Adhyaya 159
अध्याय १५९ — रात्रौ श्रमविरामः (Night Exhaustion and Brief Pause in Battle)
Upa-parva: Rātri-śrama–virāma (Night Fatigue and Truce Episode) — Droṇa Parva Context Unit
Sañjaya reports that after Ghaṭotkaca is killed by Karṇa, Yudhiṣṭhira is seized by grief and anger and instructs Dhṛṣṭadyumna to check Droṇa, emphasizing Dhṛṣṭadyumna’s destined role in Droṇa’s fall. A coalition of Pāṇḍava allies—named leaders, charioteers, infantry, elephants, and horses—surges forward with the intention of reaching Droṇa. Droṇa receives them in battle; Duryodhana also advances to protect Droṇa’s life. The engagement, however, becomes impaired by severe night conditions: darkness and dust combine with fatigue so that many warriors are described as ‘sleep-blinded,’ acting without clear perception, sometimes harming allies and themselves. Arjuna (Bībhatsu) recognizes the degraded state of the armies and calls out loudly, advising a brief pause and rest on the battlefield until the moon rises, after which combat can resume. Both sides approve this counsel; troops rest in place with weapons and mounts, and the text offers extended battlefield imagery of sleeping soldiers, elephants, and horses. As moonlight spreads and darkness recedes, the armies awaken and the battle recommences with renewed force.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि रणभूमि में पाण्डव-पक्ष के प्रमुख योद्धा—युधिष्ठिर, भीम, धृष्टद्युम्न और सात्यकि—मन को युद्ध में स्थिर कर द्रोण की प्रचण्ड व्यवस्था को तोड़ने हेतु आगे बढ़ते हैं। → सोमदत्त सात्यकि को देखकर पुनः क्रुद्ध होता है और तीव्र शरवर्षा से उसे ढक देता है; उधर द्रोणाचार्य पाञ्चालों को भयभीत कर पीछे ढकेलते हैं, और युधिष्ठिर पर एक के बाद एक दिव्यास्त्रों (वारुण, याम्य, आग्नेय, त्वाष्ट, सावित्र) का क्रमशः प्रयोग कर दबाव बढ़ाते हैं। → भीमसेन शक्तिप्रहार से काँपकर मूर्च्छित हो जाता है, फिर चेतना पाकर क्रोध में गदा/शस्त्र-प्रहार से प्रत्याघात करता है; साथ ही वह नाराचों से शत्रु-रथियों का संहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन पर भी बाण-वर्षा आरम्भ कर देता है—रण का केन्द्र भीम की उग्र प्रतिज्ञा-शक्ति बन जाता है। → द्रोण की मार से पाञ्चालों का पलायन और पाण्डवों का पुनर्संगठन साथ-साथ चलता है; भीम की वापसी (मूर्च्छा से उठकर) पाण्डव-पक्ष में नया उत्साह भरती है, जबकि कौरव-पक्ष में भीम के संहार से क्षति और भय फैलता है। → द्रोण के दिव्यास्त्र-क्रम और भीम द्वारा वृषसेन पर केन्द्रित आक्रमण के बीच यह अनिश्चित रह जाता है कि अगला निर्णायक पतन किसका होगा—युधिष्ठिर की रक्षा टूटेगी या कौरव-पक्ष का कोई प्रमुख स्तम्भ ढहेगा।
Shlokas
Verse 1
#-+3.2"22 हु हि की - भूमि नापनेका एक नाप जो चार सौ हाथका होता है। सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: सोमदत्तकी ! मूच्छ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണപുത്രനായ അശ്വത്ഥാമൻ ദ്രുപദന്റെ പുത്രന്മാരെയും കുന്തിഭോജന്റെ പുത്രനെയും, കൂടാതെ ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരെയും വധിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ, യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമസേനൻ, പാർഷതനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, യുയുധാനൻ (സാത്യകി) എന്നിവർ ജാഗ്രതയോടെ യുദ്ധത്തിലേക്കു മാത്രം മനസ്സു നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 2
युधिष्ठिरों भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । युयुधानश्न संयत्ता युद्धायैव मनो दधु: २ ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ ദ്രുപദന്റെയും കുന്തിഭോജന്റെയും പുത്രന്മാരെയും സഹസ്രം രാക്ഷസന്മാരെയും വധിച്ചതുകണ്ട് യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമസേനൻ, പാർഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, യുയുധാനൻ—എല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെ സന്നദ്ധരായി, യുദ്ധത്തിലേക്കു മാത്രം മനസ്സുറപ്പിച്ചു।
