Adhyaya 166
Aśvatthāmā’s Lamentation, Vow of Retaliation, and the Manifestation of the Nārāyaṇāstra (द्रोणपर्व, अध्याय १६६)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prādurbhāva (Episode of the Manifestation/Deployment of the Nārāyaṇa Weapon)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya what Aśvatthāmā said upon hearing that his aged brāhmaṇa father Droṇa, a master of multiple astras, was killed through stratagem by Dhṛṣṭadyumna. Saṃjaya describes Aśvatthāmā’s grief and rage, his address to Duryodhana, and his moral framing: death in fair combat is endurable, but Droṇa’s disarmament and public humiliation are presented as intolerable injury. Aśvatthāmā pledges to pursue the destruction of the Pāñcālas and specifically to kill Dhṛṣṭadyumna, asserting exceptional martial capacity and claiming access to a weapon unknown even to leading Pāṇḍava figures. He recounts the origin of the Nārāyaṇāstra as a divine boon received through Droṇa’s prior worship and notes cautions regarding its use and the modes by which such a weapon may be pacified or withdrawn. The chapter closes with the Kaurava forces rallying amid loud instruments of war as Aśvatthāmā ritually prepares and brings forth the Nārāyaṇāstra.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रि-युद्ध का दृश्य सुनाते हैं—दोनों सेनाएँ शस्त्र-प्रास-खड्ग धारण किये, परस्पर अपराध-बोध और प्रतिशोध से भरी दृष्टि से आमने-सामने खड़ी हैं। → हजारों मशालों का प्रकाश, स्वर्ण-दण्ड, रत्न-जटित अलंकरण और गन्ध-तैल से सिक्त दण्डों के बीच युद्धभूमि दिन-सी उजली हो उठती है; फिर दल-दल में संकुल संग्राम छिड़ता है—हाथी हाथियों से, घोड़े घोड़ों से, वीर वीरों से पृथक्-पृथक् भिड़ते हैं। → धृतराष्ट्र की व्याकुल जिज्ञासा के उत्तर में संजय दुर्योधन की मानसिकता उभारते हैं—वह शत्रुओं को ‘अव्यग्र, हृष्ट, अपराजित’ मानकर अपने सूत से शिकायत करता है और निर्णायक आदेश देता है: ‘द्रोण महारथी की रक्षा करो’; इसी आदेश के साथ रात्रि में घोर युद्ध पूर्ण वेग से प्रवर्तित होता है। → अध्याय का अंत युद्ध के ‘प्रवर्तन’ और ‘संकुलता’ पर टिकता है—रात्रि-युद्ध स्थापित हो जाता है, सेनाएँ परस्पर-जिगीषा से उलझ जाती हैं, और द्रोण की रक्षा को केंद्र बनाकर कौरव-रणनीति स्पष्ट हो जाती है। → रात्रि के इस घोर संग्राम में द्रोण की रक्षा हेतु कौन-सा दल किसे रोक पाएगा—और किस वीर का पतन निकट है—यह अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
भीसस्नआ तन (2) आमने चतुःषष्ट्याधेकशततमो< ध्याय: दोनों सेनाओंका घमासान बुद्ध और दुध और दुर्योधनका द्रोणाचार्यकी रक्षाके लिये [को आदेश संजय उवाच प्रकाशिते तदा लोके रजसा तमसा<<वृते । समाजग्मुरथो वीरा: परस्परवधैषिण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പൊടിയും അന്ധകാരവും മൂടിയിരുന്ന യുദ്ധഭൂമി ക്ഷണികമായി പ്രകാശിച്ചതോടെ, പരസ്പരം വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച വീരന്മാർ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 2
ते समेत्य रणे राजन् शस्त्रप्रासासिधारिण: । परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागस:
മഹാരാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുഖാമുഖമായി എത്തി, ആയുധങ്ങളും കുന്തങ്ങളും വാളുകളും ധരിച്ചിരുന്ന ആ യോദ്ധാക്കൾ—പരസ്പരം കുറ്റക്കാരെന്നു കരുതുന്നവർ—ഒരാളെയൊരാൾ നോക്കി നിന്നു.
