Adhyaya 150
धृतराष्ट्र–संजय संवादः: कर्ण–घटोत्कचयोर्निशायुद्धवर्णनम् (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Description of the Night Engagement of Karṇa and Ghaṭotkaca)
Upa-parva: Karna–Ghaṭotkaca Night-Engagement Episode (Niśā-yuddha Prasaṅga)
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about the midnight confrontation between Karṇa and the rākṣasa Ghaṭotkaca, requesting a precise account of the rākṣasa’s form, chariot, banner, horses, armor, and weaponry. Sañjaya supplies an almost catalog-like portrayal of Ghaṭotkaca’s fearsome physiognomy and ornaments, then describes his chariot’s features, standard, and driver. The narrative shifts to the tactical exchange: both combatants obscure the directions with dense volleys, sustaining a prolonged night-battle marked by mutual wounding and psychological impact on surrounding troops. Ghaṭotkaca deploys successive māyā-configurations—weapon-rains, transformations into mountain and storm-cloud forms, disappearances and reappearances, and the summoning of terrifying beings—to disorient the Kaurava side. Karṇa counters with composure and astric responses, breaking māyā constructs, striking down supporting forces, and neutralizing major projectiles (including a formidable aśani-like weapon) through agility and counter-throw. The chapter culminates with Ghaṭotkaca, his illusions disrupted, issuing a direct threat to Karṇa and then withdrawing (antaradhāna), leaving the engagement unresolved in this unit but narratively emphasizing Karṇa’s resilience under extraordinary conditions.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्धभूमि की धूल और शोक के बीच, संजय से पूछते हैं—जब दोनों पक्ष युद्ध को उद्यत थे, तब कर्ण के वाग्बाणों से आहत और रथहीन भीमसेन ने क्या किया? → संजय बताता है कि भीम, कर्ण की कटु वाणी से तिलमिलाकर अर्जुन (फाल्गुन) से बोल उठता है—कर्ण ने उसे बार-बार ‘निमूछिया’, ‘मूढ़’, ‘औदरिक’ और ‘अकृतास्त्र’ कहकर अपमानित किया; यह अपमान केवल भीम का नहीं, पाण्डव-प्रतिष्ठा का भी है। भीम का क्रोध अर्जुन की प्रतिज्ञा को और तीखा करता है—कर्णपुत्र (कर्ण) के वध का संकल्प स्पष्ट होता जाता है। → अर्जुन के भीतर प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—वह घोषणा करता है कि कर्णसुत के वध की प्रतिज्ञा वह निभाएगा; वह ऐसा पुरुष नहीं देखता जो संकल्प को धारण कर फिर उसे छोड़ दे। युद्धभूमि में बाणों से छिन्न-भिन्न हाथियों और वीरों का दृश्य इस प्रतिज्ञा को रक्त-यथार्थ में बदल देता है। → अध्याय का अंत प्रतिज्ञा-पूर्ति की दिशा में स्थिरता देता है—अर्जुन माधव (कृष्ण) के प्रति कृतज्ञ होकर स्वीकार करता है कि उनकी कृपा के बिना यह दुस्तर प्रतिज्ञा पार नहीं हो सकती थी; संकल्प, सहायता और धर्म-बल का त्रिकोण स्थापित होता है। → कर्ण-वध की प्रतिज्ञा अब केवल वचन नहीं, निकट आती नियति है—अगला चरण यह तय करेगा कि यह संकल्प किस मूल्य पर पूरा होगा।
Shlokas
Verse 1
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब पाण्डवपक्षके और मेरे शूरवीर सैनिक पूर्वोक्तरूपसे युद्धके लिये उद्यत हो गये, तब भीमसेनने क्या किया? यह मुझे बताओ
ധൃതരാഷ്ട്രൻ ചോദിച്ചു—സഞ്ജയാ! പാണ്ഡവപക്ഷത്തെയും എന്റെവശത്തെയും വീരയോദ്ധാക്കൾ മുൻപറഞ്ഞവിധം യുദ്ധത്തിനായി സന്നദ്ധരായപ്പോൾ, ഭീമസേനൻ എന്തു ചെയ്തു? എനിക്കു പറയുക.
Verse 2
संजय उवाच विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्ृशल्यपीडित: । अमर्षवशमापन्न: फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രഥരഹിതനായ ഭീമസേനൻ കർണ്ണന്റെ വാഗ്ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി അമർഷത്തിന്റെ വശത്തിലായി. അവൻ ഫാൽഗുനനോട് (അർജുനനോട്) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 3
पुन: पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! നിന്റെ മുന്നിൽ തന്നേ കർണ്ണൻ എന്നോട് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—‘എടാ താടിയില്ലാത്തവനേ! മൂഢനേ! വയറുകുടിയേ! അസ്ത്രവിദ്യ അറിയാത്തവനേ! ബാലനേ! യുദ്ധഭീരുവേ! യുദ്ധം ചെയ്യരുത്.’ ഭാരതാ! എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യൻ; അവൻ എന്നോട് അങ്ങനെ തന്നേ പറഞ്ഞു.
Verse 4
इति मामब्रवीत् कर्ण: पश्यतस्ते धनंजय । एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तो5स्मि भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! നീ നോക്കി നിൽക്കേ കർണ്ണൻ എന്നോട് അങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഭാരതാ! എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യൻ; അവൻ തന്നേ അങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 5
एतद् व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया । तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹോ! ഈ വ്രതം ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം ചേർന്ന് ഏറ്റെടുത്തതാണ്. ഹേ കൗന്തേയാ! അത് എനിക്കു എത്രയോ, നിനക്കും അത്ര തന്നെ—സംശയമില്ല.
Verse 6
“महाबाहु कुन्तीकुमार! ऐसा कहनेवालेके वधकी यह प्रतिज्ञा मैंने तुम्हारे साथ ही की थी। यह कर्णका वध जैसे मेरा कार्य है, वैसे ही तुम्हारा भी है, इसमें संशय नहीं है ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ ഈ വാക്ക് മനസ്സിൽ ഉറപ്പായി സൂക്ഷിക്ക. ഹേ ധനഞ്ജയാ! എന്റെ ആ പ്രതിജ്ഞ സത്യമായിത്തീരുവാൻ എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്ക.
