Adhyaya 148

Verse 1

अपन का छा अकाल षट्चत्वारिशर्दाधेकशततमो< ध्याय: अर्जुनका अदभुत पराक्रम और सिन्धुराज जयद्रथका वध संजय उवाच श्रुत्वा निनादं धनुषश्च तस्य विस्पष्टमुत्क़ुष्टमिवान्तकस्य । शक्राशनिस्फोटसमं सुघोरं विकृष्यमाणस्य धनंजयेन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവം വലിച്ചപ്പോൾ അതിന്റെ നിനാദം അത്യന്തം വ്യക്തവും ഭയങ്കരവും ആയിരുന്നു; അത് യമന്റെ ഗർജ്ജനത്തെയും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിന്റെ ഇടിമുഴക്കത്തെയും പോലെ തോന്നി. അത് കേട്ട് നിങ്ങളുടെ സേന ഭയത്തിൽ വിറച്ചു കലങ്ങി—യുഗാന്തത്തിലെ കൊടുങ്കാറ്റിൽ ക്ഷുബ്ധമായി, ഉയർന്ന ഉയർന്ന തിരകളാൽ കുലുങ്ങുന്ന സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ; അതിൽ മീനുകളും മകരാദി ജലജീവികളും മറഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ.

Verse 2

त्रासोद्धिग्नं तथोदश्रान्तं त्वदीयं तद्‌ बल॑ नृप । युगान्तवातसंक्षुब्धं चलद्वीचितरद्धितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപാ! നിങ്ങളുടെ സേന അപ്പോൾ ഭയത്തിൽ ത്രസ്തമായി, വിറച്ചു, അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു; യുഗാന്തത്തിലെ കൊടുങ്കാറ്റിൽ ക്ഷുബ്ധമായി, ചലിക്കുന്ന ഉയർന്ന തിരകളാൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ, അതിൽ മീനുകളും മകരാദി ജലജീവികളും മറഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ. അങ്ങനെ അർജുനന്റെ ഭയങ്കര പ്രഭാവത്തിൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം സ്ഥിരത നഷ്ടപ്പെടുത്തി ഭീതിയിൽ മുങ്ങി.

Verse 3

स रणे व्यचरत्‌ पार्थ: प्रेक्षमाणो धनंजय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാർത്ഥൻ ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ ചുറ്റും നോക്കി സഞ്ചരിച്ചു. അവൻ ക്ഷോഭകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരാദി ജലചരങ്ങളും ലീനമായി മറയുന്നതുപോലെ; അവന്റെ തേജസ്സിന് മുന്നിൽ ശത്രുബലം അപ്രത്യക്ഷമായതുപോലെ തോന്നി.

Verse 4

आददानं महाराज संदधानं च पाण्डवम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ ധനുസ്സെടുത്തു അമ്പുകൾ സംധാനം ചെയ്യുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം പ്രളയകാല കാറ്റാൽ ക്ഷോഭിച്ച സമുദ്രംപോലെ ആയി—ഉയർന്ന തിരകളാൽ നിറഞ്ഞത്; അവിടെ മീനുകളും മകരാദി ജലചരങ്ങളും മറയുന്നതുപോലെ.

Verse 5

ततः क्रुद्धो महाबाहुरैन्द्रमस्त्रं दुरासदम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഹാബാഹുവായ അർജുനൻ ദുർആസദമായ ഐന്ദ്രാസ്ത്രം കൈക്കൊണ്ടു. അവൻ ക്ഷോഭകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരാദികളും ലീനമാകുന്നതുപോലെ; അവന്റെ വേഗത്തിൽ ശത്രുസൈന്യം ഭയത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ ആയി.

Verse 6

ततः शरा: प्रादुरासन्‌ दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ അമ്പുകൾ കൂട്ടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ഭീകര ടങ്കാരം യമന്റെ ഗർജ്ജനത്തെയും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രഗർജ്ജനത്തെയും പോലെ തോന്നി; അത് കേട്ട് നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭയത്തിൽ വിറച്ചു, പ്രളയകാല കാറ്റാൽ ക്ഷോഭിച്ച ഉയർന്ന തിരകളാൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരാദികളും മറയുന്നതുപോലെ.

Verse 7

आकर्णपूर्णनिर्मुक्तिरग्न्यर्काशुनि भै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ചെവിവരെ വലിച്ച് വിട്ട, അഗ്നി, സൂര്യൻ, ഇടിമിന്നൽപോലെ ഭീകരമായ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മീനുകളും മകരാദികളും ലീനമായി മറയുന്ന സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—ഭയത്തിൽ ക്ഷോഭിച്ച്, വ്യാകുലമായി, മറവിടം തേടി.

Verse 8

ततः शस्त्रान्धकारं तत्‌ कौरवै: समुदीरितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കൗരവർ ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങളുടെ ആ അന്ധകാരം, മീനുകളും മകരങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്ന സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ പരന്നു. എന്നാൽ അർജുനൻ ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ ശരങ്ങളാൽ ആ അശുഭ തമസ്സിനെ വേഗത്തിൽ നീക്കി—പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യൻ രാത്രിയുടെ ഇരുട്ട് ഉടൻ അകറ്റുന്നതുപോലെ।

Verse 9

अशक्यं मनसाप्यन्यै: पाण्डव: सम्भ्रमन्निव | नाशयामास विक्रम्य शरैंदिव्यास्त्रमन्त्रिते:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ അതിവേഗ നിശ്ചയത്തോടെ നീങ്ങുന്നവനെന്നപോലെ പരാക്രമത്തോടെ മുന്നേറി, ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചു—മറ്റുള്ളവർക്ക് മനസ്സിൽപോലും ചിന്തിക്കാനാകാത്തത്. അപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യം പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ക്ഷോഭിച്ചു; മീനും മകരവും മറയുന്നതുപോലെ ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും അവരെ പിടിച്ചുലച്ചു।

Verse 10

ततस्तु तावकं सैन्यं दीप्तै: शरगभस्तिभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട്, ഹേ രാജാവേ, അർജുനന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന ശരകിരണങ്ങളാൽ പീഡിതമായ നിന്റെ സൈന്യം, മീനും മകരവും മറയുന്ന സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—ഭയത്തിൽ വിറച്ച് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി।

Verse 11

ततो दिव्यास्त्रविदुषा प्रहिता: सायकांशव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളിൽ പണ്ഡിതനായ അർജുനൻ വിട്ട ശരവർഷം യുദ്ധഭൂമിയെ പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആക്കി; അവിടെ മീനും മകരവും മറയുന്നു. അതിനാൽ നിന്റെ സൈന്യം ഭയത്തിൽ വിറച്ച് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി।

Verse 12

अथापरे समुत्सृष्टा विशिखास्तिग्मतेजस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് മൂർച്ചയുള്ള തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന മറ്റു ശരങ്ങൾ കൂടി വിട്ടു; അപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യം മീനും മകരവും മറയുന്ന സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—ഭയത്തിന്റെ പ്രളയത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ।

Verse 13

य एनमीयु: समरे त्वद्योधा: शूरमानिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അന്ന് ശൗര്യാഭിമാനികളായ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ അവനെതിരെ മുന്നേറിയപ്പോൾ, അവർ പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിച്ചുമാറുന്നതുപോലെ. അർജുനൻ വലിച്ച ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ ടങ്കാരം യമന്റെ വ്യക്തമായ ഗർജ്ജനത്തെയും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രഗർജ്ജനത്തെയും പോലെ തോന്നി. അത് കേട്ട് നിങ്ങളുടെ സേന ഭയത്തിൽ വിറച്ച് മഹാ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി; പ്രളയക്കാറ്റിൽ കലങ്ങിയ, ഉയർന്ന തിരകളാൽ നിറഞ്ഞ മഹാസമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ അവരുടെ അവസ്ഥയായി.