Verse 3
प्रदीपानां सहसैश्ष॒ दीप्यमानै: समनन््तत: । रत्नाचितै: स्वर्णदण्डैर्गन्धतैलावसिज्चितै:
ചുറ്റുമെങ്ങും ആയിരക്കണക്കിന് ദീപങ്ങൾ/മശാലകൾ ജ്വലിച്ചു. അവയുടെ ദണ്ഡുകൾ സ്വർണ്ണത്താൽ നിർമ്മിതവും രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചതുമായിരുന്നു; അവയിൽ സുഗന്ധതൈലം നിരന്തരം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 4
देवगन्धर्वदीपाद्यै: प्रभाभिरधिकोज्ज्वलै: । विरराज तदा भूमिग्रहैद्यौरिव भारत
അവിടെ ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും ദീപാദികളും ജ്വലിച്ചു; അവരുടെ പ്രത്യേക പ്രഭയാൽ അവ കൂടുതൽ ദീപ്തമായി. ആ പ്രകാശം കൊണ്ട് അന്ന് രണഭൂമി നക്ഷത്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 5
उल्काशतै: प्रज्वलितै रणभूमिवव्यराजत । दहामानेव लोकानामभावे च वसुंधरा,सैकड़ों प्रजजलित उल्काओं (मशालों)-से वह रणभूमि ऐसी शोभा पा रही थी, मानो प्रलयकालमें यह सारी पृथ्वी दग्ध हो रही हो
നൂറുകണക്കിന് ജ്വലിക്കുന്ന ഉൽക്കകൾ (മശാലകൾ) കൊണ്ട് രണഭൂമി ദീപ്തമായി—പ്രളയകാലത്ത് ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ദഹിച്ച് ജീവികൾ നശിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 6
व्यदीप्यन्त दिश: सर्वा: प्रदीपैस्तै: समन््ततः । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒ता वृक्षा इवाबभु:
ആ ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും ചുറ്റുമെല്ലാം ജ്വലിച്ചു—മഴക്കാല സന്ധ്യയിൽ മിന്നാമിനുങ്ങുകൾ ചുറ്റിയ മരങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 7
असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्वेव पृथक् पृथक् नागा नागै: समाजम्मुस्तुरगा हयसादिभि:,उस समय वीरगण विपक्षी वीरोंके साथ पृथक्-पृथक् भिड़ गये। हाथी हाथियोंके और घुड़सवार घुड़सवारोंके साथ जूझने लगे
അപ്പോൾ വീരന്മാർ വീരന്മാരോടുതന്നെ വേർവേറായി ഏറ്റുമുട്ടി. ആനകൾ ആനകളോടും, കുതിരസേന കുതിരസേനയോടും പൊരുതാൻ തുടങ്ങി।
Verse 8
रथा रथवरैरेव समाजम्मुर्मुदा युता: । तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे तव पुत्रस्य शासनात्
ആ ഭയങ്കര രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ, നിന്റെ പുത്രന്റെ കല്പനപ്രകാരം, ശ്രേഷ്ഠ രഥയോദ്ധാക്കളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ രഥങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ നിറഞ്ഞു।
Verse 9
चतुरजड्भस्य सैन्यस्य सम्पातश्न॒ महानभूत् | इसी प्रकार रथी श्रेष्ठ रथियोंके साथ प्रसन्नतापूर्वक युद्ध करने लगे। उस भयंकर प्रदोषकालमें आपके पुत्रकी आज्ञासे वहाँ चतुरंगिणी सेनामें भारी मारकाट मच गयी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ചതുരംഗസൈന്യത്തിൽ ഭയങ്കരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി. അതുപോലെ തന്നെ ശ്രേഷ്ഠരഥികൾ മറ്റു രഥികളോടൊപ്പം ഉത്സാഹത്തോടെയും ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെയും യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ ഭീകരമായ സന്ധ്യാസമയത്ത് നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവിടെ ചതുരംഗസൈന്യത്തിനകത്ത് മഹാസംഹാരം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന്, മഹാരാജാ, അർജുനൻ കൗരവരുടെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിനെതിരെ മുന്നേറി…