Verse 7
तच्छुत्वा वचन तस्य भीमस्यामितविक्रम: । ततोअर्जुनो5ब्रवीत् कर्ण किंचिदभ्येत्य संयुगे,भीमसेनका यह वचन सुनकर अमित पराक्रमी अर्जुन युद्धस्थलमें कर्णके कुछ निकट जाकर उससे इस प्रकार बोले--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അപാരവിക്രമനായ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കർണനോട് അല്പം അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 8
कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत । अधर्मबुद्धे शृणु मे यत् त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“കർണാ! കർണാ! നിന്റെ ദൃഷ്ടി വ്യർത്ഥവും വഴിതെറ്റിയതുമാണ്. ഹേ സൂതപുത്രാ! നീ തന്നേ നിന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നവൻ. ഹേ അധർമ്മബുദ്ധിയേ! ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നതു കേൾക്ക.”
Verse 9
द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ । तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാർക്കുള്ള ഫലം രണ്ടുതരം—ജയം, പരാജയം. ഹേ രാധേയാ! അവ രണ്ടും അനിത്യമാണ്; വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) യുദ്ധം ചെയ്താലും അവനും അതു നിശ്ചിതമല്ല.”
Verse 10
(रणमुत्सृज्य निर्लज्ज गच्छसे वै पुनः पुन: । माहात्म्यं पश्य भीमस्य कर्ण जन्म कुले तथा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ നിർലജ്ജനേ! നീ വീണ്ടും വീണ്ടും യുദ്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നു. ഭീമന്റെ മഹിമ നോക്കുക—ഉത്തമകുലജന്മവും മഹത്തായ ശീലവും; നീ പലയിടത്തും പലയിടത്തും ഓടിപ്പോയിട്ടും, നിന്നോടു കടുവാക്ക് അവൻ ഉച്ചരിച്ചില്ല. എങ്കിലും നീ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്ത് ദൈവയോഗവശാൽ ഒരിക്കൽ ആ പാണ്ഡവവീരനായ ഭീമനെ രഥഹീനനാക്കി; പക്ഷേ ഹേ രാധേയ, ഭീമനെ അപശബ്ദങ്ങളാൽ നിന്ദിച്ച് നീ നിന്റെ കുലത്തിന് യോജിച്ചതുപോലെ തന്നെയാണു പ്രവർത്തിച്ചത്. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ഇപ്പോൾ നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ഭീഷണി നീ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. വന്യമൃഗങ്ങളെ അവഹേളിക്കുന്ന കുറുക്കനെപ്പോലെ നീ ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തെ അപമാനിക്കുന്നു. ഭീമനു യുദ്ധം പിതൃപരമ്പരാഗത കർത്തവ്യം; നിനക്കോ, ഹേ സൂതപുത്രാ, കുലോചിതമായത് സാരഥ്യമാണ്. ഹേ രാധേയ! യുദ്ധമുഖത്ത്, സർവ്വായുധധാരികളുടെ നടുവിൽ ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു—നിനക്കാകുന്നതെല്ലാം എല്ലാ വിധത്തിലും ചെയ്തു നോക്കുക. യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനു പോലും എല്ലായ്പ്പോഴും അച്യുതസിദ്ധി ലഭിക്കില്ല. ഒരിക്കൽ യുയുധാനൻ (സാത്യകി) നിന്നെ രഥഹീനനാക്കി മരണസന്നിധിയിലാക്കി; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിറച്ചിരുന്നു—എങ്കിലും ‘നീ എന്റെ വധ്യൻ’ എന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, ജയിച്ച ശേഷം നിന്നെ ജീവനോടെ വിട്ടയച്ചു.”
Verse 11
यदृच्छया रणे भीम॑ युध्यमानं महाबलम् | कथंचिद् विरथं कृत्वा यत् त्वं रूक्षमभाषथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “യുദ്ധത്തിൽ ദൈവയോഗവശാൽ, കഠിനമായി പോരാടുന്ന മഹാബലനായ ഭീമനെ എങ്ങനെയോ രഥഹീനനാക്കിയ ശേഷം നീ പറഞ്ഞ രൂക്ഷവചനങ്ങൾ—നിന്റെ ഗർവ്വവും ക്രോധവും സൃഷ്ടിച്ച സമ്മർദ്ദം തന്നെയാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്.”
Verse 12
नारिं जित्वातिकत्थन्ते न च जल्पन्ति दुर्वच:
“സ്ത്രീയെ ജയിച്ചിട്ട് അവർ അതിയായി പുകഴ്ത്തിപ്പറയും; എന്നാൽ കഠിനനാവുള്ളവർ മിതവാക്ക് പറയുകയില്ല.”
Verse 13
त्वं तु प्राकृतविज्ञानस्तत् तद् वदसि सूतज
“എന്നാൽ നീ സാധാരണ ബോധമുള്ളവൻ, ഹേ സൂതപുത്രാ; അതുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ അതങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.”
Verse 14
युध्यमानं पराक्रान्तं शूरमार्यव्रते रतम्
“(ഞാൻ അവനെ) യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതായി കണ്ടു—പരാക്രമത്തിൽ ദീപ്തനായ വീരൻ; ആര്യവ്രതത്തിൽ അചഞ്ചലമായി രതനായവൻ.”
Verse 15
पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല സൈന്യങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കെ, കേശവന്റെ മുമ്പിലും എന്റെ മുമ്പിലും.
Verse 16
नच त्वां परुषं किंचिदुक्तवान् पाण्डुनन्दन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുനന്ദനൻ നിന്നോട് ഒരു കഠിനവാക്കും പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അതിനാൽ നിന്റെ ഈ അഹങ്കാരത്തിന്റെ യുക്തമായ ഫലം നീ ഉടൻ തന്നെ പ്രാപിക്ക.
Verse 17
यस्मात् तु बहु रूक्ष॑ च श्रावितस्ते वृकोदर: । परोक्षं यच्च सौभद्रो युष्माभिन्निहतो मम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ വൃകോദരനെ അനവധി രൂക്ഷവും കടുപ്പമുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേൾപ്പിച്ചു; കൂടാതെ എന്റെ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) നിങ്ങളാൽ പരോക്ഷമായി വധിക്കപ്പെട്ടു—ആ ക്രൂരതയുടെ ഫലം ഇപ്പോൾ വെളിവാകുന്നു.