Verse 14

एवं स मृदनन्‌ शत्रूणां जीवितानि यशांसि च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളുടെ ജീവനും യശസ്സും ചതച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി; അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിച്ചുമാറുന്നതുപോലെ.

Verse 15

पार्थश्चचार संग्रामे मृत्युर्विग्रहवानिव । इस प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन शत्रुओंके जीवन और यशको धूलमें मिलाते हुए मूर्तिमान्‌ मृत्युके समान संग्रामभूमिमें विचरण करने लगे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പാർഥൻ (അർജുനൻ) യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദേഹധാരിയായ മരണത്തെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. അവൻ ശത്രുക്കളെ വീഴ്ത്തുമ്പോൾ, കിരീടങ്ങളോടുകൂടിയ തലകളും ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച വിശാല ഭുജങ്ങളും—കലങ്ങിയ സമുദ്രജലത്തിൽ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിക്കുന്നതുപോലെ—അപ്രത്യക്ഷമായി.

Verse 16

सकुण्डलयुगान्‌ कर्णान्‌ केषांचिदहरच्छरै: । वे अपने बाणोंसे किन्हीं शत्रुओंके मुकुटमण्डित मस्तकों, किन्हींके बाजूबंदविभूषित विशाल भुजाओं तथा किन्हींके दो कुण्डलोंसे अलंकृत दोनों कानोंको काट गिराते थे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ ചില ശത്രുക്കളുടെ ഇരട്ട കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ചെവികൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. പിന്നെ തോമരധാരികളായ ആനപ്പുറക്കാരെയും കുന്തധാരികളായ കുതിരപ്പുറക്കാരെയും കൂടി ഛേദിച്ചു; അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമി പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രത്തെപ്പോലെ തോന്നി—അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 17

सचर्मण: पदातीनां रथीनां च सधन्वन: । सप्रतोदान्‌ नियन्तृणां बाहुंश्विच्छेद पाण्डव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പാണ്ഡവൻ (അർജുനൻ) കവചം/ചർമ്മം (ഢാൽ) ധരിച്ച പദാതികളുടെ, ധനുസ്സുള്ള രഥികളുടെ, പ്രതോദം (അങ്കുശം/ചാട്ട) പിടിച്ച സാരഥികളുടെ ഭുജങ്ങൾ വെട്ടിമുറിച്ചു. അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സേന പ്രളയകാലത്തെ സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 18

प्रदीप्तोग्रशरार्चिष्मान्‌ बभौ तत्र धनंजय: । सविस्फुलिज्ञाग्रशिखो ज्वलन्निव हुताशन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ ഉഗ്രമായി ജ്വലിക്കുന്ന ശരജ്വാലകളാൽ ദീപ്തനായി, ചിങ്ങാരങ്ങളും ജ്വാലാനാവുകളും ചിതറുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിച്ചു. അവന്റെ ആക്രമണവേഗത്തിൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭീതിയാൽ വിറച്ചു, പ്രളയക്കാറ്റിൽ ക്ഷോഭിതമായ മഹാസമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി; അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ.

Verse 19

त॑ देवराजप्रतिमं सर्वशस्त्रभृतां वरम्‌ । युगपद्‌ दिक्षु सर्वासु रथस्थं पुरुषर्षभम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദേവരാജനെപ്പോലെ, എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ, രഥസ്ഥനായ ആ പുരുഷർഷഭൻ അർജുനൻ ഒരേ സമയം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പ്രത്യക്ഷനായതുപോലെ തോന്നിയപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യം പ്രളയകാല സമുദ്രംപോലെ ആയി; അതിന്റെ ക്ഷോഭത്തിൽ മീനുകളും മകരങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ.

Verse 20

निक्षिपन्तं महास्त्राणि प्रेक्षणीयं धनंजयम्‌ । नृत्यन्तं रथमार्गेषु धनुज्यातलनादिनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ മഹാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് ദർശനീയനായി നിന്നു. രഥപഥങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ ചലിച്ച്, ധനുര്ജ്യയുടെ ടങ്കാരവും താളനാദവും കൊണ്ട് ദിക്കുകളെ മുഴക്കിച്ചു. അവനെ കണ്ട നിങ്ങളുടെ സൈന്യം പ്രളയകാല സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി; അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും ഒളിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 21

निरीक्षितुं न शेकुस्ते यत्नवन्तो$पि पार्थिवा: । मध्यंदिनगतं सूर्य प्रतपन्‍्तमिवाम्बरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവർ എത്ര ശ്രമിച്ചാലും അവനെ നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ആകാശത്തിൽ മദ്ധ്യാഹ്നസൂര്യൻ കത്തുന്നതുപോലെ. നിങ്ങളുടെ സൈന്യം പ്രളയകാല സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി; അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്നു.

Verse 22

देवराज इन्द्रके समान रथपर बैठे हुए सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ नरश्रेष्ठ अर्जुन एक ही साथ सम्पूर्ण दिशाओंमें महान्‌ अस्त्रोंका प्रहार करते हुए सबके लिये दर्शनीय हो रहे थे। वे अपने धनुषकी टंकार करते हुए रथके मार्गोपर नृत्य-सा कर रहे थे। जैसे आकाशगमें तपते हुए दोपहरके सूर्यकी ओर देखना कठिन होता है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന, എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ, കിരീടധാരിയായ നരശ്രേഷ്ഠൻ അർജുനൻ ഒരേ സമയം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും മഹാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് എല്ലാവർക്കും ദർശനീയനായി. ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് രഥപഥങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ അവൻ ചലിച്ചു. ആകാശത്തിൽ മദ്ധ്യാഹ്നസൂര്യൻ കത്തുമ്പോൾ അതിലേക്കു നോക്കാൻ എത്ര ദുഷ്കരമോ, അതുപോലെ രാജാക്കന്മാർ ശ്രമിച്ചിട്ടും അവനെ നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ഭയങ്കര ടങ്കാരം യമന്റെ ഗർജ്ജനത്തിനും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രനാദത്തിനും തുല്യമായി തോന്നി; അത് കേട്ട് നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭീതിയാൽ വിറച്ചു, പ്രളയക്കാറ്റിൽ ക്ഷോഭിതമായ മഹാസമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ ആയി—അവിടെ മീനുകളും മകരങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന ഉഗ്ര ശരങ്ങളാൽ യുക്തനായ കിരീടധാരി അർജുനൻ, മഴക്കാലത്ത് ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞു ഇന്ദ്രധനുസ്സാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മഹാമേഘംപോലെ വിരാജിച്ചു.

Verse 23

महास्त्रसम्प्लवे तस्मिन्‌ जिष्णुना सम्प्रवर्तिते । सुदुस्तरे महाघोरे ममज्जुर्यो धपुड़रवा:

Sañjaya said: O King, when that deluge of mighty weapons was set in motion by Jiṣṇu (Arjuna)—a crossing most difficult and exceedingly dreadful—your foremost warriors began to sink in it. The battlefield became like the waters of the ocean in turmoil, where fish and crocodiles hide away, overwhelmed by the storm of destruction. Thus, by Arjuna’s onrush of great astras, many eminent Kaurava fighters were swallowed up, shaken by fear and confusion, as if in a time of cosmic dissolution.