Verse 10
धृतराष्ट्र रवाच तस्मिन् प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അകത്തു കടന്ന് ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് എന്റെ പുത്രന്റെ സൈന്യത്തിന്മേൽ പാഞ്ഞുവീണപ്പോൾ…
Verse 11
अमृष्यमाणे दुर्धर्षे कथमासीन्मनो हि व: । धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! क्रोध और अमर्षमें भरे हुए दुर्धर्ष वीर अर्जुन जब मेरे पुत्रकी सेनामें प्रविष्ट हुए, उस समय तुमलोगोंके मनकी कैसी अवस्था हुई? ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമർഷത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, ദുര്ധർഷനായ അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ആളുകളുടെ മനസ്ഥിതി എങ്ങനെയായിരുന്നു? ആ ശത്രുപീഡകൻ നിരകളിൽ കയറിക്കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സൈന്യങ്ങൾ എന്തു ചെയ്തു?
Verse 12
के चैनं समरे वीरें प्रत्युद्ययुररिंदमा:
അപ്പോൾ ആ സമരത്തിൽ ഏത് വീരന്മാർ—ശത്രുദമകർ—അവനെ നേരിടാൻ എഴുന്നേറ്റു?
Verse 13
के<रक्षन् दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यत:
ദ്രോണാചാര്യന്റെ രഥത്തിന്റെ വലതു ചക്രം ആരാണ് കാത്തത്, ഇടതു ചക്രം ആരാണ്? സമരത്തിൽ ദ്രോണന്റെ രഥത്തിന്റെ പിന്ഭാഗം ഏത് വീരന്മാർ—വീരഹന്താക്കൾ—സംരക്ഷിച്ചു? ശത്രുസൈന്യത്തെ വെട്ടിനിരത്തി ആചാര്യന്റെ മുന്നിൽ മുന്നിൽ അഗ്രദളമായി ആരാണ് നീങ്ങിയത്?
Verse 14
के पृष्ठतश्नाप्पयभवन् वीरा वीरान् विनिध्नतः । के पुरस्तादगच्छन्त निध्नन्तः शात्रवान् रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീരന്മാരെ വധിക്കുന്ന ആ മഹാവീരന്മാർ ദ്രോണന്റെ രഥത്തിന്റെ പിന്ഭാഗം ആര് കാത്തു? യുദ്ധത്തില് ശത്രുസൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ട് ആചാര്യന്റെ മുന്പില് ആര് ആര് മുന്നേറി? അതുപോലെ ദ്രോണരഥത്തിന്റെ വലതുചക്രവും ഇടതുചക്രവും ആര് ആര് സംരക്ഷിച്ചു?
Verse 15
यत् प्राविशन्महेष्वास: पज्चालानपराजित: । नृत्यन्निव नरव्याप्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപരാജിതനായ മഹാധനുർധരൻ, നരവ്യാഘ്രനായ ദ്രോണൻ, രഥമാർഗങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിച്ച് പാഞ്ചാലരുടെ സൈന്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 16
यो ददाह शरैद्रोण: पञ्चालानां रथव्रजान् | धूमकेतुरिव क्रुद्ध: कथं मृत्युमुपेयिवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രുദ്ധനായ ധൂമകേതുവിനെപ്പോലെ ദ്രോണൻ തന്റെ ശരങ്ങളാൽ പാഞ്ചാലരുടെ രഥസമൂഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചവൻ; അത്തരം ദ്രോണൻ എങ്ങനെ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു?