Verse 18
त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദുർമതേ! നീ അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് നിന്റെ തന്നെ നാശത്തിനുള്ള കാരണമാകും.
Verse 19
कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत् ते भयमागतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ചെയ്യുക; നിന്റെ മേൽ മഹാഭയം വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 20
ये चान्ये5प्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नूपा:
മോഹം മൂലം വിവേകം മങ്ങിയ മറ്റ് രാജാക്കന്മാരും എന്റെ അടുക്കൽ (ആലോചന/സഹായം തേടി) വരും.
Verse 21
त्वां च मूढाकृतप्रज्ममतिमानिनमाहवे
നീയും—യുദ്ധഭൂമിയിൽ—യഥാർത്ഥത്തിൽ വിവേകമില്ലാത്തവനായിട്ടും ജ്ഞാനിയെന്ന ഭാവം കാട്ടി, ആത്മാഭിമാനത്തിൽ വീർപ്പുമുട്ടുന്നവൻ.
Verse 22
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु
അർജുനൻ കർണപുത്രന്റെ വധം ചെയ്യുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ എടുത്തപ്പോൾ, യോദ്ധാവിന്റെ വചനധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി ഗൗരവപ്പെട്ടു.
Verse 23
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये
ആ കലങ്ങിച്ചമച്ച യുദ്ധം തുടരുമ്പോൾ—മഹാഭയത്തിന്റെ നടുവിൽ—
Verse 24
मन्दरश्मि: सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपाद्रवत् । उस महाभयानक तुमुल संग्रामके छिड़ जानेपर मन्द किरणोंवाले भगवान् सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये ।। ततो राजन् हृषीकेश: संग्रामशिरसि स्थितम्
ആ മഹാഭയങ്കരമായ, ഘോരകലഹമുള്ള യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, മൃദുകിരണങ്ങൾ വീശുന്ന സഹസ്രകിരണ സൂര്യദേവൻ അസ്തഗിരിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ നീങ്ങി. തുടർന്ന്, ഹേ രാജൻ, യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊണ്ട ഹൃഷീകേശൻ (കൃഷ്ണൻ)…
Verse 25
दिष्टया सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദിഷ്ടിവശാൽ, ഹേ ജിഷ്ണു, നീ എടുത്ത മഹാപ്രതിജ്ഞ നിനക്കാൽ തന്നേ സഫലമായി।
Verse 26
धार्तराष्ट्रबलं प्राप्प देवसेनापि भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, ധാർത്തരാഷ്ട്രബലത്തെ പ്രാപിച്ചപ്പോൾ ദേവസേനയും അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു।
Verse 27
न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन् पुरुषं क्वचित्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആലോചിച്ചാലും, ലോകങ്ങളിലൊന്നിലും എവിടെയും അവനോട് തുല്യനായ പുരുഷനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല।
Verse 28
महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकाडपि वा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാപ്രഭാവമുള്ളവർ പലരും ഉണ്ട്—ചിലർ നിനക്കു തുല്യർ, ചിലർ നിനക്കിലും അധികരും.
Verse 29
समेता: पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात् । धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके लिये बहुत-से महान् प्रभावशाली राजा यहाँ एकत्र हो गये हैं, जिनमेंसे कितने ही तुम्हारे समान या तुमसे भी अधिक बलशाली हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്റെ കാരണത്താൽ ഭൂമിപാലകരായ രാജാക്കന്മാർ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ നിന്നെ പ്രാപിച്ചപ്പോൾ ആ കവചധാരികൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു, പിന്നോട്ടു തിരിഞ്ഞില്ല।
Verse 30
तव वीर्य बल॑ चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम् । 'वे भी रणक्षेत्रमें कवच बाँधकर कुपित हो तुम्हारा सामना करनेके लिये आये, परंतु टिक न सके। तुम्हारा बल और पराक्रम रुद्र, इन्द्र तथा यमराजके समान है ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണഭൂമിയിൽ കവചം ധരിച്ചു കോപത്തോടെ നിന്നെ നേരിടാൻ വന്ന യോദ്ധാക്കൾ നിലകൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. നിന്റെ വീര്യവും ബലവും രുദ്രൻ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ), അന്തകൻ (യമൻ) എന്നിവരെപ്പോലെ. യുദ്ധത്തിൽ ഇത്തരമൊരു പരാക്രമം ആരും കാട്ടാൻ കഴിയില്ല.
Verse 31
एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ, ദുഷ്ടാത്മാവായ കർണ്ണൻ സാനുബന്ധമായി (അവനോട് ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്ന എല്ലാം സഹിതം) ഹതനായപ്പോൾ…
Verse 32
वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम् । “इसी प्रकार सगे-सम्बन्धियोंसहित दुरात्मा कर्णके मारे जानेपर शत्रुओंको जीतने और द्वेषी विपक्षियोंको मार डालनेवाले तुझ विजयी वीरको पुन: बधाई दूँगा” ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ വീണ്ടും നിന്നെ പുകഴ്ത്തും; നീ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവൻ, വൈരികളെ സംഹരിച്ച വിജയവീരൻ. അപ്പോൾ അർജുനൻ മറുപടി പറഞ്ഞു—ഓ മാധവാ, ഇതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ പ്രസാദം കൊണ്ടാണ്.
Verse 33
अनाक्षर्यो जयस्तेषां येषां नाथोडसि केशव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ കേശവാ! നീ രക്ഷകനായിരിക്കുന്നവരുടെ ജയത്തിൽ അത്ഭുതമെന്ത്? നിന്റെ കൃപാപ്രസാദം കൊണ്ടു യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സമസ്ത ഭൂമണ്ഡലത്തിന്റെ രാജ്യം പ്രാപിക്കും. ഓ വാർഷ്ണേയ പ്രഭോ! ഇത് നിന്റെ തന്നെ പ്രഭാവം; ഇത് നിന്റെ തന്നെ വിജയം. ഓ മധുസൂദനാ! ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും നിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന് യോഗ്യരായി നിലകൊള്ളും.
Verse 34
त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां सम्प्राप्स्यति युधिष्ठिर: । तव प्रभावो वार्ष्णेय तवैव विजय: प्रभो । वर्धनीयास्तव वयं सदैव मधुसूदन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സമസ്ത ഭൂമിയും പ്രാപിക്കും. ഓ വാർഷ്ണേയ പ്രഭോ! ഇത് നിന്റെ തന്നെ പ്രഭാവം; ഇത് നിന്റെ തന്നെ വിജയം. ഓ മധുസൂദനാ! ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും നിന്നെ പുകഴ്ത്തി അഭിനന്ദിക്കേണ്ടവരാണ്.