Verse 24

उत्कृत्तवदनैर्देहै: शरीरैः कृत्तबाहुभि: । भुजैश्न पाणिनिर्मुक्त: पाणिभिव्यड्गुलीकृतै:

Sañjaya said: The battlefield had become strewn with bodies whose faces were hewn off, with trunks whose arms were severed; with arms torn from their hands, and with hands mangled and stripped of fingers. O king, it looked like the very playground of Rudra in ancient times, when he tormented living creatures—an arena of death where the violence of weapons made a dreadful spectacle. The description underscores the moral horror of war: beyond victory and defeat, it reveals the dehumanizing cost borne by countless beings.

Verse 25

कृत्ताग्रहस्तै: करिभि: कृत्तदन्तैर्मदोत्कटै: । हयैश्न विधुरग्रीवै रथैश्न शकलीकृतै:

Sañjaya said: The battlefield was strewn with elephants whose trunks had been hewn off, their tusks shattered, yet still raging in musth; with horses whose necks were broken; and with chariots smashed into fragments. The scene reveals the terrible cost of unchecked martial fury—where strength and pride, once instruments of duty, become the very marks of ruin when war reaches its most pitiless pitch.

Verse 26

निकृत्तान्त्रै: कृत्तपादैस्तथान्यै: कृत्तसंधिभि: । निश्रेष्विस्फुरद्धिश्न शतशो5थ सहस्रश:

Sañjaya said: “There were hundreds—indeed thousands—of warriors with their entrails cut away, with their feet severed, and others with their joints hewn apart; sharp weapons still quivered in their bodies.” The verse underscores the brutal, dehumanizing reality of battle: when dharma collapses into unchecked violence, the field becomes a spectacle of suffering rather than a ground for righteous victory.

Verse 27

मृत्योराघातललितं तत्पार्थायोधनं महत्‌ | अपश्याम महीपाल भीरूणां भयवर्धनम्‌

Sañjaya said: O king, we beheld that great combat between Pārtha and Ayodhana—playful, as it were, with the very blows of Death—an encounter that swelled the terror of the faint-hearted. In that dreadful clash, valor stood as a moral test: courage and steadfastness were demanded, while fear itself became a force that undid the timid.

Verse 28

गजानां क्षुरनिर्मुक्ता: करैः: सभुजगेव भू:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആനകളുടെ കരങ്ങളുടെ പ്രഹരത്തിൽ പിളർന്ന ഭൂമി, ക്ഷുരത്തിന്റെ ധാരയിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടിയ സർപ്പത്തെപ്പോലെ, യുദ്ധഹിംസയുടെ നടുവിൽ വേദനയിൽ പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതായി തോന്നി।

Verse 29

विचित्रोष्णीषमुकुटै: केयूराड्रदकुण्डलै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ വർണ്ണങ്ങളായ ഉഷ്ണീഷങ്ങളും മുകുടങ്ങളും, കേയൂര-അംഗദങ്ങളും കുണ്ഡലങ്ങളും എല്ലാടവും പരന്നിരുന്ന ആ വർണ്ണാഭമായ യുദ്ധഭൂമി അത്യന്തം ദീപ്തമായി തിളങ്ങി—നവവധുവിനെപ്പോലെ।

Verse 30

स्वर्णचित्रतनुत्रैश्न भाण्डैश्न गजवाजिनाम्‌ | किरीटशतसंकीर्णा तत्र तत्र समाचिता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പല സ്ഥലങ്ങളിലും സ്വർണ്ണാലങ്കൃതമായ കവചങ്ങളും ആന-കുതിരകളുടെ അലങ്കാരോപകരണങ്ങളും കൂമ്പാരമായി കിടന്നു; എല്ലാടവും നൂറുകണക്കിന് വീണ കിരീടങ്ങൾ ചിതറിപ്പറന്നിരുന്നു।

Verse 31

जे :कर्दमिनीं शोणितौघतरज्लिणीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ഭീരുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നവിധം, ചെളിയോടും രക്തതരംഗങ്ങളോടും കൂടിയ ഒരു ഘോര നദിയെ പ്രവഹിപ്പിച്ചു—വൈതരണിയെപ്പോലെ. അത് നിശ്ചലമായ യോദ്ധശരീരങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി യുദ്ധഭൂമിയെ ഭീതിജനകമാക്കി।

Verse 32

मर्मास्थिभिरगाधां च केशशैवलशाद्धलाम्‌ । शिरोबाहूपलतटां रुग्णक्रोडास्थिसंकटाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മർമസ്ഥാനങ്ങളുടെയും അസ്ഥികളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ കൊണ്ട് അത് അഗാധമായ നദിപോലെ തോന്നി; മുടി അതിന്റെ ശൈവലവും നുരയുംപോലെ. മുറിഞ്ഞ തലകളും ഭുജങ്ങളും തീരത്തിലെ പാറക്കഷണങ്ങൾപോലെ, തകർന്ന വക്ഷസ്ഥികളും അസ്ഥികളും കൊണ്ട് അതിന്റെ അടിത്തട്ട് ഇടുങ്ങിയും കഠിനവുമായി മാറിയിരുന്നു।

Verse 33

युगपद्‌ दिक्षु सर्वासु सर्वाण्यस्त्राणि दर्शयन्‌ | उस रणक्षेत्रमें कुन्तीकुमार अर्जुन एक साथ सम्पूर्ण दिशाओंमें देखते और सब प्रकारके अस्त्रोंका कौशल दिखाते हुए विचर रहे थे

ആ രണഭൂമിയിൽ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ ഒരേ സമയം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അസ്ത്രവിദ്യയും പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചു—ചിത്രധ്വജപതാകകൾ, പുക, ഛത്രങ്ങൾ, ധനുസ്സുകളുടെ തരംഗങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് അത് നിറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി; ഗജദേഹസമാനമായ മഹാകായ നിർജീവ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം കുത്തിനിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 34

रथोडुपशताकीर्णा हयसंघातरोधसम्‌ | रथचक्रयुगेषाक्षकूबरैरतिदुर्गमाम्‌

അവിടെ നൂറുകണക്കിന് രഥങ്ങൾ ജലപാതയിൽ തോണികൾ കുത്തിനിറഞ്ഞതുപോലെ നിറഞ്ഞിരുന്നു; കുതിരകളുടെ ഘനസമൂഹങ്ങൾ വഴികൾ തടഞ്ഞു. രഥചക്രങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ, അക്ഷങ്ങൾ, ദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവ ചിതറി തമ്മിൽ കുടുങ്ങിയതിനാൽ ആ സ്ഥലം കടക്കുന്നത് അത്യന്തം ദുർഗമമായി.

Verse 35

प्रासासिशक्तिपरशुविशिखाहिदुरासदाम्‌ । बलकड़्कमहानक्रां गोमायुमकरोत्कटाम्‌

ആ ദൃശ്യം ഭയാനകവും സമീപിക്കാനാകാത്തത്ര ദുരാസദവുമായിരുന്നു—കുന്തങ്ങൾ, വാളുകൾ, ശക്തികൾ, പരശുക്കൾ, അമ്പുകൾ, സർപ്പങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞത്; ബലാകകൾ, കങ്കങ്ങൾ, മഹാനക്രങ്ങൾ, ഗോമായുക്കൾ, ഭീകര മകരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അതി ഉഗ്രമായത്।

Verse 36

गृध्रोदग्रमहाग्राहां शिवाविरुतभैरवाम्‌ । नृत्यत्प्रेतपिशाचाद्यैर्भूताकीर्णा सहस्रश:

ആ സ്ഥലം ഗൃധ്രങ്ങളാലും ഉഗ്ര മഹാഗ്രാഹങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു; ശിവകളായ നരികളുടെ ഭയാനക നിലവിളി അതിനെ കൂടുതൽ ഭീതിജനകമാക്കി. നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പ്രേത-പിശാചാദി ഭൂതങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് അവിടെ കുത്തിനിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 37