Verse 3
सोमदत्त: पुनः क्रुद्धो दृष्टया सात्यकिमाहवे । महता शरवर्षेणच्छादयामास भारत,भारत! युद्धस्थलमें सात्यकिको देखकर सोमदत्त पुनः कुपित हो उठे और उन्होंने बड़ी भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ സാത്യകിയെ കണ്ട സോമദത്തൻ വീണ്ടും ക്രോധംകൊണ്ടു ജ്വലിച്ചു; മഹത്തായ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു।
Verse 4
ततः समभवद् युद्धमतीव भयवर्धनम् | त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाड्क्षिणाम्,फिर तो विजयकी अभिलाषा रखनेवाले आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भंयकर घोर युद्ध छिड़ गया
അതിനുശേഷം വിജയം ആഗ്രഹിച്ച നിങ്ങളുടെ പടയാളികളും ശത്രുപക്ഷവും തമ്മിൽ ഭയം അതിവർധിപ്പിക്കുന്ന ഭീകരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 5
त॑ दृष्टवा समुपायान्तं रुक्मपुड्खे: शिलाशितै: । दशभ्रि: सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकै:
അവൻ മുന്നേറിവരുന്നതു കണ്ടു, സാത്വതൻ (സാത്യകി) നിമിത്തം ഭീമൻ ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ സ്വർണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള പത്ത് അമ്പുകളാൽ സോമദത്തനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി।
Verse 6
सोमदत्तो5पि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत । सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्ध: पुत्राधिभिरभिप्लुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സോമദത്തനും ആ വീരൻ ഭീമസേനനെ നൂറ് അമ്പുകളാൽ കുത്തി പ്രതികാരം തീർത്തു. പിന്നെ പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങി ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച സാത്യകി, വാർദ്ധക്യഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായ വൃദ്ധ സോമദത്തനെ വജ്രാഘാതസമമായ പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി।
Verse 7
वृद्ध वृद्धगुणैर्युक्ते ययातिमिव नाहुषम् । विव्याध दशभिस्ती $णै: शरैर्वज़निपातनै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ചും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായും ആയ സാത്യകി, നഹുഷനന്ദനനായ യയാതിയെപ്പോലെ വാർദ്ധക്യഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായ വൃദ്ധ സോമദത്തനെ വജ്രസമമായ പത്തു തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 8
शक्त्या चैन विनिर्भिवद्य पुनर्विव्याध सप्तभि: । ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम्
ശക്തിയാൽ അവനെ കുത്തി പിളർത്തി, പിന്നെയും ഏഴ് ശരങ്ങളാൽ വീണ്ടും വേദിച്ചു. തുടർന്ന് സാത്യകിയുടെ നിമിത്തം ഭീമസേനൻ പുതുതും ദൃഢവുമായ ഒരു നിശ്ചയം കൈക്കൊണ്ടു.
Verse 9
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्थनि । फिर शक्तिसे इन्हें विदीर्ण करके सात बाणोंद्वारा पुन: गहरी चोट पहुँचायी। तत्पश्चात् सात्यकिके लिये भीमसेनने सोमदत्तके मस्तकपर नूतन, सुदृढ़ एवं भयंकर परिघका प्रहार किया ।।
ഭീമസേനൻ സോമദത്തന്റെ ശിരസ്സിൽ ഭയങ്കരമായ പരിഘം എറിഞ്ഞു. സാത്വതനും അഗ്നിസദൃശമായി ജ്വലിക്കുന്ന ഉത്തമശരം വിട്ടു.
Verse 10
युगपत् पेततुर्वीरे घोरौ परिघमार्गणीौ
അതേ നിമിഷം ആ വീരന്റെ മേൽ ഭയങ്കരമായ പരിഘവും അമ്പും—ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് പതിച്ചു.
Verse 11
व्यामोहिते तु तनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत्
എന്നാൽ അവന്റെ പുത്രൻ വ്യാമോഹത്തിലായപ്പോൾ, ബാഹ്ലീകൻ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞെത്തി ആക്രമിച്ചു.
Verse 12
भीमो<थ सात्वतस्यार्थे बाह्लीक॑ नवभि: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സാത്വത യോദ്ധാവിന്റെ ഹിതത്തിനായി ഭീമൻ ബാഹ്ലീകനെ ഒമ്പത് അമ്പുകളാൽ വെട്ടിവീഴ്ത്തി.