Verse 35
एवमुक्तस्तत: कृष्ण: शनकैर्वाहयन् हयान् । दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പതുക്കെ കുതിരകളെ മുന്നോട്ട് നീക്കി, പാർഥനു ആ മഹത്തായ, ക്രൂരമായ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യം കാണിച്ചു തുടങ്ങുകയായി।
Verse 36
श्रीकृष्ण उवाच प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद् यश: । पृथिव्यां शेरते शूरा: पार्थिवास्त्वच्छरैर्हता:
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധവിജയവും സർവത്ര പ്രസിദ്ധമായ മഹായശസ്സും ആഗ്രഹിച്ച ഈ വീരരാജാക്കന്മാർ നിന്റെ അമ്പുകളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു।
Verse 37
श्रीकृष्ण बोले--अर्जुन! युद्धमें विजय और सब ओर फैले हुए महान् सुयशकी अभिलाषा रखनेवाले ये शूरवीर भूपाल तुम्हारे बाणोंसे मरकर पृथ्वीपर सो रहे हैं ।।
അർജുനാ! ഇവരുടെ ആയുധങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ചിതറിക്കിടക്കുന്നു; കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും നശിച്ചിരിക്കുന്നു; മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഛിന്നഭിന്നമായതിനാൽ ഇവർ പരമ അസഹായതയിൽ പതിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 38
ससत्त्वा गतसत्त्वाश्न प्रभया परया युता: । सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपा:
ചിലർക്കു ഇപ്പോഴും ജീവൻ ശേഷിക്കുന്നു; ചിലരുടെ ജീവൻ പോയിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും ജീവൻ വിട്ടുപോയ ആ നരാധിപന്മാരും പരമകാന്തിയാൽ ദീപ്തരായതിനാൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെപ്പോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 39
तेषां शरै: स्वर्णपुड्खै: शस्त्रैश्व विविधै: शितै: । वाहनैरायुधैश्नैव सम्पूर्णा पश्य मेदिनीम्
നോക്കുക—ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയും അവരുടെ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകൾ, പലവിധ മൂർച്ചയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ വാഹനങ്ങളും യുദ്ധായുധങ്ങളും കൊണ്ട് എല്ലാടവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 40
वर्मभिश्चर्मभिहरि: शिरोभिश्व॒ सकुण्डलै: । उष्णीषैर्मुकुटै: स्रग्भिश्वूडामणिभिरम्बरै:
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! എല്ലാടവും യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന കവചങ്ങളും പരിചകളും; കുണ്ഡലധാരികളായ ശിരസ്സുകൾ; പാഗടകളും കിരീടങ്ങളും; മാലകൾ, ചൂഡാമണികൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഈ ചിതറിയ ആഭരണങ്ങളും യുദ്ധോപകരണങ്ങളും കൊണ്ട് ഭൂമി വിചിത്രമായി അലങ്കൃതമായതുപോലെ തോന്നുന്നു—ഭീകരമായ വില കൊടുത്തുണ്ടായ ശോഭ।
Verse 41
कण्ठसूत्रैरड्रदैश्व निष्कैरपि च सप्रभै: । अन्यैश्षाभरणैश्षित्रैर्भाति भारत मेदिनी
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഈ ഭൂമി (യുദ്ധഭൂമി) എല്ലാടവും വീണുകിടക്കുന്ന കണ്ഠസൂത്രങ്ങൾ, സമൃദ്ധവും ദീപ്തവുമായ നിഷ്കങ്ങൾ, കൂടാതെ അനേകം വിചിത്ര ആഭരണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് തിളങ്ങുന്നു. സംഹാരത്തിനിടയിലും യോദ്ധാക്കളുടെ ഈ ചിഹ്നങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്ന്, യുദ്ധത്തിന്റെ വിലയും അഹങ്കാരത്തിന്റെ നശ്വരതയും നിശ്ശബ്ദമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।
Verse 42
अनुकर्षरुपासड्रैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा । उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै:
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഈ ഭൂമി രഥങ്ങളുടെ വലിക്കയറുകളും ബന്ധപ്പട്ടകളും, പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും; വിവിധ ഉപകരണങ്ങളും ഇരിപ്പിടങ്ങളും; യോക്-ദണ്ഡങ്ങളും ബന്ധനരജ്ജുക്കളും; കൂടാതെ തകർന്ന ചക്രങ്ങളും വീണുകിടക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ് തിളങ്ങുന്നു. യുദ്ധോപകരണങ്ങളുടെ ചിതറിയ അവശിഷ്ടങ്ങളാൽ ഈ രണഭൂമി ശരദ്കാലത്തിലെ തെളിഞ്ഞ ആകാശം നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്നു—എന്നാൽ ഇത് ഉത്സവശോഭയല്ല; നാശത്തിന്റെ നിഴൽ.
Verse 43
चक्रैः प्रमथितैश्ित्रैरक्षेश्न॒ बहुधा रणे । युगै्योक्त्रै: कलापैश्न धनुर्भि: सायकैस्तथा
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ രഥങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ തകർന്നു—ചക്രങ്ങൾ പൊട്ടി, അക്ഷങ്ങൾ ഭംഗപ്പെട്ടു; യോകുകളും കയറുകളും ചിതറിക്കിടന്നു. തൂണീരുകൾ പിരിഞ്ഞു, ധനുസ്സുകൾ ഒടിഞ്ഞു, ശരങ്ങൾ എല്ലാടവും വീണുകിടന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ഭൂമി, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ക്രോധം വരുത്തുന്ന നാശത്തിന്റെ സാക്ഷിയായി—സംയമം വിട്ട വീര്യവും നൈപുണ്യവും മഹത്തായ ഉപകരണങ്ങളെയും അവശിഷ്ടമാക്കുന്നു।
Verse 44
परिस्तोमै: कुथाभि श्न परिघैरड्कुशैस्तथा । शक्तिभिभिन्दिपालैश्न तृणै: शूलै: परश्वचै:
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—അവർ അവനെ എല്ലാദിക്കുകളിലും നിന്ന് പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു—പരിസ്ഥോമവും കുഥയും, പരിഘവും അങ്കുശവും, ശക്തിയും ഭിന്ദിപാലവും, കൂടാതെ ത്രിശൂലവും പരശുവും കൊണ്ട്. യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ ബലം വർധിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും; സംയമം മറക്കപ്പെടും—അതായിരുന്നു ആ ഭീകരദൃശ്യത്തിന്റെ സാരം.
