राजा युधिष्छिर मेरे वशमें आ जायँगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഏതെങ്കിലും ഉപായത്തോടെ ശ്വേതവാഹനനായ അർജുനനെ അകറ്റിക്കളയാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, ഈ യുധിഷ്ഠിരൻ എന്റെ വശത്തിലാകും.
Verse 6
कश्चिदाहूय त॑ं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആരെങ്കിലും യുദ്ധത്തിന് വിളിച്ചു അർജുനനെ മറ്റൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയാൽ, കുന്തീപുത്രൻ അവനെ ജയിക്കാതെ ഒരിക്കലും മടങ്ങുകയില്ല.
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! ഈ ശൂന്യാവസരത്തിൽ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ നോക്കിനിൽക്കേ സൈന്യത്തെ ഭേദിച്ച് ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരനെ ഞാൻ തീർച്ചയായും പിടിച്ചെടുക്കും.
Verse 8
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सूजते रणम् । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, പാണ്ഡുനന്ദനനായ യുധിഷ്ഠിരൻ എന്നെ സമീപിക്കുന്നതു കണ്ടിട്ടും യുദ്ധഭൂമി വിട്ടുപോകാതിരുന്നാൽ, അവൻ എന്റെ പിടിയിലായെന്നു തീർച്ചയായി അറിഞ്ഞുകൊൾക.
Verse 9
एवं ते5हं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഇന്ന് ധർമ്മപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരനെ അവന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി നിങ്ങളുടെ വശത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 10
यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डव: । अथापयाति संग्रामाद् विजयात् तद् विशिष्यते
പാണ്ഡവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ഉറച്ചുനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ (ഞാൻ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കും); എന്നാൽ അവൻ रणഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയാണെങ്കിൽ, അത്—നമ്മുടെ വിജയത്തേക്കാളും—മഹത്തായ ഫലമായിരിക്കും.
Verse 11
संजय उवाच द्रोणस्य तद् वच:ः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभि: सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അന്ന് ത്രിഗർത്താധിപൻ സുശർമൻ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 12
वयं विनिकृता राजन् सदा गाण्डीवधन्चना । अनाग:स्वपि चागस्तत् कृतमस्मासु तेन वै
രാജാവേ! ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ എപ്പോഴും ഞങ്ങളെ അപമാനിച്ചു; ഞങ്ങൾ കുറ്റമറ്റവരായിരിക്കെ പോലും അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഞങ്ങളോടു അന്യായം ചെയ്തു.
Verse 13
ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान् । क्रोधाग्निना दह्ममाना न शेमहि सदा निशि
ആ പലവിധ അപമാനങ്ങളും ഉപദ്രവങ്ങളും ഓർത്തു ഞങ്ങൾ ക്രോധാഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു; രാത്രിയിൽ ഞങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലും ശാന്തിയില്ല—നിദ്ര ഒട്ടും വരുന്നില്ല.
Verse 14
स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नश्नक्षु्िषयमागत: । कर्तार: सम वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम्
ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ ഭാഗ്യത്താൽ ആയുധസജ്ജനായ അർജുനൻ നേരെ നമ്മുടെ കണ്ണുമുന്നിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചിരുന്ന പ്രതികാരകർമ്മം ഞങ്ങൾ തീർച്ചയായും നടത്തും.
Verse 15
भवतश्च प्रियं यत् स्थादस्माकं च यशस्करम् । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद् बहि:
ഇത് നിങ്ങള്ക്കും പ്രിയകരമാകും; നമ്മുടെ യശസ്സും വർധിക്കും. ഞങ്ങൾ അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് വലിച്ചിറക്കി പുറത്തേക്കുകൊണ്ടുപോയി വധിക്കും.
Verse 16
अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुन: । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति
ഇന്ന് നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ ഞങ്ങൾ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—ഈ ഭൂമി അർജുനനില്ലാത്തതാകും, അല്ലെങ്കിൽ ത്രിഗർത്തരിൽ ഒരാളും ഈ ഭൂതലത്തിൽ ശേഷിക്കുകയില്ല. ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് മിഥ്യയാകുകയില്ല.