Verse 13
प्रातिपेयस्तु संक्रुद्ध: शक्ति भीमस्य वक्षसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധാകുലനായ പ്രാതിപേയൻ ഭീമന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിലേക്ക് ശക്തി എറിഞ്ഞു.
Verse 14
स तथाभिहतो भीमश्नचकम्पे च मुमोह च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ഭീമൻ അല്പം വിറച്ചു; ഒരു നിമിഷം മൂർഛിച്ചു.
Verse 15
सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरो5हरत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവൻ പ്രയോഗിച്ച ആ ആയുധം ബാഹ്ലീകന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചു.
Verse 16
तस्मिन् विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷർഷഭ! ആ വീരൻ ബാഹ്ലീകൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറി.
Verse 17
नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुज:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നാഗദത്തനും ദൃഢരഥനും—മഹാബാഹുക്കൾ, ഇരുമ്പുപോലെ ദൃഢമായ ഭുജബലമുള്ളവർ—മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 18
तान् दृष्टवा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ഭീമൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; ഭാരമേറിയ ആയുധങ്ങൾ കൈപ്പിടിയിലാക്കി.
Verse 19
ते विद्धा व्यसव: पेतु: स्यन्दने भ्यो हतौजस:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ വേദനിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ജീവൻ വിട്ട്, ശക്തി നശിച്ച്, രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു.
Verse 20
चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहा: । उन बाणोंसे घायल होकर आपके पुत्र अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे और पर्वतशिखरसे प्रचण्ड वायुद्वारा उखाड़े हुए वृक्षोंक समान तेजोहीन होकर रथोंसे नीचे गिर पड़े || १९३६ || नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान् निहत्य तवात्मजान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പർവതശിഖരങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രചണ്ഡവാതം പിഴുതെറിഞ്ഞ മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ പോലെ, ആ ബാണങ്ങളാൽ വേദനിപ്പിക്കപ്പെട്ട നിന്റെ പുത്രന്മാർ തേജസ്സു നഷ്ടപ്പെട്ടു രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു; പ്രാണൻ വിട്ടു. പിന്നെ ഭീമൻ പത്ത് നാരാച ബാണങ്ങളാൽ നിന്റെ ആ പുത്രന്മാരെ വധിച്ചു.
Verse 21
ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुत:
അതിനുശേഷം കർണന്റെ പ്രസിദ്ധനായ സഹോദരൻ, വൃകരഥൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ, പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 22
ततः सप्त रथान् वीर: स्यालानां तव भारत
അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരതാ! ആ വീരൻ നിന്റെ ശ്യാലന്മാരുടെ ഏഴ് രഥങ്ങളിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന നിർബന്ധത്തിൽ ബന്ധുത്വം അവഗണിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 23
अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम्
ശതചന്ദ്രൻ എന്ന മഹാരഥൻ കൊല്ലപ്പെട്ടത് അവർ സഹിക്കാനായില്ല; ദുഃഖവും കോപവും നിറഞ്ഞ് അതിനെക്കുറിച്ചുതന്നെ അവർ ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 24
शकुने भ्रातरो वीरा गवाक्ष: शरभो विभु: । सुभगो भानुदत्तश्न शूरा: पजच महारथा:
ശകുനിയുടെ സഹോദരന്മാർ—വീരർ—ഗവാക്ഷൻ, ശരഭൻ, വിഭു, സുഭഗൻ, ഭാനുദത്തൻ—ഇവർ അഞ്ചുപേരും ശൂര മഹാരഥന്മാർ ആയിരുന്നു.
Verse 25
अभिद्र॒त्य शरैस्तीकणैरभीमसेनमताडयन् । महारथी शतचन्द्रके मारे जानेपर अमर्षमें भरे हुए शकुनिके वीर भाई गवाक्ष, शरभ, विभु, सुभग और भानुदत्त--ये पाँच शूर महारथी भीमसेनपर टूट पड़े और उन्हें पैने बाणोंद्वारा घायल करने लगे || २३-२४ $ ।।
അവർ പാഞ്ഞെത്തി മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനനെ അടിക്കുവാൻ തുടങ്ങി. നാരാചങ്ങളുടെ പ്രഹരത്തിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും, മഴയുടെ വേഗം തട്ടി നിൽക്കുന്ന പർവ്വതംപോലെ അവൻ അചലനായി നിന്നു.