Verse 45
प्रासैश्न तोमरैश्वैव कुन्तैर्यष्टि भिरेव च । शतघध्नीभिर्भूशुण्डीभि: खड्गै: परशुभिस्तथा
പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും, കുന്തങ്ങളും യഷ്ടികളുംകൊണ്ടും; ശതഘ്നികൾ, ഭൂശുണ്ഡീ-ക്ഷേപണങ്ങൾ, ഖഡ്ഗങ്ങൾ, പരശുക്കൾകൊണ്ടും കൂടി।
Verse 46
मुसलैर्मुद्गरैश्वैव गदाभि: कुणपैस्तथा । सुवर्णविकृताभिश्व कशाभिभर्भरतर्षभ
മുസലങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, ഗദകൾകൊണ്ടും; ശവദേഹങ്ങളാലും വരെ; ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കശകളാലും കൂടി।
Verse 47
घण्टाभिश्ष गजेन्द्राणां भाण्डैश्न विविधैरपि । स्रग्भिश्ष नानाभरणैवस्त्रैश्ैव महाधनै:
ഗജേന്ദ്രന്മാരുടെ ഘണ്ടകളാലും, വിവിധ ഭാണ്ഡങ്ങളാലും; സ്രഗ്ഗങ്ങളാലും (മാലകളാലും), നാനാഭരണങ്ങളാലും, വസ്ത്രങ്ങളാലും—അതെ, മഹാധനങ്ങളാലും കൂടി।
Verse 48
पृथिव्यां पृथिवीहेतो: पृथिवीपतयो हता:
ഈ ഭൂമിയിലേ തന്നെ, ഭൂമിക്കുവേണ്ടി, ഭൂമിപതികൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു।
Verse 49
पृथिवीमुपगुदाज्लैः सुप्ता: कान्तामिव प्रियाम् इस पृथ्वीके राज्यके लिये मारे गये ये पृथ्वीपति अपने सम्पूर्ण अंगोंद्वारा प्यारी प्राणवललभाके समान इस भूमिका आलिंगन करके इसपर सो रहे हैं ।।
ഭൂമിയുടെ രാജ്യം നേടുവാൻ വേണ്ടി കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിപതികൾ, തങ്ങളുടെ സർവ്വാംഗങ്ങളാലും ഈ നിലത്തെ പ്രിയകാന്തയെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അതിന്മേൽ തന്നെ നിദ്രിക്കുന്നു. പിന്നെ, ഹേ വീരാ, നോക്കുക—പർവ്വതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്ന, ഐരാവതസമാനമായ ഈ ആനകൾ അമ്പുകളാൽ ആഹതരായി മണ്ണിൽ പുളമ്പി ഉരുളുന്നു; അവരുടെ മുറിവുകളിൽ നിന്ന് രക്തധാരകൾ, പർവ്വതങ്ങൾ ഗുഹാമുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗേരുരഞ്ജിത ജലധാരകൾ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഒഴുകുന്നു।
Verse 50
क्षरत: शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखै: । दरीमुखैरिव गिरीन् गैरिकाम्बुपरिस्रवान्
ശസ്ത്രഛേദങ്ങളാൽ തുറന്ന മുറിവുകളുടെ പിളർപ്പുകളിൽ നിന്ന് ധാരാളം രക്തം ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു—പർവ്വതങ്ങളുടെ കന്യോനുകളിൽ നിന്ന് ഗൈരികവർണ്ണ ജലധാരകൾ പെയ്യുന്നതുപോലെ।
Verse 51
हयांश्व॒ पतितान् पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान्
ഈ കുതിരകളെ നോക്കുക—സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നവ, ഇപ്പോൾ വീണുകിടന്ന് പ്രാണശൂന്യമാണ്. കൂടാതെ, യജമാനന്മാർ ഹതരായ ഈ രഥങ്ങളെ നോക്കുക—ഗന്ധർവനഗരംപോലെ ദീപ്തമെങ്കിലും അകത്ത് ശൂന്യം. അവരുടെ ധ്വജങ്ങളും പതാകകളും കീറിപ്പോയി; യുഗവും ധുരവും തകർന്നു; ചക്രങ്ങൾ നശിച്ചു; സാരഥികളും വീണുപോയി।
Verse 52
गन्धर्वनगराकारान् रथांश्व निहतेश्वरान् । छिन्नध्वजपताकाक्षान् विचक्रान् हतसारथीन्
ഗന്ധർവനഗരംപോലെ തോന്നുന്ന ഈ രഥങ്ങളും കുതിരകളും നോക്കുക—ഇവയുടെ യജമാനന്മാർ ഹതരായി. ധ്വജ-പതാകകളും ധുരങ്ങളും കീറിപ്പൊളിഞ്ഞു; ചക്രങ്ങൾ തകർന്നു; സാരഥികളും കൊല്ലപ്പെട്ടു।
Verse 53
निकृत्तकूबरयुगान् भग्नेषाबन्धुरान् प्रभो | पश्य पार्थ हयान् भूमौ विमानोपमदर्शनान्
പ്രഭോ! ഈ രഥങ്ങളുടെ കൂബരങ്ങളും യുഗങ്ങളും മുറിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഈഷാദണ്ഡങ്ങൾ തകർന്നിരിക്കുന്നു; ബന്ധനരജ്ജുക്കളും ചിതറിയിരിക്കുന്നു. പാർഥാ! ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ഈ കുതിരകളെ നോക്കുക—ദർശനത്തിൽ വിമാനംപോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 54
पत्ती क्षनिहतान वीर शतशो5थ सहस्रश: । धनुर्भुतश्चर्मभृतः शयानान् रुधिरोक्षितान्,वीर! अपने मारे हुए इन सैकड़ों और हजारों पैदल सैनिकोंको देखो, जो धनुष और ढाल लिये खूनसे लथपथ हो धरतीपर सो रहे हैं
വീരാ! ക്ഷണത്തിൽ ഹതരായ ഈ പാദസൈനികരെ നോക്കുക—നൂറുകളായി, ആയിരങ്ങളായി. വില്ലും പരിചയും ധരിച്ച്, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ്, അവർ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു।
Verse 55
महीमालिड्ग्य सर्वज्ञि: पांसुध्वस्तशिरोरुहान् । पश्य योधान् महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹോ, നിന്റെ ശരങ്ങളാൽ ദേഹങ്ങൾ ചിന്നഭിന്നമായ ഈ യോദ്ധാക്കളെ നോക്കുക. ധൂളിയിൽ അവരുടെ കേശം മട്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; സർവ്വാംഗങ്ങളാലും ഭൂമിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവർ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുന്നു.