गतासुयोधनिश्लेष्टशरीरशतवाहिनीम्‌ । महाप्रतिभयां रौद्रां घोरां वैतरणीमिव

ആ രണഭൂമി വൈതരണിയെപ്പോലെ—അത്യന്തം ഘോരവും രൗദ്രവും മഹാഭയപൂർണ്ണവുമായിരുന്നു; അതിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് നിർജീവ ശരീരങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേർന്നു കിടക്കുന്നപോലെ ഒഴുകിപ്പോയിരുന്നു।

Verse 38

त॑ दृष्टवा तस्य विक्रान्तमन्तकस्येव रूपिण:

അവന്റെ വീര്യം കണ്ടപ്പോൾ—അന്തകൻ (മരണം) തന്നെ രൂപം ധരിച്ചതുപോലെ—എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും അത്ഭുതഭീതിയിൽ സ്തംഭിച്ചു; അനിവാര്യ നാശം നേരിൽ വന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 39

तत आदाय वीराणामस्त्रैरस्त्राणि पाण्डव:

അപ്പോൾ പാണ്ഡവർ വീരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് ആയുധത്താൽ ആയുധത്തെ പ്രതിരോധിച്ചു—ഓരോ പ്രക്ഷേപവും തങ്ങളുടെ പ്രക്ഷേപംകൊണ്ട് തന്നെ തടഞ്ഞു—അങ്ങനെ യുദ്ധം വെറും സംഹാരമല്ല, നൈപുണ്യവും ദൃഢനിശ്ചയവും തമ്മിലുള്ള മത്സരമായി മാറി।

Verse 40

ततो रथवरान्‌ राजन्नत्यतिक्रामदर्जुन:

അപ്പോൾ, രാജാവേ, അർജുനൻ ശ്രേഷ്ഠ രഥയോദ്ധാക്കളെ മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. ആ വേളയിൽ അവൻ ആകാശത്തിലെ കത്തുന്ന മധ്യാഹ്നസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി; പാണ്ഡുപുത്രനിലേക്കു ജീവികൾ നോക്കുവാൻ പോലും കഴിയാതെപോയി।

Verse 41

मध्यंदिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बरे । न शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्‌

രാജാവേ, അവൻ ആകാശത്തിലെ കത്തുന്ന മധ്യാഹ്നസൂര്യനെപ്പോലെ ദഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് സകല ജീവികളും പാണ്ഡവനെ നോക്കാൻ കഴിയാതെപോയി. തുടർന്ന് അർജുനൻ മഹാരഥന്മാരെ പിന്തള്ളിക്കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।

Verse 42

प्रसृतांस्तस्य गाण्डीवाच्छरव्रातान्‌ महात्मन: । संग्रामे सम्प्रपश्यामो हंसपड्धक्तिमिवाम्बरे,उन महात्माके गाण्डीव धनुषसे छूटकर संग्राममें फैले हुए बाणसमूहोंको हम आकाशमें हंसोंकी पंक्तिके समान देखते थे

ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് സമരത്തിൽ പരന്ന അമ്പുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളെ ഞങ്ങൾ ആകാശത്ത് ഹംസപങ്ക്തിപോലെ കണ്ടു।

Verse 43

विनिवार्य स वीराणामस्त्रैरस्त्राणि सर्वतः । दर्शयन्‌ रौद्रमात्मानमुग्रे कर्मणि घिष्ठित:

അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലും വീരന്മാരുടെ അസ്ത്രങ്ങളെ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തടഞ്ഞു; തന്റെ രൗദ്രമായ ഭയങ്കര പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ ഉഗ്ര യുദ്ധകർമ്മത്തിൽ ദൃഢമായി ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 44

स तान्‌ रथवरान्‌ राजजन्नत्याक्रामत्‌ तदार्जुन: | मोहयजन्निव नाराचैर्जयद्रथवधेप्सया । विसृजन्‌ दिक्षु सर्वासु शरानसितसारथि:

ഹേ രാജാവേ! അപ്പോൾ അർജുനൻ ആ ശ്രേഷ്ഠ രഥവീരന്മാരെ ശക്തിയായി അമർത്തി മുന്നേറി; ജയദ്രഥവധത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തോടെ നാരാചബാണങ്ങളാൽ അവരെ മയക്കുന്നതുപോലെ ചെയ്തു. ശ്യാമസാരഥിയായ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും തുടർച്ചയായി ശരങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു.

Verse 45

भ्रमन्त इव शूरस्य शरबत्राता महात्मन:

ആ മഹാത്മാവായ വീരന്റെ അമ്പുകളുടെ തൂണീർ ചുറ്റുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 46

उत्कर्षन्तं सृजन्तं च न सम पश्याम लाघवात्‌ | महाराज! उस समय अर्जुनकी अद्भुत फुर्तीके कारण हमलोग यह नहीं देख पाते थे कि वे कब बाण निकालते हैं

മഹാരാജാവേ! അന്ന് അർജുനന്റെ അത്ഭുതകരമായ വേഗം കാരണം അവൻ എപ്പോൾ അമ്പ് എടുക്കുന്നു, എപ്പോൾ വിടുന്നു എന്നത് ഞങ്ങൾക്കു കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ആ മഹാധനുർധരൻ അമ്പ് കൈക്കൊണ്ട് വില്ലിൽ ഘടിപ്പിക്കുന്നതും വ്യക്തമായി പിടികിട്ടിയില്ല.

Verse 47

तथा सर्वा दिशो राजन्‌ सर्वाश्व रथिनो रणे

ഹേ രാജാവേ! അതുപോലെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാദിക്കുകളിലും കുതിരപ്പടയും രഥയോദ്ധാക്കളും എല്ലായിടത്തും പരന്നുകിടന്നു.

Verse 48

विव्याध च चतु:षष्ट्या शराणां नतपर्वणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അറുപത്തിനാലു അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിത്തുളച്ച് ഗുരുതരമായി ക്ഷതവിക്ഷതമാക്കി. പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ സിന്ധുരാജനെ നേരിടാൻ മുന്നേറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, നമ്മുടെ പക്ഷത്തിലെ വീരയോദ്ധാക്കൾ അവന്റെ ജീവൻ രക്ഷപ്പെടുമെന്ന പ്രത്യാശ വിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.

Verse 49

सैन्धवाभिमुखं यान्तं योधा: सम्प्रेक्ष्य पाण्डवम्‌ । न्यवर्तन्त रणाद्‌ वीरा निराशास्तस्य जीविते

സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) നേരെ ലക്ഷ്യമാക്കി മുന്നേറുന്ന പാണ്ഡവ യോദ്ധാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, നമ്മുടെ പക്ഷത്തിലെ വീരന്മാർ അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കും എന്ന പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെടുത്തി റണത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.

Verse 50

यो यो<भ्यधावदाक्रन्दे तावक: पाण्डवं रणे । तस्य तस्यान्तगा बाणा: शरीरे न्यपतन्‌ प्रभो

പ്രഭോ! ആ ഭീകര യുദ്ധകലഹത്തിൽ നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലെ ഏത് ഏത് യോദ്ധാവാണ് റണത്തിൽ പാണ്ഡവനെ (അർജുനനെ) ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞെത്തിയതോ, അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ പ്രാണാന്തക അമ്പുകൾ പതിച്ചു വീണു.

Verse 51

कबन्धसंकुलं चक्रे तव सैन्यं महारथ: । अर्जुनो जयतां श्रेष्ठ: शरैरग्न्यंशुसंनिभै:,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ महारथी अर्जुनने अग्निकी ज्वालाके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा आपकी सेनाको कबन्धोंसे भर दिया

വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരഥൻ അർജുനൻ അഗ്നിജ്വാലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ കബന്ധങ്ങളാൽ നിറച്ചു.