Verse 26
जघान पज्चभिर्बाणै: पञ्चैवातिरथान् बली । जैसे वर्षाके वेगसे पर्वत आहत होता है, उसी प्रकार उनके नाराचोंसे घायल होकर बलवान् भीमसेनने अपने पाँच बाणोंद्वारा उन पाँचों अतिरथी वीरोंको मार डाला ।।
ബലവാനായ ഭീമസേനൻ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ആ അഞ്ചു അതിരഥന്മാരെയും വധിച്ചു. ആ വീരന്മാർ നിഹതരായതു കണ്ടപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർ വിറച്ചു കുലുങ്ങി.
Verse 27
ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धस्तवतानीकमशातयत् । मिषत: कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ
അപ്പോൾ ക്രോധം ജ്വലിച്ച യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ നിന്റെ സൈന്യത്തെ തകർത്തു—കുംഭയോനി (വ്യാസൻ)ന്റെ പുത്രന്മാരും നീയും, ഹേ നിർമലനേ, നോക്കിനിൽക്കേ തന്നെ।
Verse 28
उन पाँचों वीरोंको मारा गया देख सभी श्रेष्ठ नरेश विचलित हो उठे। निष्पाप नरेश्वर! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर द्रोणाचार्य तथा आपके पुत्रोंके देखते-देखते आपकी सेनाका संहार करने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം നിറഞ്ഞ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണാചാര്യനും നിന്റെ പുത്രന്മാരും നോക്കിനിൽക്കേ നിന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ക്രുദ്ധനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അംബഷ്ഠർ, മാലവർ, വീരത്രിഗർത്തർ, ശിബി യോദ്ധാക്കളെയും മരണലോകത്തേക്ക് അയച്ചു।
Verse 29
अभीषाहाउुछूरसेनान् बाह्लीकान् सवसातिकान् | निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम्,अभीषाह, सूरसेन, बाह्नीक और वसातिदेशीय योद्धाओंको नष्ट करके राजा युधिष्ठिरने इस भूतलपर रक्तकी कीच मचा दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭീഷാഹർ, ഉച്ചൂരസേനർ, ബാഹ്ലീകർ, വസാതി ദേശത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ എന്നിവരെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഭൂമിയെ രക്തക്കളിമണ്ണാക്കി മാറ്റി।
Verse 30
यौधेयान् मालवान् राजन् मद्रकाणां गणान् युधि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान् बाणैर्युधिष्ठिर:,राजन! युधिष्ठिरने अपने बाणोंसे यौधेय, मालव तथा शूरवीर मद्रकगणोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ യൗധേയർ, മാലവർ, വീര മദ്രകഗണങ്ങൾ എന്നിവരെ മരണലോകത്തേക്ക് അയച്ചു।
Verse 31
हताहरत गृह्नीत विध्यत व्यवकृन्तत । इत्यासीत् तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति,युधिष्ठिरके रथके आसपास “मारो, ले आओ, पकड़ो, घायल करो, टुकड़े-टुकड़े कर डालो' इत्यादि भयंकर शब्द गूँजने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രഥത്തോട് നേർക്ക് “കൊല്ലൂ! വലിച്ചുകൊണ്ടുവരൂ! പിടിക്കൂ! കുത്തൂ! കഷ്ണംകഷ്ണമാക്കി വെട്ടൂ!” എന്നിങ്ങനെ ഭീകരമായ, ഉഗ്രമായ ഘോഷം ഉയർന്നു।
Verse 32
सैन्यानि द्रावयन्तं त॑ द्रोणो दृष्टवा युधिष्ठिरम् । चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत्
യുധിഷ്ഠിരൻ സൈന്യങ്ങളെ ഓടിച്ചുകളയുന്നതു കണ്ട ദ്രോണൻ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനന്റെ പ്രേരണയാൽ, അവന്റെ മേൽ അമ്പുമഴ പെയ്തു।
Verse 33
द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् । विव्याध सो5पि तद् दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जध्निवान्
അത്യന്ത ക്രോധത്തിൽ ദ്രോണൻ വായവ്യാസ്ത്രം കൊണ്ട് രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി; എന്നാൽ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രം കൊണ്ട് ആ ദിവ്യായുധത്തെ തന്നെ നശിപ്പിച്ചു।
Verse 34
तस्मिन् विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे । वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्टूं सावित्रमेव च
ആ അസ്ത്രം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഭാരദ്വാജനായ ദ്രോണൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ നേരെ തുടർച്ചയായി വാരുണം, യാമ്യം, ആഗ്നേയം, ത്വാഷ്ടൃം, സാവിത്രം എന്നിവയും പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 35