Verse 56
निपातितद्विपरथवाजिसंकुल- मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम् । निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं महीतलं नरवर पश्य दुर्दशम्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ! ഈ ഭൂതലത്തിന്റെ ദുർദശ നോക്കുക. വീണ ആനകളും തകർന്ന രഥങ്ങളും മരിച്ച കുതിരകളും കൊണ്ട് ഇത് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. രക്തം, കൊഴുപ്പ്, മാംസം എന്നിവ ചേർന്ന് ഇവിടെ ചെളി കട്ടപിടിച്ചു; ഈ യുദ്ധഭൂമി നിശാചരന്മാർക്കും നായകൾക്കും ചെന്നായകൾക്കും പിശാചുകൾക്കും ആനന്ദസ്ഥലമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
Verse 57
इदं महत् त्वय्युपपद्यते प्रभो रणाजिरे कर्म यशोभिवर्धनम् | शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे महाहवे जचघ्नुषि दैत्यदानवान्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ യശസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ഈ മഹത്തായ കര്മ്മം നിനക്കേ യോജിക്കുന്നു. മഹായുദ്ധത്തിൽ ദൈത്യ-ദാനവരെ വധിച്ച ദേവശ്രേഷ്ഠൻ ശതക്രതു ഇന്ദ്രനിലും അത്തരം സാമർത്ഥ്യം ഉണ്ട്; എങ്കിലും നിനക്കിലാണ് അത് ഏറ്റവും യുക്തമായി സാദ്ധ്യമാകുന്നത്.
Verse 58
संजय उवाच एवं संदर्शयन् कृष्णो रणभूमिं किरीटिने । स्वै: समेत: समुदितै: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ കിരീടധാരിയായ അർജുനനോട് യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന തന്റെ സ്വജനങ്ങളോടൊപ്പം പാഞ്ചജന്യ ശംഖം മുഴക്കി.
Verse 59
स दर्शयन्नेव किरीटिने5रिहा जनार्दनस्तामरिभूमिमज्जसा । अजातशशन्रुं समुपेत्य पाण्डवं निवेदयामास हतं जयद्रथम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുസൂദനായ ജനാർദനൻ കിരീടധാരിയായ അർജുനനോട് യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ വേഗത്തിൽ അജാതശത്രുവായ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു—“ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെട്ടു” എന്ന് അറിയിച്ചു.
Verse 116
अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्यचरितं च तत् । 'परंतु तूने रणभूमिमें युद्धपरायण महाबली भीमसेनको दैवेच्छासे किसी प्रकार रथहीन करके जो उनके प्रति कठोर बातें कही थीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത് നിന്റെ അത്യന്തം മഹത്തായ അധർമ്മമാണ്; ഇത് ആര്യർക്കു യോജിക്കാത്ത ആചരണമാണ്. യുദ്ധഭൂമിയിൽ യുദ്ധപരായണനായ മഹാബലൻ ഭീമസേനനെ ദൈവയോഗവശാൽ എങ്ങനെയോ രഥഹീനനാക്കി, പിന്നെ അവനോട് കഠിനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—ഇത് നിന്റെ വലിയ പാപം. ഇത്തരമൊരു പ്രവൃത്തി നീചമനസ്സുള്ളവരുടേതാണ്.
Verse 123
न च कज्चन निन्दन्ति सन्त: शूरा नरर्षभा: | “नरश्रेष्ठ शूरवीर सज्जन शत्रुको जीतकर बढ़-बढ़कर बातें नहीं बनाते, किसीको कट वचन नहीं कहते और न किसीकी निन््दा ही करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സന്തന്മാർ, ശൂരന്മാർ, നരശ്രേഷ്ഠർ ആരെയും നിന്ദിക്കുകയില്ല. വിജയം കൈവന്നാലും ശക്തി ഉണ്ടായാലും അവർ കഠിനവാക്കുകൾ പറയുകയില്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ തേടുകയുമില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കിടയിലും ഇതാണ് അവരുടെ ശീലസംയമം.
Verse 136
बह्नबद्धमकर्ण्य च चापलादपरीक्षितम् | 'सूतपुत्र! तेरी बुद्धि बहुत ओछी है। इसीलिये तू चपलतावश बिना जाँचे-बूझे बहुत-सी न सुननेयोग्य असम्बद्ध बातें बक जाया करता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചാപല്യത്താൽ പരിശോധിക്കാതെ പറഞ്ഞ അനവധി അസംബദ്ധവും കേൾക്കാൻ അയോഗ്യവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവയെ ‘ശ്രവണമർഹമല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ നിന്ദിച്ചു. പിന്നെ പറഞ്ഞു—“സൂതപുത്രാ! നിന്റെ ബുദ്ധി അതിനീചമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് നീ അവിവേകത്തോടെ ചാപല്യത്തിൽ അനവധി അശ്രാവ്യവും അസംബദ്ധവുമായ വാക്കുകൾ പ്രലപിക്കുന്നത്.”
Verse 143
यदवोचोडप्रियं भीम॑ नैतत् सत्यं वचस्तव । 'तूने युद्धमें संलग्न, श्रेष्ठ व्रतके पालनमें तत्पर, पराक्रमी और शूरवीर भीमसेनके प्रति जो अप्रिय वचन कहा है, तेरा यह कथन ठीक नहीं है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമനോടു നീ പറഞ്ഞ ആ അപ്രിയവാക്ക് സത്യമല്ല; നിന്റെ ആ വചനം യുക്തമല്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന, ശ്രേഷ്ഠവ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരനായ, പരാക്രമശാലിയും ശൂരനുമായ ഭീമസേനനോടു ഇത്തരമൊരു വാക്ക് ശോഭിക്കുന്നതല്ല.