Verse 17
एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत | सत्यव्रतश्न सत्येषु: सत्यकर्मा तथैव च
ഹേ ഭാരത! സുശർമ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം സത്യരഥനെ അനുഗമിച്ച് സത്യവർമ, സത്യവ്രത, സത്യേഷു, സത്യകർമ—ഇവരും അതേ പ്രതിജ്ഞ തന്നെ ആവർത്തിച്ചു.
Verse 18
सहिता भ्रातर: पञजच रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे
മഹാരാജാവേ! ആ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ പത്തായിരം രഥയോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം ഒന്നിച്ചു, യുദ്ധത്തിനായി ശപഥം ചെയ്ത്, മടങ്ങിവന്നു.
Verse 19
मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभि: । सुशर्मा च नरव्याप्रस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप:
മഹാരാജാവേ! മാലവരും തുണ്ഡികേരരും കൂടെ, പ്രസ്ഥലാധിപൻ, മനുഷ്യവ്യാഘ്രനായ ത്രിഗർത്തരാജൻ സുശർമയും മുപ്പതിനായിരം രഥയോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം (പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്) മുന്നോട്ട് വന്നു.
Verse 20
मावेल्लकैललित्थैश्न सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सो5गमद् भ्रातृभि: सह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഇത്തരമൊരു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, പ്രസ്ഥലാധിപതിയും പുരുഷസിംഹനുമായ ത്രിഗർത്തരാജൻ സുശർമൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധശപഥം സ്വീകരിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു. മാവെല്ലകർ, കൈലലിതർ, മദ്രകർ എന്നിവരും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു; പത്തായിരം രഥങ്ങളുടെ സൈന്യം അവനെ പിന്തുണച്ചു.
Verse 21
नानाजनपदेभ्यश्व रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्,विभिन्न देशोंसे आये हुए दस हजार श्रेष्ठ महारथी भी वहाँ शपथ लेनेके लिये उठकर गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ ജനപദങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ വിശിഷ്ട അശ്വാരോഹികളും രഥികരുമായ പത്തായിരം യോദ്ധാക്കളും വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ശപഥം സ്വീകരിക്കുവാൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 22
ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक् पृथक् । जगृहु: कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च,उन सबने पृथक्-पृथक् अग्निदेवकी पूजा करके हवन किया तथा कुशके चीर और विचित्र कवच धारण कर लिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം എല്ലാവരും വേർവേറായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിദേവനെ ആരാധിച്ച് ഹോമം നടത്തി. കർമ്മം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം കുശപ്പുല്ലിൽ നിന്നുള്ള വസ്ത്രങ്ങളും വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള കവചങ്ങളും ധരിച്ചു.
Verse 23
ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ता: कुशचीरिण: । मौर्वीमेखलिनो वीरा: सहस्रशतदक्षिणा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ കവചങ്ങൾ കെട്ടി, കുശച്ചീരങ്ങൾ ധരിച്ചു, ശരീരത്തിൽ ഘൃതം പുരട്ടി, ‘മൗർവീ’ എന്ന തൃണത്തിൽ നിന്നുള്ള മേഖല ധരിച്ചു. ആ വീരന്മാർ മുമ്പേ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി അപാര ദക്ഷിണ ദാനം ചെയ്തവരായിരുന്നു.