Verse 17
अव्यग्रानेव हि परान् कथयस्यपराजितान् । हृष्टानुदीर्णान् संग्रामे न तथा सूत मामकान्
ഹേ സൂതാ! നീ എന്റെ ശത്രുക്കളെ വ്യഗ്രതയില്ലാത്തവരായി, അപരാജിതരായി, ഹർഷോത്സാഹം നിറഞ്ഞവരായി, യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തോടെ മുന്നേറുന്നവരായി പറയുന്നു; എന്നാൽ എന്റെ പക്ഷക്കാരെക്കുറിച്ച് അങ്ങനെ പറയുന്നില്ല.
Verse 18
हतांश्वैव विदीर्णाश्ष विप्रकीर्णाक्ष शंससि । रथिनो विरथांश्वैव कृतान् युद्धेषु मामकान्,सभी युद्धोंमें मेरे पक्षके रथियोंको तुम हताहत, छिन्न-भिन्न, तितर-बितर तथा रथहीन हुआ ही बता रहे हो
എല്ലാ യുദ്ധങ്ങളിലും എന്റെ പക്ഷത്തിലെ രഥികളെ നീ ഹതരായി, ചിതറിപ്പോയവരായി, കീറിപ്പറിഞ്ഞവരായി, രഥരഹിതരായി ആക്കപ്പെട്ടതായി മാത്രമേ വിവരിക്കൂ.
Verse 19
संजय उवाच द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम् | दुर्योधनो महाराज वश्यान् भ्रातृुनुवाच ह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണന്റെ അഭിപ്രായവും ആ രാത്രിയിലുടനീളം യുദ്ധിക്കാനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയവും അറിഞ്ഞ മഹാരാജ ദുര്യോധനൻ തന്റെ അധീനത്തിലുള്ള സഹോദരന്മാരോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 20
कर्ण च वृषसेनं च मद्रराजं॑ च कौरव । दुर्धर्ष दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगा:
ഹേ കൗരവ! കർണനും വൃഷസേനനും മദ്രരാജ ശല്യനും ദുർധർഷനും ദീർഘബാഹുവും, അവരുടെ പദാനുഗരായ എല്ലാവരും।
Verse 21
“तुम सब लोग सावधान रहकर पराक्रमपूर्वक पीछेकी ओरसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करो। कृतवर्मा उनके दाहिने पहियेकी और राजा शल्य बायें पहियेकी रक्षा करें!
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെ പരാക്രമത്തോടെ പിന്നിൽ നിന്നു ദ്രോണാചാര്യനെ രക്ഷിക്കൂ. കൃതവർമ്മൻ വലത് ചക്ര-പാർശ്വവും, രാജാവ് ശല്യൻ ഇടത് ചക്ര-പാർശ്വവും കാക്കട്ടെ!
Verse 22
त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथा: । तांश्वैव पुरत: सर्वान् पुत्रस्ते समचोदयत्
ഹേ രാജാവേ! ത്രിഗർത്തരിൽ കൂട്ടക്കൊലയ്ക്ക് ശേഷവും ശേഷിച്ചിരുന്ന ശൂര മഹാരഥന്മാരെയെല്ലാം നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ മുൻനിരയിൽ പോകുവാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു।
Verse 23
संजय कहते हैं--कुरुनन्दन महाराज! युद्धकी इच्छावाले द्रोणाचार्यका मत जानकर दुर्योधनने उस रातमें अपने वशवर्ती भाइयोंसे तथा कर्ण, वृषसेन, मद्रराज शल्य, दुर्धर्ष, दीर्घबाहु तथा जो-जो उनके पीछे चलनेवाले थे, उन सबसे इस प्रकार कहा-- ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുനന്ദന മഹാരാജാവേ! യുദ്ധാഭിലാഷിയായ ദ്രോണാചാര്യന്റെ നിശ്ചയം അറിഞ്ഞ ദുര്യോധനൻ ആ രാത്രിയിൽ തന്റെ അധീന സഹോദരന്മാരോടും, കൂടാതെ കർണൻ, വൃഷസേനൻ, മദ്രരാജ ശല്യൻ, ദുർധർഷൻ, ദീർഘബാഹു എന്നിവരോടും അവരുടെ അനുചരന്മാരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പരാക്രമികളായി, പൂർണ്ണമായി സജ്ജരായി, പിന്നിൽ നിന്നു ദ്രോണനെ കാക്കുക. ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മൻ) വലത് ചക്ര-പാർശ്വവും, ശല്യൻ ഉത്തര (ഇടത്) ചക്ര-പാർശ്വവും കാക്കട്ടെ. ആചാര്യൻ പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയിലാണ്; പാണ്ഡവരും വിജയത്തിനായി അത്യന്തം പരിശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങൾ സുസംയത്തരായി, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുസേനയെ നിഘ്നം ചെയ്യുമ്പോഴും ആചാര്യനെ അത്യന്തം കരുതലോടെ സംരക്ഷിക്കൂ.”