Verse 148
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें एक सौ अड्श़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ നൂറ്റിനാൽപ്പത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 156
विरथो भीमसेनेन कृतोडसि बहुशो रणे । “सारी सेनाओंके देखते-देखते मेरे और श्रीकृष्णके सामने युद्धस्थलमें भीमसेनने तुझे अनेक बार रथहीन कर दिया है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ നിന്നെ പലവട്ടം രഥഹീനനാക്കി. സർവ്വസേനകളും നോക്കിനിൽക്കെ, എന്റെതും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെയും സന്നിധിയിൽ, രണഭൂമിയിൽ ഭീമസേനൻ നിന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും രഥച്യുതനാക്കി.
Verse 173
तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्रुहि । 'परंतु उन पाण्डुनन्दन भीमने तुझसे कोई कटु वचन नहीं कहा। तूने जो भीमको बहुत- सी रूखी बातें सुनायी हैं और मेरे परोक्षमें तुमलोगोंने जो मेरे पुत्र सुभद्राकुमार अभिमन्युको अन्यायपूर्वक मार डाला है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ഈ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഫലം നീ ഉടൻ തന്നെ പ്രാപിക്ക. ഭീമൻ നിന്നോട് ഒരു കഠിനവാക്കും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; എന്നാൽ നീ ഭീമനോട് പല രൂക്ഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, കൂടാതെ എന്റെ അറിവില്ലാതെ നിങ്ങൾ അന്യായമായി സുഭദ്രാകുമാരൻ അഭിമന്യുവിനെ വധിച്ചു—ആ ഗർവത്തിന്റെ യഥോചിത ഫലം ഇപ്പോൾ തന്നെ ഏറ്റുവാങ്ങുക.
Verse 183
तस्माद् वध्यो5सि मे मूढ सभृत्यसुतबान्धव: । “दुर्मते! मूढ़! तूने अपने विनाशके लिये अभिमन्युका धनुष काट दिया था, अतः मेरे द्वारा भृत्य, पुत्र तथा वन्धु-बान्धवोंसहित प्राणदण्ड पानेयोग्य है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, ഹേ മൂഢാ, നീ എന്റെ കൈകൊണ്ട് വധിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യൻ—ഭൃത്യന്മാരും പുത്രന്മാരും ബന്ധു-ബാന്ധവരും സഹിതം. ദുർമതേ, നീ നിന്റെ വിനാശത്തിനായി അഭിമന്യുവിന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചു; അതിനാൽ നീ എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് പ്രാണദണ്ഡം പ്രാപിക്കേണ്ടവൻ.
Verse 196
हन्तास्मि वृषसेन ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे । “तू अपने सारे कर्तव्य पूर्ण कर ले। तुझे भारी भय आ पहुँचा है। मैं युद्धस्थलमें तेरे देखते-देखते तेरे पुत्र वृषसेनको मार डालूँगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ യുദ്ധത്തിൽ, നീ നോക്കിനിൽക്കെ തന്നെ, ഞാൻ നിന്റെ പുത്രൻ വൃഷസേനനെ വധിക്കും. നിനക്ക് യുക്തമെന്നു തോന്നുന്നതുപോലെ നിന്റെ കർത്തവ്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുക; നിനക്കു മേൽ മഹാഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 213
दृष्टवा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम् | 'ओ मूढ़! तुझ अपवित्र बुद्धिवाले अत्यन्त घमंडी सहायकको युद्धस्थलमें धराशायी हुआ देखकर मूर्ख दुर्योधनको भी बड़ा पश्चात्ताप होगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന, അശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ള അത്യന്തം അഹങ്കാരിയായ തന്റെ സഹായിയെ കണ്ടാൽ മന്ദബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനനും കടുത്ത പശ്ചാത്താപത്തിൽ കത്തും; അവൻ അത്യന്തം വ്യസനിക്കും.
Verse 226
महान् सुतुमुल: शब्दो बभूव रथिनां तदा । इस प्रकार अर्जुनके द्वारा कर्णपुत्र वृषसेनके वधकी प्रतिज्ञा होनेपर उस समय वहाँ रथियोंका महान् एवं भयंकर कोलाहल छा गया
അപ്പോൾ രഥയോദ്ധാക്കളുടെ ഇടയിൽ മഹത്തും അതിഭയങ്കരവുമായ ഗർജ്ജനം ഉയർന്നു. അർജുനൻ കർണ്ണപുത്രൻ വൃഷസേനനെ വധിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതോടെ അവിടെ രഥികളുടെ ഘോര കോലാഹലം പടർന്നു.
Verse 243
तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत् । राजन! तत्पश्चात् भगवान् श्रीकृष्णने प्रतिज्ञासे पार होकर युद्धके मुहानेपर खड़े हुए अर्जुनको हृदयसे लगाकर इस प्रकार कहा--
പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റിയ ബീഭത്സു അർജുനനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു. രാജാവേ, തുടർന്ന് പ്രതിജ്ഞയുടെ കടുത്ത പരീക്ഷ കടന്ന് യുദ്ധമുഖത്ത് നിൽക്കുന്ന അർജുനനെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ച് അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു—
Verse 256
दिष्टया विनिहतः पापो वृद्धक्षत्र: सहात्मज: । “विजयशील अर्जुन! बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुमने अपनी बड़ी भारी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। सौभाग्यसे पापी वृद्धक्षत्र पुत्रसहित मारा गया
ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ പാപിയായ വൃദ്ധക്ഷത്രൻ പുത്രനോടുകൂടി വധിക്കപ്പെട്ടു. വിജയശീലനായ അർജുനാ! നീ നിന്റെ ഭയങ്കരമായ പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാക്കിയതു മഹാഭാഗ്യം തന്നേ.
Verse 263
सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा | “भारत! दुर्योधनकी सेनामें पहुँचकर समरभूमिमें देवताओंकी सेना भी शिथिल हो सकती है। जिष्णो! इस विषयमें कोई दूसरा विचार नहीं करना चाहिये
ജിഷ്ണോ! സമരത്തിൽ ശൈഥില്യം വരാം—ഇതിൽ ആലോചന വേണ്ട. ഭാരതാ! ദുര്യോധനന്റെ സേനയെ നേരിട്ട് യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തുമ്പോൾ ദേവസേന പോലും ശിഥിലമാകാം; ജിഷ്ണോ! ഇതിൽ മറ്റൊരു വിചാരം വേണ്ട.