Verse 52

एवं तत्‌ तव राजेन्द्र चतुरड्गबलं तदा । व्याकुलीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्‌,राजेन्द्र! उस समय इस प्रकार आपकी उस चतुरंगिणी सेनाको व्याकुल करके कुन्तीकुमार अर्जुन जयद्रथकी ओर बढ़े

രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ ചതുരംഗ സൈന്യത്തെ കലക്കത്തിലാക്കി കൗന്തേയൻ അർജുനൻ ജയദ്രഥനെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി.

Verse 53

प्रादुश्षक्रे महाराज त्रासयन्‌ सर्वभारतान्‌ । नरेश्वर! तदनन्तर महाबाहु अर्जुनने कुपित हो कौरव-सेनाके समस्त सैनिकोंको भयभीत करते हुए दुर्धर्ष इन्द्रास्त्रको प्रकट किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! സർവ്വ ഭാരതയോദ്ധാക്കളെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട്, തുടർന്ന് ക്രോധിതനായ മഹാബാഹു അർജുനൻ കൌരവസേനയാകെ ഭയം പരത്തി ദുർധർഷമായ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി. അവൻ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനെ അമ്പത് ശരങ്ങളാലും, വൃഷസേനനെ മൂന്നു ശരങ്ങളാലും വേധിച്ചു. എന്നാൽ കൃപാചാര്യനോടു അവൻ സംയമം കാട്ടി—കുന്തീപുത്രൻ കൃപനെ കരുണയോടെ വെറും ഒമ്പത് ശരങ്ങളാൽ മാത്രം പീഡിപ്പിച്ചു.

Verse 54

शल्यं षोडशभिर्बाणै: कर्ण द्वात्रिंशता शरै: | सैन्धवं तु चतुःषष्टया विद्ध्वा सिंह इवानदत्‌,शल्यको सोलह, कर्णको बत्तीस और सिंधुराजको चौंसठ बाणोंसे घायल करके अर्जुनने सिंहके समान गर्जना की

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ശല്യനെ പതിനാറു ബാണങ്ങളാലും, കർണനെ മുപ്പത്തിരണ്ടു ശരങ്ങളാലും, സൈന്ധവരാജനെ അറുപത്തിനാലു ബാണങ്ങളാലും വേധിച്ച ശേഷം സിംഹംപോലെ ഗർജ്ജിച്ചു.

Verse 55

सैन्धवस्तु तथा विद्ध: शरैगाण्डीवधन्वना । न चक्षमे सुसंक्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विप:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ ശരങ്ങളാൽ ഇങ്ങനെ വേധിക്കപ്പെട്ട സൈന്ധവരാജൻ ആ വേദന സഹിക്കാനായില്ല. അങ്കുശംകൊണ്ട് കുത്തേറ്റ ആനപോലെ അവൻ അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു.

Verse 56

स वराहध्वजस्तूर्ण गार्धपत्रानजिद्दगान्‌ । क्रुद्धाशीविषसंकाशान्‌ कर्मारपरिमार्जितान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വരാഹധ്വജധാരിയായ ആ യോദ്ധാവ് വേഗത്തിൽ ഗൃദ്ധ്രപക്ഷങ്ങൾ ഘടിപ്പിച്ച, പറക്കലിൽ അജേയമായ, ക്രുദ്ധ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ, ശാണക്കല്ലിൽ മിനുക്കി മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ ശരങ്ങൾ വിട്ടു.

Verse 57

त्रिभिस्तु विद्ध्वा गोविन्द नाराचै: षड़भिरजुनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഗോവിന്ദനെ മൂന്നു നാരാചബാണങ്ങളാലും അർജുനനെ ആറു ശരങ്ങളാലും വേധിച്ചു.

Verse 58

अष्टभिवाजिनो<विध्यद्‌ ध्वजं चैकेन पत्रिणा । तीन बाणोंसे श्रीकृष्णको, छः नाराचोंसे अर्जुनको तथा आठ बाणोंसे घोड़ोंको घायल करके जयद्रथने एक बाणसे अर्जुनकी ध्वजाको भी बींध डाला || ५७ $ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജയദ്രഥൻ എട്ട് അമ്പുകളാൽ അർജുനന്റെ കുതിരകളെ വേദനിപ്പിക്കുകയും, ഒരു പകർത്തിയ അമ്പുകൊണ്ട് അർജുനന്റെ ധ്വജവും തുളച്ചുകയറ്റുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ പാർഥൻ ക്ഷണത്തിൽ സിന്ധുരാജൻ വിട്ട അമ്പുകളെ തടഞ്ഞ് മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി; തുടർന്ന് ഒരേ തുടർച്ചയായ പ്രത്യാഘാതത്തിൽ രണ്ട് അമ്പുകളാൽ ജയദ്രഥന്റെ സാരഥിയുടെ തല ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി, അലങ്കാരഭൂഷിതമായ ധ്വജവും മുറിച്ച് നിലത്താഴ്ത്തി.

Verse 59

युगपत्‌ तस्य चिच्छेद शराभ्यां सैन्धवस्थ ह | सारथेश्व शिर: कायाद्‌ ध्वजं च समलंकृतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്നേ നിമിഷം അർജുനൻ സിന്ധുരാജന്റെ അമ്പുകളെ മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി; കൂടാതെ ഒരേസമയം രണ്ട് അമ്പുകളാൽ ജയദ്രഥന്റെ സാരഥിയുടെ തല ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി, അലങ്കാരഭൂഷിതമായ ധ്വജവും മുറിച്ച് താഴെയിട്ടു.

Verse 60

स छिन्नयष्टि: सुमहान्‌ धनंजयशराहत:ः । वराह: सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखोपम:,धनंजयके बाणोंसे आहत हो अग्निशिखाके समान तेजस्वी वह सिंधुराजका महान्‌ वाराह॒ध्वज दण्ड कट जानेसे पृथ्वीपर गिर पड़ा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയന്റെ അമ്പുകളാൽ ആഹതനായി, ദണ്ഡം മുറിഞ്ഞ സിന്ധുരാജന്റെ മഹത്തായ വരാഹചിഹ്നധ്വജം അഗ്നിശിഖയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ച് ഭൂമിയിലേക്കു വീണു.

Verse 61

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुतं गच्छति भास्करे । अब्रवीत्‌ पाण्डवं राजंस्त्वरमाणो जनार्दन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതേ സമയത്ത് സൂര്യൻ വേഗത്തിൽ അസ്തമയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, ആകുലനായ ജനാർദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവനായ അർജുനനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 62

एष मध्ये कृत: षड्भि: पार्थ वीरैर्महारथै: । जीवितेप्सुर्महाबाहो भीतस्तिष्ठति सैन्धव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മഹാബാഹു പാർഥാ! ഈ സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഭീതനായി നിൽക്കുന്നു; ആറു വീര മഹാരഥികൾ അവനെ നടുവിൽ വെച്ച് ചുറ്റിപ്പറ്റി നിർത്തിയിരിക്കുന്നു.”