क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मज:
എറിഞ്ഞതും എറിയപ്പെടുന്നതുമായ ആ അസ്ത്രങ്ങളെ ധർമ്മജനായ യുധിഷ്ഠിരൻ യുദ്ധഘർഷണത്തിനിടയിൽ നേരിട്ടു।
Verse 36
जधघानास्त्रैर्महाबाहु: कुम्भयोनेरवित्रसन् । परंतु महाबाहु धर्मपुत्र युधिष्ठिरने द्रोणाचार्यसे तनिक भी भय न खाकर उनके द्वारा चलाये गये और चलाये जानेवाले सभी अस्त्रोंको अपने दिव्यास्त्रोंसे नष्ट कर दिया ।।
മഹാബാഹുവായ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ കുംഭയോനിയായ ദ്രോണനെ കുറിച്ച് അല്പവും ഭയപ്പെടാതെ, അവൻ പ്രയോഗിച്ചതും പ്രയോഗിക്കാനിരുന്നതുമായ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളെയും തന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ നശിപ്പിച്ചു। തുടർന്ന് കുംഭസംബവനായ ദ്രോണൻ, തന്റെ പ്രതിജ്ഞ സത്യപ്പെടുത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, നിന്റെ പുത്രന്റെ ഹിതത്തിനായി ഉത്സുകനായി, യുധിഷ്ഠിരനെ വധിക്കണമെന്ന മോഹത്തോടെ, അവന്റെ മേൽ ഐന്ദ്രവും പ്രാജാപത്യവും എന്ന അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 37
प्रादुश्चक्रेउस्त्रमैन्द्र वै प्राजापत्यं च भारत । जिधघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ! നിന്റെ പുത്രഹിതത്തിൽ നിരതനായി, ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദ്രോണാചാര്യൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ സത്യപ്പെടുത്തുവാൻ ഐന്ദ്രവും പ്രാജാപത്യവും ആയ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ച് പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 38
पति: कुरूणां गजसिंहगामी विशालवक्षा: पृथुलोहिताक्ष: । प्रादुश्षकारास्त्रमहीनतेजा माहेन्द्रमन्न्यत् स जघान तेन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഗജസിംഹങ്ങളെപ്പോലെ വേഗമുള്ള, വിശാലവക്ഷസ്ഥലശോഭയുള്ള, വലിയ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, അക്ഷയതേജസ്സുള്ള കുരുപതി യുധിഷ്ഠിരൻ മാഹേന്ദ്ര അസ്ത്രം പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ചു; അതിനാൽ തന്നെ മറ്റു ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തകർത്തു നിഷ്ക്രിയമാക്കി।
Verse 39
विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोण: क्रोधसमन्वित: । युधिष्ठिरवध॑ प्रेप्सुब्राह्मिमस्त्रमुदैरयत्,उन अस्त्रोंके नष्ट हो जानेपर क्रोधभरे द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरका वध करनेकी इच्छासे ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അസ്ത്രങ്ങൾ തകർക്കപ്പെടുമ്പോൾ ക്രോധാവേശത്തിലായ ദ്രോണൻ, യുധിഷ്ഠിരവധം ആഗ്രഹിച്ചു ബ്രാഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 40
ततो नाज्ञासिषं किंचिद् घोरेण तमसा5<वृते । सर्वभूतानि च परं त्रासं जम्मुर्महीपते,महीपते! फिर तो मैं घोर अन्धकारसे आवृत उस युद्धसस््थलमें कुछ भी जान न सका और समस्त प्राणी अत्यन्त भयभीत हो उठे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹീപതേ! പിന്നെ ആ യുദ്ധഭൂമി ഭയങ്കരമായ അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു; എനിക്ക് ഒന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; സർവ്വഭൂതങ്ങളും പരമഭീതിയിൽ ആകുലമായി।
Verse 41
ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्टवा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । ब्र्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഉയർത്തപ്പെട്ടതു കണ്ട കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ, ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ആ അസ്ത്രത്തെ പ്രതിരോധിച്ച് നിവാരണം ചെയ്തു।
Verse 42
ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ । द्रोणपार्थों महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ
അപ്പോൾ സൈന്യത്തിലെ പ്രധാന നേതാക്കൾ മനുഷ്യരിൽ കാളപോലെയുള്ള ആ രണ്ടു വീരന്മാരായ മഹാധനുർധരൻ ദ്രോണനും പാർഥനും (അർജുനനും) പ്രശംസിച്ചു; അവർ ഇരുവരും എല്ലാ യുദ്ധരീതികളിലും നിപുണരായിരുന്നു.