Verse 273
त्वदृते पुरुषव्याप्र य एतद् योधयेद् बलम् | 'पुरुषसिंह! मैं बहुत सोचनेपर भी तीनों लोकोंमें कहीं तुम्हारे सिवा किसी दूसरे पुरुषको ऐसा नहीं देखता, जो इस सेनाके साथ युद्ध कर सके
പുരുഷവ്യാഘ്രാ! നിന്നെ കൂടാതെ ഈ സേനയോട് യുദ്ധിക്കുവാൻ ആരുണ്ട്? ഏറെ ചിന്തിച്ചിട്ടും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിന്നെ ഒഴികെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല—ഈ ബലത്തോട് നേരിട്ട് നില്ക്കുകയും പോരാടുകയും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവനെ.
Verse 303
यादृशं कृतवानद्य त्वमेक: शत्रुतापन: । 'युद्धमें कोई भी ऐसा पराक्रम नहीं कर सकता, जैसा कि आज तुमने अकेले ही कर दिखाया है। वास्तवमें तुम शत्रुओंको संताप देनेवाले हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശത്രുതാപന! ഇന്ന് നീ ഒറ്റയ്ക്കു ചെയ്ത കൃത്യത്തിന് തുല്യമായ പരാക്രമം യുദ്ധത്തിൽ ആരും ചെയ്യുകയില്ല. സത്യമായും നീ ശത്രുക്കൾക്ക് ദഹനദുഃഖം വരുത്തുന്നവൻ.
Verse 473
अपदविद्धैर्बभौ भूमिगग्रहैद्यौरिव शारदी । बहुत-से अनुकर्ष
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധഭൂമി എല്ലാടവും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അനവധി ആയുധങ്ങളും സാമഗ്രികളും കൊണ്ട് ദീപ്തമാണ്; ശരദ്കാലത്തിലെ നക്ഷത്രമയമായ ആകാശംപോലെ. വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന കയറുകൾ, ഉപാസംഗം, പതാക-ധ്വജങ്ങൾ, അലങ്കാരസാമഗ്രി, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ, ഈഷാദണ്ഡങ്ങൾ, ബന്ധനരജ്ജുക്കൾ, തകർന്ന ചക്രങ്ങൾ, വിചിത്ര ധുരങ്ങൾ, നാനാവിധ യോകങ്ങൾ, യോക്ത്ര-ലഗാമുകൾ, ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും; ആനകളുടെ വർണ്ണമയമായ ഝൂളകൾ, പൃഷ്ഠവസ്ത്രങ്ങളും പായകളും; പരിഘം, അങ്കുശം, ശക്തി, ഭിന്ദിപാലം, തൂണീരം, ശൂലം, ഫരശു, പ്രാസം, തോമരം, കുന്തം, ദണ്ഡം, ശതഘ്നി, ഭുശുണ്ഡി, ഖഡ്ഗം, പരശു, മുസലം, മുദ്ഗരം, ഗദ മുതലായവ; സ്വർണ്ണചാബുക്കൾ, ഗജരാജങ്ങളുടെ മണികൾ, നാനാവിധ ഹൗദകളും ജീനുകളും, മാലകൾ, വിവിധാഭരണങ്ങൾ, അമൂല്യവസ്ത്രങ്ങൾ—എല്ലാം ചിതറിക്കിടക്കുന്നു.
Verse 503
तांक्ष बाणहतान् वीर पश्य निष्टनत: क्षितौ । वीर! देखो
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വീരാ! നോക്കുക, ബാണങ്ങളാൽ വീണ ആ ആനകൾ ഭൂമിയിൽ പുളഞ്ഞും ഞരങ്ങിയും കിടക്കുന്നു. പർവ്വതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ ഉയർന്ന, ഐരാവതത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്ന അവ, ആയുധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച മുറിവുകളുടെ ചിദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ കൂടുതൽ രക്തധാരകൾ ഒഴുക്കുന്നു; പർവ്വതങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഗുഹാമുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗേരുമിശ്രിത ചുവന്ന വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ. ബാണവിദ്ധരായി അവർ നിലത്ത് ഉരുളുന്നു.
Verse 2036
तांश्व सर्वान् हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे । “दूसरे भी जो राजा अपनी बुद्धिपर मोह छा जानेके कारण मेरे समीप आ जायाँगे, उन सबका संहार कर डालूँगा। इस सत्यको सामने रखकर मैं अपना धनुष छूता (शपथ खाता) हूँ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവരെയെല്ലാം ഞാൻ വധിക്കും. പിന്നെയും മോഹാവൃതബുദ്ധിയോടെ എന്റെ സമീപത്തേക്ക് വരുന്ന മറ്റ് രാജാക്കളെയും ഞാൻ സംഹരിക്കും. ഈ സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി ഞാൻ എന്റെ ആയുധം (ധനുസ്സ്) സ്പർശിച്ച് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.”
Verse 3236
प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा । तब अर्जुनने उनकी बातोंका उत्तर देते हुए कहा--“माधव! आपकी कृपासे मैं इस प्रतिज्ञाकों पार कर सका हूँ; अन्यथा इसका पार पाना देवताओंके लिये भी कठिन था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ മറുപടി പറഞ്ഞു—“മാധവാ! നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ ഞാൻ ഈ പ്രതിജ്ഞയെ കടന്ന് പാരായി; അല്ലെങ്കിൽ ഇതിന്റെ പാരം കാണുക ദേവന്മാർക്കും ദുഷ്കരം.”
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma concerns how a warrior should respond when combat shifts from conventional norms to perception-disrupting tactics (māyā): whether steadfast duty permits escalation, and how to preserve discernment and proportionality amid fear-inducing spectacle.
The chapter underscores disciplined perception and composure: when reality is contested by illusion and panic, steadiness (dhairya) and methodical response become practical virtues that stabilize both individual agency and collective morale.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and didactic—Sañjaya’s forensic detailing models how the epic frames war as both event-record and ethical case-study within the broader mokṣa-oriented reflection of the Mahābhārata.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.