Verse 63

एताननिर्जित्य रणे षड्‌ रथान्‌ पुरुषर्षभ । न शक्‍्य: सैन्धवो हन्तुं यतो निर्व्याजमर्जुन,“नरश्रेष्ठ अर्जुन! रणभूमिमें इन छः: महारथियोंको परास्त किये बिना सिंधुराजको बिना मायाके जीता नहीं जा सकता है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, യുദ്ധത്തിൽ ഈ ആറു രഥയോദ്ധാക്കളെ ആദ്യം കീഴടക്കാതെ സിന്ധുരാജനെ വധിക്കാനാവില്ല; കാരണം അവരുടെ കപടമില്ലാത്ത, നേരിട്ടുള്ള പ്രതിരോധം അർജുനന്റെ വഴി തടഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 64

योगमत्र विधास्यामि सूर्यस्यावरणं प्रति । अस्तंगत इति व्यक्त द्रक्ष्यत्येक: स सिन्धुराट्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ഞാൻ സൂര്യനെ മറയ്ക്കാൻ ഒരു ഉപായം ഒരുക്കും; അതിനാൽ സിന്ധുരാജൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ ‘സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു’ എന്ന് വ്യക്തമായി കാണുകയുള്ളൂ।

Verse 65

हर्षेण जीविताकाडक्षी विनाशार्थ तव प्रभो । न गोप्स्यति दुराचार: स आत्मानं कथंचन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, ആ ദുഷ്ടൻ ആനന്ദത്തോടെ ജീവനെ ആഗ്രഹിച്ചാലും നിന്റെ വിനാശത്തിനായി അത്യുത്സുകനാണ്; അവൻ എങ്ങനെയും സ്വയം മറച്ചുവെക്കാൻ കഴിയില്ല।

Verse 66

प्रदीप्ताश्षन शिखिमुखा: शतशो5थ सहस्रश: । इससे दिव्यास्त्रसम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा अभिमन्त्रित सैकड़ों तथा सहस्रों प्रज्वलित अग्निमुख बाण प्रकट होने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളോട് ബന്ധപ്പെട്ട മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ നൂറുകണക്കിനും പിന്നെ ആയിരക്കണക്കിനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിമുഖ അമ്പുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഹേ കുരുസത്തമാ, അവനിൽ എവിടെ വിടവ് (അവസരം) കാണുന്നുവോ അവിടെ തന്നെ പ്രഹരിക്കണം; ‘സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു’ എന്ന ചിന്തയിൽ ഒട്ടും മടിക്കരുത്।

Verse 67

एवमस्त्विति बी भत्सु: केशवं प्रत्यभाषत । ततो$5सृजत्‌ तम: कृष्ण: सूर्यस्यावरणं प्रति

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ,” എന്ന് ബീഭത്സു (അർജുനൻ) കേശവനോട് (കൃഷ്ണനോട്) മറുപടി പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് കൃഷ്ണൻ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഇരുട്ടിന്റെ മറ വിടർത്തി।

Verse 68

सृष्टे तमसि कृष्णेन गतो5स्तमिति भास्कर:

കൃഷ്ണൻ തമസ് സൃഷ്ടിച്ചതോടെ ഭാസ്കരൻ അസ്തമിച്ചുവെന്ന് കരുതപ്പെട്ടു. യുദ്ധകലഹത്തിൽ ഈ ദൈവപ്രേരിത അന്ധകാരം ദൃഷ്ടിയെയും കാലബോധത്തെയും കുഴക്കിമറിച്ചു—രണഭൂമിയിൽ അസാധാരണ ശക്തി സാധാരണ നൈതികവും പ്രായോഗികവുമായ ഉറപ്പുകളെ മറിച്ചിടുന്നു।

Verse 69

ते प्रहष् रणे राजन्‌ नापश्यन्‌ सैनिका रविम्‌

ഹേ രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ ഉല്ലസിച്ച ആ സൈനികർ സൂര്യനെ കാണാനായില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലം അത്രയും ഘനവും പ്രബലവും ആയതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ക്രമം പോലും മറഞ്ഞുപോയി—അനിയന്ത്രിത ആവേശത്തോടൊപ്പം പലപ്പോഴും നൈതിക അന്ധതയും വരുന്നു।

Verse 70

वीक्षमाणे ततस्तस्मिन्‌ सिन्धुराजे दिवाकरम्‌

അതിനുശേഷം സിന്ധുരാജൻ ദിവാകരനെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ അത് അപശകുനംപോലൊരു നിമിഷം—ദിവസത്തിന്റെ തിരിവുപോലും രാജാക്കളും വീരന്മാരും വായിക്കുന്ന ശകുനമാകുന്നു।

Verse 71

पुनरेवाब्रवीत्‌ कृष्णो धनंजयमिदं वच: । जब इस प्रकार सिंधुराज दिवाकरकी ओर देखने लगा, तब भगवान्‌ श्रीकृष्ण पुनः अर्जुनसे इस प्रकार बोले-- || ७० $ ।। पश्य सिन्धुपतिं वीर प्रेक्षमाणं दिवाकरम्‌

അപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വീണ്ടും ധനഞ്ജയനോട് പറഞ്ഞു—“വീരനേ, നോക്കുക; സിന്ധുപതി സൂര്യനെ നോക്കി നിൽക്കുന്നു।” യുദ്ധമദ്ധ്യേ കൃഷ്ണൻ അർജുനന് ജയദ്രഥന്റെ കാലാശ്രയം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി—അധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചതുതന്നെ അവന്റെ തന്ത്രദൗർബല്യമായി മാറി।

Verse 72

भयं हि विप्रमुच्यैतत्‌ त्वत्तो भरतसत्तम । “भरतश्रेष्ठ) देखो, यह वीर सिंधुराज अब तुम्हारा भय छोड़कर सूर्यदेवकी ओर दृष्टिपात कर रहा है ।। अयं कालो महाबाहो वधायास्य दुरात्मन:

“ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ, നിനക്കുള്ള ഭയം സത്യമായും വിട്ടുമാറുന്നു. മഹാബാഹുവേ, ഇതുതന്നെ സമയം—ആ ദുരാത്മാവിനെ വധിക്ക.”

Verse 73

इत्येवं केशवेनोक्त: पाण्डुपुत्र: प्रतापवान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കേശവൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് പ്രതാപവാനായ പാണ്ഡുപുത്രൻ ധർമ്മബുദ്ധിയോടെ അത് സ്വീകരിച്ചു; കർത്തവ്യഭാവത്തോടെ യഥോചിതമായി മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 74

कृपं विव्याध विंशत्या कर्ण पज्चाशता शरै:,उन्होंने कृपाचार्यको बीस, कर्णको पचास तथा शल्य और दुर्योधनको छ:-छ: बाण मारे। साथ ही वृषसेनको आठ और सिंधुराज जयद्रथको साठ बाणोंसे घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കൃപനെ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽയും കർണ്ണനെ അമ്പത് അമ്പുകളാൽയും കുത്തിവെച്ചു. ശല്യനെയും ദുര്യോധനനെയും ആറു വീതം അമ്പുകളാൽ അടിച്ചു. പിന്നെ വൃഷസേനനെ എട്ട് അമ്പുകളാൽയും സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ അറുപത് അമ്പുകളാൽയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 75

शल्यं दुर्योधनं चैव षड़भि: षड़भिरताडयत्‌ | वृषसेनं तथाष्टाभि: षष्ट्या सैन्धवमेव च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ശല്യനെയും ദുര്യോധനനെയും ആറു വീതം അമ്പുകളാൽ അടിച്ചു. വൃഷസേനനെ എട്ട് അമ്പുകളാൽയും സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ അറുപത് അമ്പുകളാൽയും കുത്തിവെച്ചു.

Verse 76

नभो<भवत्‌ तद्‌ दुष्प्रेक्ष्ममुल्काभिरिव संवृतम्‌ । धनुषको कानतक खींचकर छोड़े गये अग्निशिखा तथा सूर्यकिरणोंके समान तेजस्वी बाणोंसे भरा हुआ आकाश उल्काओंसे व्याप्त-सा जान पड़ता था। उसकी ओर देखना कठिन हो रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആകാശം നോക്കാൻ പോലും ദുഷ്കരമായി; അത് ഉല്കകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി. വലിച്ച ധനുസ്സുകളിൽ നിന്ന് വിട്ട തೀಕ್ಷ്ണബാണങ്ങൾ അഗ്നിശിഖകളെയും സൂര്യകിരണങ്ങളെയും പോലെ ദീപ്തമായി ഗഗനം നിറച്ചു. അതുപോലെ, രാജാവേ, മഹാബാഹുവായ പാണ്ഡുനന്ദനൻ അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ ബാണങ്ങളാൽ ഗാഢമായി കുത്തിവെച്ച് ജയദ്രഥനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞുചെന്നു.