Verse 24
द्रोणो हि बलवान युद्धे क्षिप्रहस्त: प्रतापवान् । निर्जयेत् त्रिदशान् युद्धे किमु पार्थानू ससोमकान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാബലവാൻ, ക്ഷിപ്രഹസ്തൻ, പ്രതാപശാലി. സമരത്തിൽ ദേവന്മാരെയ്ക്കും ജയിക്കാം; പിന്നെ സോമകരോടുകൂടിയ പൃഥാപുത്രന്മാരെ ജയിക്കുന്നത് എത്ര എളുപ്പം!
Verse 25
ते यूयं सहिता: सर्वे भृशं यत्ता महारथा: । द्रोणं रक्षत पाञ्चालादू धृष्टद्युम्नान्महारथात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ എല്ലാവരും മഹാരഥന്മാർ ഒന്നിച്ചു നിന്നു പരമശ്രമത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കൂ. പാഞ്ചാലനായ മഹാരഥൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനിൽ നിന്ന് ദ്രോണാചാര്യനെ രക്ഷിക്കൂ.
Verse 26
पाण्डवीयेषु सैन्येषु न तं पश्याम कठ्चन । यो योधयेद् रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते नृप:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, പാണ്ഡവസൈന്യങ്ങളിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഒഴികെ, റണത്തിൽ ദ്രോണനോട് യുദ്ധിക്കാനാകുന്ന ഒരാളെയും ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല.
Verse 27
तस्मात् सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम् । सुगुप्त: पाण्डवान् हन्यात् सृञ्जयांश्व ससोमकान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് എന്റെ പൂർണ്ണവിശ്വാസത്തോടെ ഞാൻ പറയുന്നു: ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനെ സംരക്ഷിക്കണം. അവൻ നന്നായി കാവലിൽ ഇരുന്നാൽ, പാണ്ഡവരെയും സോമകരോടുകൂടിയ സൃഞ്ജയരെയും വധിക്കും.
Verse 28
“अतः मैं सब प्रकारसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करना ही इस समय आवश्यक कर्तव्य मानता हूँ। वे सुरक्षित रहें तो पाण्डवों, सूंजयों और सोमकोंका भी संहार कर सकते हैं ।।
അതുകൊണ്ട് ഈ സമയത്ത് എല്ലാത്തരത്തിലും ദ്രോണാചാര്യനെ സംരക്ഷിക്കലാണ് അനിവാര്യമായ കര്ത്തവ്യമെന്ന് ഞാൻ വിധിക്കുന്നു. അവൻ സുരക്ഷിതനായി നിലകൊണ്ടാൽ പാണ്ഡവരെയും സൃഞ്ജയരെയും സോമകരെയും പോലും നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ സൃഞ്ജയന്മാർ എല്ലാവരും നിഹതരായാൽ, ദ്രൗണിയായ അശ്വത്താമാ റണത്തിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും തീർച്ചയായും വധിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 29
तथार्जुनं च राधेयो हनिष्यति महारथ: । भीमसेनमहं चापि युद्धे जेष्यामि दीक्षित:
അതുപോലെ മഹാരഥനായ രാധേയൻ (കർണ്ണൻ) അർജുനനെ വധിക്കും; ഞാനും ദീക്ഷയോടെ എടുത്ത പ്രതിജ്ഞയാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനനെ ജയിക്കും.