Verse 24
यज्वान: पुत्रिणो लोक्या: कृतकृत्यास्तनुत्यज: । योक्ष्यमाणास्तदा55त्मानं यशसा विजयेन च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ മുമ്പേ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവർ; പുത്രസമ്പന്നരും പുണ്യലോകങ്ങൾക്ക് അർഹരുമായിരുന്നു. കടമ പൂർത്തിയാക്കിയ അവർ ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ ദേഹം ത്യജിക്കുവാൻ സന്നദ്ധരായി, യശസ്സും വിജയവും സഹിതം തങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുവാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 25
ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै: क्रतुभिश्नाप्तदक्षिणै: । प्राप्पॉल्लोकान् सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ബ്രഹ്മചര്യാനുഷ്ഠാനം, വേദാധ്യയനം, യഥോചിത ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ മുതലായവയാൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യലോകങ്ങളെ, അവർ ശ്രേഷ്ഠമായ യുദ്ധം തന്നെയായി വേഗത്തിൽ പ്രാപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു।
Verse 26
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान् दत्त्वा पृथक् पृथक् । गाश्न वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ബ്രാഹ്മണരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ഓരോരുത്തർക്കും വേർതിരിച്ച് നിഷ്കങ്ങൾ (സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങൾ/മുദ്രകൾ) ദാനം ചെയ്ത്, പിന്നെയും പശുക്കളും വസ്ത്രങ്ങളും വിതരണം ചെയ്ത്, അവർ പരസ്പരം ആലോചിച്ചു സംസാരിച്ചു।
Verse 27
(द्विजमुख्यै: समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिष: । मुदिताश्ष प्रहृष्टाश्न॒ जल॑ संस्पृश्य निर्मलम् ।।) प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्र: प्रतिज्ञां दृढनिश्चया:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ ഒന്നിച്ചുകൂടി സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്ത് ആശീർവദിച്ചതോടെ അവർ ആനന്ദിതരും പ്രഹർഷിതരുമായി; നിർമ്മലജലം സ്പർശിച്ച് ശുദ്ധി വരുത്തി. പിന്നെ പുകയുടെ കൃഷ്ണപഥമുള്ള പവിത്രാഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച്, രണവ്രതധാരിയായ യോദ്ധാവിനെ സമീപിച്ച്, ആ അഗ്നിയുടെ മുമ്പിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു।
Verse 28
ब्राह्मगोंको भोजन आदिसे तृप्त करके उन्हें अलग-अलग स्वर्णमुद्राओं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സർവ്വഭൂതങ്ങളും കേൾക്കേ അവർ ഉച്ചത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചു; എല്ലാവരും ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) വധിക്കുമെന്ന ദൃഢപ്രതിജ്ഞയും ചെയ്തു।
Verse 29
ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “അർജുനനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കാതെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങിവന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ഭയത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിഞ്ഞാൽ, വ്രതഹീനർ, ബ്രാഹ്മണഹന്താക്കൾ, മദ്യപാനികൾ, ഗുരുപത്നീഗാമികൾ എന്നിവർക്കു ലഭിക്കുന്ന അതേ പാപലോകങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്കും ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 30
ब्रह्मस्वहारिणश्रैव राजपिण्डापहारिण: | शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ അർജുനനെ വധിക്കാതെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങിവന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ഭയത്താൽ സമരത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ബ്രാഹ്മണർക്കായി അർപ്പിച്ച ധനം കവർന്നവർക്കും, രാജാവ് നിശ്ചയിച്ച ഉപജീവനം കവർന്നെടുക്കുന്നവർക്കും, ശരണാഗതനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, യാചകനെയൊടുക്കുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന അതേ പാപലോകങ്ങളിലേക്കാണ് ഞങ്ങളും പതിക്കുക.”
Verse 31
अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि । अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्धिषामपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ അർജുനനെ വധിക്കാതെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങിവന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പരിക്കേറ്റ് ഭയത്താൽ സമരത്തിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, വീടുകൾക്ക് തീ കൊളുത്തുന്നവർക്കും, ഗോവധം ചെയ്യുന്നവർക്കും, അപകാരം ചെയ്യുന്നവർക്കും, ബ്രാഹ്മണദ്വേഷികൾക്കും ലഭിക്കുന്ന അതേ പാപലോകങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്കും ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 32
स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद् वै नाभिगच्छताम् । श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മോഹവശാൽ ഋതുകാലത്തിലും സ്വന്തം ഭാര്യയെ സമീപിക്കാത്തവർ, ശ്രാദ്ധദിനത്തിൽ മൈഥുനം ചെയ്യുന്നവർ, സ്വന്തം ആത്മാവിനെ തന്നെ അപഹരിക്കുന്നതോ നശിപ്പിക്കുന്നതോ ചെയ്യുന്നവർ—ഇവർ എല്ലാവരും ഘോരപാപികളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.”