Verse 77

त॑ समीपस्थितं दृष्टवा लेलिहानमिवानलम्‌ । जयद्रथस्य गोप्तार: संशयं परमं गता:,अपनी लपटोंसे सबको चाट जानेवाली आगके समान अर्जुनको निकट खड़ा देख जयद्रथके रक्षक भारी संशयमें पड़ गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ജ്വാലകളാൽ എല്ലാം നക്കിത്തിന്നുന്ന അഗ്നിപോലെ തോന്നിയ അവനെ കണ്ട് ജയദ്രഥന്റെ രക്ഷകർ പരമമായ സംശയത്തിലും ഭീതിയിലും ആകപ്പെട്ടു.

Verse 78

तत: सर्वे महाराज तव योधा जयैषिण: । सिषिचु: शरधाराभि: पाकशासनिमाहवे,महाराज! उस समय विजयकी अभिलाषा रखनेवाले आपके समस्त योद्धा युद्धस्थलमें इन्द्रकुमार अर्जुनका बाणोंकी धाराओंसे अभिषेक करने लगे

അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, വിജയം ആഗ്രഹിച്ച നിങ്ങളുടെ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാകശാസനി (ഇന്ദ്രകുമാരൻ അർജുനൻ) മേൽ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അഭിഷേകമെന്നപോലെ ചൊരിഞ്ഞു।

Verse 79

संछाद्यमान: कौन्तेय: शरजालैरनेकश: । अक्रुध्यत्‌ स महाबाहुरजित: कुरुनन्दन:

ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും അമ്പുകളുടെ ജാലത്തിൽ മൂടപ്പെടുമ്പോൾ, കുരുനന്ദനനായ അജിതൻ, മഹാബാഹുവായ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു.

Verse 80

तत: शरमयं जाल॑ तुमुलं पाकशासनि: । व्यसृजत्‌ पुरुषव्याप्रस्तव सैन्यजिघांसया,फिर उन पुरुषसिंह इन्द्रकुमारने आपकी सेनाके संहारकी इच्छासे बाणोंका भयंकर जाल बिछाना आरम्भ किया

പിന്നെ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ പാകശാസനി (ഇന്ദ്രകുമാരൻ അർജുനൻ) നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ സംഹരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഘോരവും ദട്ടവുമായ അമ്പുജാലം പരത്തി.

Verse 81

ते हन्यमाना वीरेण योधा राजन्‌ रणे तव । प्रजहु: सैन्धवं भीता द्वौ सम॑ नाप्यधावताम्‌

രാജാവേ, റണത്തിൽ ആ വീരൻ (അർജുനൻ) വെട്ടിവീഴ്ത്തുമ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയന്ന് സൈന്ധവനെ (ജയദ്രഥനെ) ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടി; ഭയം അങ്ങനെ പിടിച്ചിരുന്നതിനാൽ രണ്ടുപേരും പോലും ഒപ്പം ഒപ്പം ഓടിയില്ല।

Verse 82

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य विक्रमम्‌ । तादृड़ न भावी भूतो वा यच्चकार महायशा:

അവിടെ ഞങ്ങൾ കുന്തീപുത്രന്റെ അത്ഭുതകരമായ വിക്രമം കണ്ടു. ആ മഹായശസ്സുള്ള വീരൻ അന്ന് ചെയ്ത കൃത്യം—അത്തരം ഒന്നും മുമ്പ് ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഇനി ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ല।

Verse 83

द्विपान द्विपगतांश्वैव हयान्‌ हयगतानपि । तथा स रथिनश्वैव न्यहन्‌ रुद्र: पशूनिव

അവൻ ആനകളെയും ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരെയും, കുതിരകളെയും അശ്വാരോഹികളെയും, അതുപോലെ രഥങ്ങളോടുകൂടിയ രഥികളെയും—സംഹാരകനായ രുദ്രൻ ജീവികളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ—വധിച്ചു വീഴ്ത്തി।

Verse 84

न तत्र समरे कश्रिन्मया दृष्टो नराधिप । गजो वाजी नरो वापि यो न पार्थशराहत:,नरेश्वर! उस समरभूमिमें मैंने कोई भी ऐसा हाथी, घोड़ा या मनुष्य नहीं देखा, जो अर्जुनके बाणोंसे क्षत-विक्षत न हो गया हो

നരാധിപാ! ആ സമരത്തിൽ പാർഥന്റെ (അർജുനന്റെ) ശരപ്രഹരമേറ്റിട്ടില്ലാത്ത ആനയെയോ കുതിരയെയോ മനുഷ്യനെയോ ഞാൻ കണ്ടില്ല।

Verse 85

रजसा तमसा चैव योधा: संछन्नचक्षुष: । कश्मलं प्राविशन्‌ घोरं नान्वजानन्‌ परस्परम्‌

പൊടിയും ഇരുട്ടും യോദ്ധാക്കളുടെ കണ്ണുകളെ മൂടി; അവർ ഭീകരമായ മോഹത്തിലേക്ക് വീണു, പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ പോയി।

Verse 86

उस समय धूल और अन्धकारसे सारे योद्धाओंके नेत्र आच्छादित हो गये थे। वे भयंकर मोहमें पड़ गये। उनके लिये एक-दूसरेको पहचानना भी असम्भव हो गया ।।

അപ്പോൾ പൊടിയും ഇരുട്ടും മൂലം എല്ലാ യോദ്ധാക്കളുടെ കണ്ണുകളും മൂടപ്പെട്ടു; അവർ ഭീകരമായ മോഹത്തിലേക്ക് വീണു, പരസ്പരം തിരിച്ചറിയുന്നതും അസാധ്യമായി. ഭാരതാ! പാർഥന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വിട്ട അമ്പുകൾ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ പിളർത്തിയതിനാൽ, ആ സൈനികർ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞു, ഇടറിവീണു, വേദനയിൽ പുളഞ്ഞു, ജീവൻ വിട്ട് വർണ്ണം മങ്ങി മലിനരായി മാറി।

Verse 87

तस्मिन्‌ महाभीषणके प्रजानामिव संक्षये । रणे महति दुष्पारे वर्तमाने सुदारुणे

പ്രജകളുടെ പ്രളയകാലത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം ഭീകരവും അത്യന്തം ക്രൂരവും കടക്കാൻ ദുഷ്കരവുമായ മഹാസമരം നടക്കുമ്പോൾ, രഥചക്രങ്ങൾ രക്തത്തിൽ നാഭിവരെ മുങ്ങിപ്പോയി।

Verse 88

शोणितस्य प्रसेकेन शीघ्रत्वादनिलस्यथ च । अशाम्यत्‌ तद्‌ रजो भौममसृक्सिक्ते धरातले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രക്തത്തിന്റെ ചിതറലും വേഗമേറിയ കാറ്റും കാരണം ഭൂമിയിലെ പൊടി ശമിച്ചില്ല. രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ നിലത്ത് ആ രജസ് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നു; അടങ്ങാതെ നിന്നു.

Verse 89

मत्ता वेगवतो राजंस्तावकानां रणाड्रणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലത്തിൽ നിന്റെ വേഗവാന്മാരായ, മദോന്മത്തമായ ആനകൾ—ആരോഹകർ കൊല്ലപ്പെട്ടും ശരീരം മുഴുവൻ അമ്പുകളാൽ കീറപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ—ഭയവിഹ്വലരായി ഓടിത്തുടങ്ങി. അവർ സ്വന്തം നിരകളെ തന്നെ ചവിട്ടിമെതിച്ച്, ആർത്തനാദം മുഴക്കി, रणഭൂമിയിലൂടെ വലിയ ശബ്ദത്തോടെ പാഞ്ഞുപോയി.