Verse 43
ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् | व्यधमत् क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत
അപ്പോൾ ദ്രോണൻ കൗന്തേയനെ വിട്ട്, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ഹേ ഭാരതാ, വായവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ദ്രുപദന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 44
ते हन्यमाना दोणेन पज्चाला: प्राद्रवन् भयात् । पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन:
ദ്രോണന്റെ പ്രഹാരങ്ങളിൽ തകർന്ന പാഞ്ചാലർ ഭയന്ന് ഓടി—ഇത് ഭീമസേനനും മഹാത്മാവായ പാർഥനും കൺമുന്നിൽ തന്നെയായിരുന്നു.
Verse 45
द्रोणाचार्यकी मार खाकर पांचाल-सैनिक भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते भयके मारे भागने लगे ।।
അപ്പോൾ കിരീടധാരിയായ അർജുനനും ഭീമനും പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുവന്നു; സൈന്യം മഹാഭയത്തിൽ കുലുങ്ങുന്നതു കണ്ടു, അവർ രഥവ്യൂഹങ്ങളാൽ ബലത്തെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അതിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 46
बीभस्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदर: । भारद्वाजं शरौघाभ्यां महदभ्यामभ्यवर्षताम्
ബീഭത്സു (അർജുനൻ) തെക്കേ പാർശ്വവും, വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) വടക്കേ പാർശ്വവും മൂടി; പിന്നെ ഇരുവരും ചേർന്ന് ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) മേൽ ഘനമായ മഹാ ശരവൃഷ്ടി പെയ്തു.
Verse 47
अर्जुनने द्रोणाचार्यके दाहिने पार्श्वमें और भीमसेनने बायें पारश्वमें महान् बाणसमूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ വലതുപാർശ്വത്തിലും ഭീമസേനൻ ഇടതുപാർശ്വത്തിലും മഹാശരവർഷം ആരംഭിച്ചു. മഹാരാജാ, അപ്പോൾ കേകയരും സൃഞ്ജയരും മഹൗജസ്സായ പാഞ്ചാലരും മത്സ്യരും സാത്വത (യാദവ) യോദ്ധാക്കളും ആ ഇരുവരെയും പിന്തുടർന്ന് സഹായാർത്ഥം മുന്നേറി.
Verse 48
ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना । तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत,उस समय किरीटधारी अर्जुनकी मार खाती हुई कौरवी-सेना अंधकार और निद्रासे पीड़ित हो पुनः: तितर-बितर हो गयी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ കൗരവസേന അന്ധകാരവും നിദ്രാവശതയും പിടിച്ചടക്കി, വീണ്ടും പിളർന്ന് ചിതറിപ്പോയി.
Verse 49
द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च | नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा,महाराज! द्रोणाचार्य और स्वयं आपके पुत्र दुर्योधनके मना करनेपर भी उस समय आपके योद्धा रोके न जा सके
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, അപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ തടയാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, സ്വയം നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ (ദുര്യോധനൻ) വിലക്കിയിട്ടും, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 96
सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्र॑ निशितं युधि । इसी समय सात्यकिने भी युद्धस्थलमें कुपित हो सोमदत्तकी छातीपर सुन्दर पंखवाले, अग्निके समान तेजस्वी, उत्तम और तीखे बाणका प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധം നിറഞ്ഞ സാത്യകി, മനോഹരമായ ചിറകുകളുള്ള, മൂർച്ചയേറിയ തേജസ്സുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് സോമദത്തന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് പ്രഹരിച്ചു.
Verse 106
शरीरे सोमदत्तस्थ स पपात महारथ: । वे भयंकर परिघ और बाण वीर सोमदत्तके शरीरपर एक ही साथ गिरे। इससे महारथी सोमदत्त मूर्च्छित होकर गिर पड़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സോമദത്തന്റെ ശരീരത്തിൽ പരിഘംപോലെയുള്ള ഭീകര പ്രഹാരവും അമ്പുകളുടെ കുത്തും ഒരുമിച്ച് പതിഞ്ഞു; അതിനാൽ ആ മഹാരഥൻ സോമദത്തൻ മൂർച്ചിച്ച് നിലത്തേക്ക് വീണു.