Verse 33
न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അർജുനനെ വധിക്കാതെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങിവന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ഭയത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, ന്യാസം (അമാനത്ത്) അപഹരിക്കുന്നവർക്കും, ശ്രുതി-വിദ്യ നശിപ്പിക്കുന്നവർക്കും, ക്ളീബനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കും, നീചരുടെ കൂട്ടം പിടിക്കുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന അതേ പാപലോകങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്കും ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 34
नास्तिकानां च ये लोका येडग्निमातृपितृत्यजाम् । (सस्यमाक्रमतां ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहताम् ।) तानाप्नुयामहे लोकान् ये च पापकृतामपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ അർജുനനെ വധിക്കാതെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങിവന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പരിക്കേറ്റ് ഭയത്താൽ സമരത്തിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, നാസ്തികർക്കും, അഗ്നി–മാതാവ്–പിതാവ് എന്നിവരുടെ സേവനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, വളർന്നുനിൽക്കുന്ന വിളകൾ ചവിട്ടി നശിപ്പിക്കുന്നവർക്കും, സൂര്യനെ നേരിട്ട് മൂത്രവിസർജനം ചെയ്യുന്നവർക്കും—അഥവാ പാപകർമ്മികൾക്കും—ലഭിക്കുന്ന അതേ പാപലോകങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്കും ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 35
यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम् | तेन चाभ्यर्दितास्त्रासादू भवेम हि पराड्मुखा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) വധിക്കാതെ നാം യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങുകയോ, അവന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ഭയത്താൽ പോരിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, തീർച്ചയായും മഹാപാപികൾക്കായി നിശ്ചയിച്ച പാപലോകങ്ങളിലേക്കാണ് നാം പതിക്കുക. ധർമ്മയുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ട് ഭയത്താൽ കര്ത്തവ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് മഹാധർമ്മഭ്രംശത്തോട് തുല്യമാണ്.
Verse 36
यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टॉल्लोकान प्राप्रुयामो वयमद्य न संशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ലോകം അസാധ്യമായി കരുതുന്ന കൃത്യം നാം സാധിച്ചാൽ, അതായത് അർജുനനെ വധിച്ചാൽ, സംശയമില്ലാതെ നാം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുണ്യലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും.
Verse 37
एवमुकक््त्वा तदा राजंस्ते<भ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोडर्जुनं वीरा: पितृजुष्टां दिशं प्रति,राजन! ऐसा कहकर वे वीर संशप्तकगण उस समय अर्जुनको ललकारते हुए युद्धस्थलमें दक्षिण दिशाकी ओर जाकर खड़े हो गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ആ വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ തന്നെ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനിന്നു. അർജുനനെ പേരെടുത്ത് വെല്ലുവിളിച്ച്, പിതൃകൾക്ക് പ്രിയവും പവിത്രവുമായ ദക്ഷിണദിശയെ അഭിമുഖീകരിച്ച് അവർ നിലകൊണ്ടു—പോരിലൂടെ തന്നെ വ്രതം നിറവേറ്റാൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ.
Verse 38
आहूतस्तैर्नरिव्याप्रै: पार्थ: परपुरंजय: । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ സംശപ്തകർ വെല്ലുവിളിച്ചപ്പോൾ, ശത്രുപുരജയിയായ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ഒരു നിമിഷവും വൈകാതെ ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ)ോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 39
आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । संशप्तकाश्न मां राजन्नाह्नयन्ति महामूथे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിന് വിളിക്കപ്പെട്ടാൽ ഞാൻ പിന്മാറുകയില്ല—ഇതാണ് എന്റെ ദൃഢവ്രതം. ഈ സംശപ്തകർ എന്നെ മഹായുദ്ധത്തിലേക്ക് വെല്ലുവിളിക്കുന്നു.
Verse 40
एष च भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयते रणे । वधाय सगणपस्यास्य मामनुज्ञातुमरहसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ സുശർമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്നെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി ഈ സുശർമനെ വധിക്കുവാൻ എനിക്ക് അനുമതി നൽകണമേ.