Verse 30
सो<यं मम जयो व्यक्तो दीर्घकालं भविष्यति । तस्माद् रक्षत संग्रामे द्रोणमेव महारथम्,“इस प्रकार अवश्य ही मेरी यह विजय चिरस्थायिनी होगी, अत: तुम सब लोग मिलकर संग्राममें महारथी द्रोणकी ही रक्षा करो”
ഇപ്പോൾ എന്റെ ഈ വിജയം വ്യക്തമായി ഉറപ്പായിരിക്കുന്നു; അത് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ച് മഹാരഥനായ ദ്രോണനെയേ സംരക്ഷിക്കൂ.
Verse 31
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । व्यादिदेश तथा सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे,भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर आपके पुत्र दुर्योधनने उस भयंकर अन्धकारमें अपनी सेनाको युद्धके लिये आज्ञा दे दी
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ആ ഭയാനകമായ ഇരുട്ടിൽ തന്റെ സൈന്യത്തോട് യുദ്ധത്തിനായി ആജ്ഞാപിച്ചു.
Verse 32
ततः प्रववृते युद्ध रात्री भरतसत्तम । उभयो: सेनयोर्घोरं परस्परजिगीषया,भरतसत्तम! फिर तो रात्रिके समय दोनों सेनाओंमें एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे घोर युद्ध आरम्भ हो गया
അപ്പോൾ, ഭാരതസത്തമാ, രാത്രിയിൽ പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഇരുസൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ ഭീകരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
Verse 33
अर्जुन: कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवा: । नानाशस्त्रसमावायैरन्योन्यं समपीडयन्,अर्जुन कौरव-सेनापर और कौरव-सैनिक अर्जुनपर नाना प्रकारके शस्त्र-समूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको पीड़ा देने लगे
അർജുനൻ കൗരവസൈന്യത്തെ ശക്തമായി അമർത്തി; കൗരവരും അർജുനനെതിരെ പാഞ്ഞുവന്നു. നാനാവിധ ആയുധങ്ങളുടെ മഴയും കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകളും കൊണ്ട് അവർ പരസ്പരം ഒരുവനെ മറ്റൊരുവൻ പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 34
द्रौणि: पाज्चालराजं च भारद्वाजश्च सूंजयान् । छादयांचक्रतु: संख्ये शरै: संनतपर्वभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനും ഭാരദ്വാജ ദ്രോണനും ചേർന്ന് പാഞ്ചാലരാജൻ ദ്രുപദനെയും സൃഞ്ജയരെയും വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അമ്പുകളുടെ കനത്ത വർഷംകൊണ്ട് എല്ലാടവും മൂടി.