Verse 113
विसृजन् शरवर्षाणि कालवर्षीव तोयद: । अपने पुत्रके मूर्च्छित होनेपर बाह्लीकने वर्षाऋतुमें वर्षा करनेवाले मेघके समान बाणोंकी वृष्टि करते हुए वहाँ सात्यकिपर धावा किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കാലവർഷം പെയ്യുന്ന മേഘംപോലെ ശരവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട്, തന്റെ പുത്രൻ മൂർച്ച്ഛിതനായതു കണ്ട ബാഹ്ലീകൻ ശോകക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് അവിടെ സാത്യകിയിലേക്കു പാഞ്ഞു—ശരങ്ങളുടെ കൊടുങ്കാറ്റ് വീഴ്ത്തി।
Verse 126
प्रपीडयन् महात्मानं विव्याध रणमूर्थनि । भीमसेनने सात्यकिके लिये महात्मा बाह्नीकको पीड़ित करते हुए युद्धके मुहानेपर उन्हें नौ बाणोंसे घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ ആ മഹാത്മാവിനെ അമർത്തിക്കൊണ്ട്, സാത്യകിയുടെ ഹിതാർത്ഥം ഭീമസേനൻ ബാഹ്ലീകനെ ഒൻപതു ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ചു।
Verse 136
निचखान महाबाहु: पुरंदर इवाशनिम् | तब महाबाहु प्रतीपपुत्र बाह्नीकने अत्यन्त कुपित हो भीमसेनकी छातीमें अपनी शक्ति धँसा दी, मानो देवराज इन्द्रने किसी पर्वतपर वज्र मारा हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ പ്രതീപപുത്രനായ മഹാബാഹു ബാഹ്ലീകൻ അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു, പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രൻ പർവതത്തിൽ വജ്രം പ്രഹരിക്കുന്നതുപോലെ ഭീമസേനന്റെ നെഞ്ചിൽ തന്റെ ശക്തി ആഴത്തിൽ കുത്തിനാട്ടി।
Verse 143
प्राप्प चेतश्न॒ बलवान् गदामस्मै ससर्ज ह | इस प्रकार शक्तिसे आहत होकर भीमसेन काँप उठे और मूर्च्छित हो गये। फिर सचेत होनेपर बलवान् भीमने उनपर गदाका प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ശക്തിയുടെ പ്രഹരത്തിൽ ആഹതനായ ഭീമസേനൻ വിറച്ച് മൂർച്ച്ഛിച്ചു; പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ ബലവാനായ ഭീമൻ അവന്റെ മേൽ ഗദ എറിഞ്ഞു।
Verse 156
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവൻ ഹതനായി, ഇന്ദ്രവജ്രാഘാതത്തിൽ തകർന്ന പർവതരാജനെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. പാണ്ഡുപുത്രനായ ഭീമസേനൻ എറിഞ്ഞ ആ ഗദ ബാഹ്ലീകന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ രാത്രിയുദ്ധവിഷയക നൂറ്റിയമ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 157
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे द्रोणयुधिष्ठिरयुद्धे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ഘടോത്കചവധപർവാന്തർഗതമായ രാത്രിയുദ്ധത്തിൽ, ദ്രോണനും യുധിഷ്ഠിരനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ നൂറ്റി അമ്പത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമാകുന്നു।
Verse 163
पुत्रास्ते5 भ्यर्दयन् भीम॑ दश दाशरथे: समा: । नरश्रेष्ठ) वीर बाह्लीकके मारे जानेपर श्रीरामचन्द्रजीके समान पराक्रमी आपके दस पुत्र भीमसेनको पीड़ा देने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദാശരഥി (ശ്രീരാമൻ) തുല്യപരാക്രമമുള്ള നിന്റെ പത്തു പുത്രന്മാർ ഭീമസേനനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി അമർത്തി പീഡിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ബാഹ്ലീകൻ വധിക്കപ്പെട്ടതോടെ ശോകവും ക്രോധവും നിറഞ്ഞ് അവർ കൂട്ടമായി ഭീമന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 176
दृढ: सुहस्तो विरजा: प्रमाथ्युग्रोडनुयाय्यपि । उनके नाम इस प्रकार हैं--नागदत्त
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ പേരുകൾ ഇവയാണ്: നാഗദത്തൻ, ദൃഢരഥൻ, മഹാബാഹു, അയോഭുജൻ, ദൃഢക്ഷത്രൻ, സുഹസ്തൻ, വിരജൻ, പ്രമാഥി, ഉഗ്രൻ, അനുയായി.