Verse 41
नैतच्छक्नोमि संसोदुमाद्दानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान् विद्धि परान् युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! ശത്രുക്കളുടെ ഈ ധിക്കാരപരമായ വെല്ലുവിളി എനിക്ക് സഹിക്കാനാവില്ല. ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—യുദ്ധത്തിൽ ഇവർ ഹതരായവരെന്നു തന്നെ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.
Verse 42
युधिषछ्िर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद् द्रोणस्य चिकीर्षितम् । यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत् त्वं समाचर
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയനേ, ദ്രോണൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവെന്ന് നീ യഥാർത്ഥമായി കേട്ടറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവന്റെ ആ നിശ്ചയം അസത്യമാകുന്ന വിധത്തിൽ—അവന്റെ ലക്ഷ്യം തകർക്കുന്ന വിധത്തിൽ—നീ പ്രവർത്തിക്കു.
Verse 43
द्रोणो हि बलवाउछूर: कृतास्त्रश्न जितश्रम: । प्रतिज्ञातं च तेनैतद् ग्रहणं मे महारथ
മഹാരഥവീരാ! ആചാര്യ ദ്രോണൻ ബലവാനും ശൂരനും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണനും ആകുന്നു; അവൻ പരിശ്രമത്തെ ജയിച്ചവൻ. കൂടാതെ, എന്നെ പിടിച്ചു കൊണ്ടുപോകുമെന്നു അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 44
अजुन उवाच अयं वै सत्यजिद् राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि | प्रियमाणे च पाज्चाल्ये नाचार्य: काममाप्स्यति
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ പാഞ്ചാലരാജകുമാരൻ സത്യജിത് ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കും. പാഞ്ചാലപുത്രൻ നിലകൊണ്ട് ജയിക്കുന്നിടത്തോളം ആചാര്യന് തന്റെ ആഗ്രഹം സാധിക്കുകയില്ല.
Verse 45
हते तु पुरुषव्याप्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പുരുഷസിംഹനായ സത്യജിത് വീണാൽ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചിരുന്നാലും എങ്ങനെയും അവിടെ നില്ക്കരുത്. ഉടൻ തന്നെ പിന്മാറുക.
Verse 46
संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्व फाल्गुन: | प्रेम्णा दृष्टश्च॒ बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പിന്നെ രാജാവ് ഫാൽഗുനന് (അർജുനന്) പോകുവാൻ അനുമതി നൽകി ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്തു. സ്നേഹത്തോടെ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി, മംഗളാശീർവാദങ്ങൾ നൽകി യുദ്ധധർമ്മത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 47
विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान् प्रत्ययाद् बली । क्षुधित: क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശക്തനായ പൃഥാപുത്രൻ അർജുനൻ അവനെ അവിടെ വിട്ട് ത്രിഗർത്തന്മാരുടെ നേരെ മുന്നേറി; വിശപ്പ് ശമിപ്പാൻ മൃഗക്കൂട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന വിശപ്പുള്ള സിംഹംപോലെ.
Verse 48
ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् | ऋतेडर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യം പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ്, അർജുനൻ ഇല്ലാത്ത അവസരത്തിൽ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടാൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ ശ്രമിച്ചു.
Verse 49
ततोडचन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा । गड्भासरय्वौ वेगेन प्रावषीवोल्बणोदके
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ആ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും പരസ്പരബലത്തോടെ മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി കൂട്ടിയിടിച്ചു; മഴക്കാലത്ത് ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞ ഗംഗയും സരയുവും ഉഗ്രവേഗത്തിൽ സംഗമിക്കുന്നതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes warrior exhilaration with the reality of lethal consequence, raising the tension between valor as duty and the moral disquiet of celebrating an outcome that entails widespread harm.
It demonstrates that battlefield outcomes depend not only on weapons but on perception-management: signaling can destabilize cohesion, while leadership rhetoric can temporarily restore collective purpose—though not necessarily alter strategic imbalance.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-analytic material illustrating how oath, morale, and tactical skill operate as causal forces within the wider war-book.
Ask anything about Adhyaya 17 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.