Verse 35
पाण्डुपाञज्चालसैन्यानां कौरवाणां च भारत | आसीजक्निष्टानको घोरो निघ्नतामितरेतरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഒരു വശത്ത് പാണ്ഡവ–പാഞ്ചാല സൈന്യവും മറുവശത്ത് കൗരവ യോദ്ധാക്കളും പരസ്പരം വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, എല്ലാടവും ഭയങ്കരവും ഹൃദയം കീറുന്നതുമായ ആർത്തനാദങ്ങളുടെ കൊലാഹലം ഉയർന്നു।
Verse 36
नैवास्माभिस्तथा पूर्वर्दृष्टपूर्व तथाविधम् । श्रुतं वा यादृशं युद्धमासीद् रौद्रं भयानकम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് നടന്ന അത്രയും രൗദ്രവും ഭയങ്കരവുമായ യുദ്ധം ഞങ്ങൾ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; കേട്ടിട്ടുമില്ല।
Verse 93
व्यधमत् त्वरया युक्त: क्षपयन् सर्वपार्थिवान् | महाराज! तदनन्तर अर्जुन बड़ी उतावलीके साथ समस्त राजाओंका संहार करते हुए कौरव-सेनाका विनाश करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! തുടർന്ന് അവൻ അത്യാവേശത്തോടെ ആക്രമണം ശക്തമാക്കി; എല്ലാ രാജാക്കളെയും വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടു അർജുനൻ കൗരവസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 113
दुर्योधनश्व कि कृत्यं प्राप्तकालममन्यत । शत्रुओंको पीड़ा देनेवाले अर्जुनके प्रवेश करनेपर मेरी सेनाओंने क्या किया? तथा दुर्योधनने उस समयके अनुरूप कौन-सा कार्य उचित माना?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നിർണായക സമയം എത്തിയപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ഏത് നടപടിയെയാണ് യുക്തമെന്ന് കരുതിയത്? ശത്രുക്കൾക്ക് പീഡ നൽകുന്ന അർജുനൻ യുദ്ധത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്നപ്പോൾ എന്റെ സൈന്യങ്ങൾ എന്തു ചെയ്തു? അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ഏത് കർമമാണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് നിശ്ചയിച്ചത്?”
Verse 123
द्रोणं च के व्यरक्षन्त प्रविष्टे श्वेतवाहने । समरांगणमें शत्रुओंका दमन करनेवाले कौन-कौन-से योद्धा वीर अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े। श्वेतवाहन अर्जुनके कौरव-सेनाके भीतर घुस आनेपर किन लोगोंने द्रोणाचार्यकी रक्षा की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വെള്ളക്കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന രഥമുള്ള അർജുനൻ കൗരവസേനയുടെ ആഴത്തിലേക്ക് കടന്നുകയറിയപ്പോൾ, ശത്രുദമനായ അവനെ നേരിടാൻ ഏത് ഏത് യോദ്ധാക്കൾ മുന്നോട്ട് വന്നു? അന്നേരം ദ്രോണാചാര്യനെ കാക്കാൻ ആരൊക്കെയാണ് ഉറച്ചുനിന്നത്?
Verse 163
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें यात्रियुद्धके अवसरपर प्रदीपोंका प्रकाशविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധാവസരത്തിലെ ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശവിഷയക നൂറ്റി അറുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 164
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ഘടോത്കചവധപർവ്വാന്തർഗതമായ രാത്രിയുദ്ധവും സങ്കുലയുദ്ധവും വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി അറുപത്തിനാലാം അധ്യായം.
Verse 296
शेषांश्ष॒ पाण्डवान् योधा: प्रसभं हीनतेजस: । 'योद्धाओ! इसी प्रकार महारथी कर्ण अर्जुनका वध कर डालेगा तथा रणयज्ञकी दीक्षा लेकर युद्ध करनेवाला मैं भीमसेनको और तेजोहीन हुए दूसरे पाण्डवोंको भी बलपूर्वक जीत लूँगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യോദ്ധാക്കൾ തേജസ്സും ശക്തിയും ക്ഷയിച്ച ശേഷിച്ച പാണ്ഡവരെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ കീഴടക്കും.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether battlefield outcomes remain morally intelligible when a revered teacher is neutralized through stratagem and humiliation—raising the question of how far wartime necessity can override norms of fair combat and respect for the disarmed.
The chapter underscores that grief and honor-injury can rapidly convert duty into vengeance, and it juxtaposes this escalation with the idea that even supreme power (mahāstra) is governed by rules of initiation, limitation, and cessation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural and ethical—positioning the Nārāyaṇāstra discourse as a warning about regulated power and as a narrative mechanism intensifying the war’s moral and strategic crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.