Verse 186
एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु । उनको सामने देखकर भीमसेन कुपित हो उठे। उन्होंने प्रत्येकके लिये एक-एक करके भारसाधनमें समर्थ दस बाण हाथमें लिये और उन्हें उनके मर्मस्थानोंपर चलाया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരെ മുന്നിൽ കണ്ടതുമാത്രം ഭീമസേനൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. പിന്നെ ഒരൊരുത്തനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, കൈയിൽ പത്തു ശക്തിയേറിയ അമ്പുകൾ എടുത്ത്, ഓരോരുത്തരുടെയും മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിച്ച് അവരെ നിലംപതിപ്പിച്ചു.
Verse 216
जघान भीम॑ नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद् बली । तदनन्तर कर्णके सुविख्यात बलवान् भ्राता वकरथने आकर भीमसेनपर भी आक्रमण किया और उन्हें नाराचोंद्वारा घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമൻ അവനെ നാരാച അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു; എങ്കിലും ആ ബലവാൻ വീണ്ടും ഭീമന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു. തുടർന്ന് വക്രഗതിയുള്ള രഥത്തിൽ വന്ന അവന്റെ സുപ്രസിദ്ധനും ശക്തനുമായ സഹോദരനും ഭീമസേനന്റെ മേൽ ആക്രമിച്ച് നാരാചശരങ്ങളാൽ അവനെ വ്രണപ്പെടുത്തി.
Verse 226
निहत्य भीमो नाराचै: शतचन्द्रमपोथयत् | भारत! तत्पश्चात् वीर भीमसेनने आपके सालोंमेंसे सात रथियोंको नाराचोंद्वारा मारकर शतचन्द्रको भी कालके गालमें भेज दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരെ വധിച്ച ശേഷം ഭീമൻ മൂർച്ചയുള്ള നാരാചബാണങ്ങളാൽ ശതചന്ദ്രനെ വീഴ്ത്തി. ഹേ ഭാരതവംശജാ! തുടർന്ന് വീരൻ ഭീമസേനൻ നാരാചങ്ങളാൽ നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലെ ഏഴ് മഹാരഥന്മാരെ കൊന്ന്, ശതചന്ദ്രനെയും മരണത്തിന്റെ വായിലേക്കയച്ചു.
Verse 346
चिक्षेप परमक्रुद्धों जिघांसु: पाण्डुनन्दनम् । उस अस्त्रके नष्ट हो जानेपर द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरपर क्रमश: वारुण
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി പാണ്ഡുനന്ദന യുധിഷ്ഠിരനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ ദ്രോണാചാര്യൻ അസ്ത്രം എറിഞ്ഞു. ആ ക്ഷിപണി നശിച്ചപ്പോൾ, ക്രോധത്തിൽ പ്രേരിതനായ ദ്രോണൻ യുധിഷ്ഠിരനോടു നേരെ ക്രമമായി വാരുണം, യാമ്യം, ആഗ്നേയം, ത്വാഷ്ട്രം, സാവിത്രം എന്നീ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 2036
कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत् । आपके उन पुत्रोंको दस नाराचोंद्वारा मारकर भीमसेनने कर्णके प्यारे पुत्र वृषसेनपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ ആദ്യം നിങ്ങളുടെ ആ പുത്രന്മാരെ പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള നാരാചങ്ങളാൽ വധിച്ചു; പിന്നെ കർണന്റെ പ്രിയപുത്രൻ വൃഷസേനന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ ആരംഭിച്ചു.
Frequently Asked Questions
Whether continuing combat under conditions that erase discernment (darkness, dust, exhaustion) fulfills kṣatra-dharma or instead produces avoidable, indiscriminate harm—prompting the question of when restraint becomes the more responsible duty.
Disciplined action includes knowing when not to act: situational awareness, humane restraint, and restoration of clarity are portrayed as compatible with duty, especially when cognitive impairment increases unintended consequences.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing—Arjuna’s counsel is socially validated by both armies and even praised by higher observers, indicating normative approval of restraint under degraded conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.