Verse 90

हस्तिनश्ष हतारोहा दारिताड़ा: सहस्रश: । स्वान्यनीकानि मृद्नन्त आर्तनादा: प्रदुद्रुवु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആരോഹകർ കൊല്ലപ്പെട്ടും അമ്പുകളാൽ അങ്ങങ്ങുകൾ കീറപ്പെട്ടും ആയിരക്കണക്കിന് ആനകൾ ആർത്തനാദം മുഴക്കി ഓടിപ്പോയി. അവർ സ്വന്തം വ്യൂഹങ്ങളെ തന്നെ ചവിട്ടിമെതിച്ച് സമരഭൂമിയിൽ ഉന്മത്ത വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു.

Verse 91

हयाश्न पतितारोहा: पत्तयश्न नराधिप । प्रदुद्रुवर्भयाद्‌ राजन्‌ धनंजयशराहता:,नरेश्वर! राजन! घुड़सवार गिर गये थे और घोड़े एवं पैदल सैनिक धनंजयके बाणोंसे अत्यन्त घायल हो भयके मारे भागे जा रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരാധിപാ, രാജാവേ, കുതിരസേനികർ കുതിരയിൽ നിന്ന് വീണു; ധനഞ്ജയന്റെ അമ്പുകളാൽ ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റ കുതിരകളും പാദസേനയും ഭയത്താൽ ഓടിപ്പോയി.

Verse 92

मुक्तकेशा विकवचा: क्षरन्त: क्षतजं क्षतै: । प्रापलायन्त संत्रस्तास्त्यक्त्वा रणशिरो जना:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുടി അഴിച്ചുവീണവരും കവചം കീറിപ്പോയവരുമായ അവർ, മുറിവുകളിൽ നിന്ന് രക്തം ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഭീതിയോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിര ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ഓടിപ്പോയി.

Verse 93

ऊरुग्राहगृहीताश्न केचित्‌ तत्राभवन्‌ भुवि । हतानां चापरे मध्ये द्विरदानां निलिल्यिरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ചില യോദ്ധാക്കൾ തുടകളിൽ പിടിയേറ്റതുപോലെ കഠിനമായി ഉറഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ നിശ്ചലമായി നിന്നു; മറ്റുചിലർ ഹതന്മാരുടെ ഇടയിൽ കിടന്നിരുന്ന ആനകളുടെ നടുവിൽ ഒളിച്ചു. പിന്നെ കൗരവർ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളുടെ ഭീകരവർഷം ചൊരിഞ്ഞതോടെ രാത്രിപോലെ അന്ധകാരം പടർന്നു; എന്നാൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ അമ്പുകളാൽ ആ അന്ധകാരം വേഗത്തിൽ നീക്കി—പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യൻ കിരണങ്ങളാൽ രാത്രിയുടെ ഇരുട്ട് അകറ്റുന്നതുപോലെ।

Verse 94

एवं तव बल राजन द्रावयित्वा धनंजय: । न्यवधीत्‌ सायकैघोरै: सिन्धुराजस्य रक्षिण:,राजन! इस प्रकार अर्जुनने आपकी सेनाको भगाकर भयंकर बाणोंद्वारा सिंधुराजके रक्षकोंको मारना आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ നിന്റെ സൈന്യത്തെ ഓടിച്ചുവിട്ട് ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ ഭീകരമായ അമ്പുകളാൽ സിന്ധുരാജന്റെ രക്ഷകരെ വധിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 95

द्रौर्णि कृपं कर्णशल्यौ वृषसेनं सुयोधनम्‌ । छादयामास तीव्रेण शरजालेन पाण्डव:,पाण्डुकुमार अर्जुनने अपने तीखे बाणसमूहसे अश्व॒त्थामा, कृपाचार्य, कर्ण, शल्य, वृषसेन तथा दुर्योधनको आच्छादित कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട് ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, കൃപാചാര്യർ, കർണ്ണൻ, ശല്യൻ എന്നിവരെയും, കൂടാതെ വൃഷസേനനും സുയോധനനും (ദുര്യോധനനും) മൂടിക്കളഞ്ഞു।

Verse 96

न गृह्नन्‌ न क्षिपन्‌ राजन्‌ मुज्चन्नापि च संदधत्‌ । अदृश्यतार्जुन: संख्ये शीघ्रास्त्रत्वात्‌ कथंचन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ യുദ്ധത്തിൽ അർജുനന്റെ ആയുധപ്രയോഗവേഗം അത്രയായിരുന്നു; അവൻ എപ്പോൾ അമ്പെടുക്കുന്നു, എപ്പോൾ വില്ലിൽ ഘടിപ്പിക്കുന്നു, എപ്പോൾ ഞാണു വലിക്കുന്നു, എപ്പോൾ വിട്ടയക്കുന്നു—ഇതൊന്നും ആരും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 97

धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते स्मास्यत: सदा । सायकाश्च व्यदृश्यन्त निश्चरन्त: समन्तत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ഇടവിടാതെ അമ്പുകൾ വിടുമ്പോൾ, ജനങ്ങൾക്ക് എപ്പോഴും കാണപ്പെട്ടത് അവന്റെ വൃത്താകാരമായി ചുറ്റുന്ന വില്ലിന്റെ വലയം മാത്രമായിരുന്നു; കൂടാതെ അവന്റെ അമ്പുകൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പാഞ്ഞുപോകുന്നതും ദൃശ്യമായി.

Verse 98

कर्णस्य तु धनुश्छित्त्वा वृषसेनस्थ चैव ह । शल्यस्य सूतं भल्‍लेन रथनीडादपातयत्‌,अर्जुनने कर्ण और वृषसेनके धनुष काटकर एक भल्‍ल्लके द्वारा शल्यके सारथिको रथकी बैठकसे नीचे गिरा दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ കർണന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു; അതുപോലെ വൃഷസേനന്റെയും. പിന്നെ ഒരു തീക്ഷ്ണ ഭല്ലംകൊണ്ട് ശല്യന്റെ സാരഥിയെ രഥാസനത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീഴ്ത്തി.

Verse 99

गाढविद्धावुभौ कृत्वा शरै: स्वस्नीयमातुलौ । अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो द्रौणिशारद्वतो रणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ അനന്തരവനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെയും, മാതുലനായ കൃപ ശാരദ്വതനെയും അമ്പുകളാൽ ആഴത്തിൽ കുത്തി ഗുരുതരമായി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു; അങ്ങനെ റണത്തിൽ മേൽക്കൈ നേടി.

Verse 100

एवं तान्‌ व्याकुलीकृत्य त्वदीयानां महारथान्‌ | उज्जहार शरं घोरं पाण्डवो5नलसंनिभम्‌,इस प्रकार आपके उन महारथियोंको व्याकुल करके पाण्डुकुमार अर्जुनने एक अग्निके समान तेजस्वी एवं भयंकर बाण निकाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ മഹാരഥന്മാരെ വ്യാകുലരാക്കി പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ അഗ്നിസദൃശമായി ജ്വലിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ ഒരു അമ്പ് പുറത്തെടുത്തു.

Verse 101

इन्द्राशनिसमप्रख्यं दिव्यमस्त्राभिमन्त्रितम्‌ । सर्वभारसहं शश्चद्‌ गन्धमाल्यार्चितं महत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ മഹത്തായതു, എല്ലാ ഭാരവും സഹിക്കുവാൻ ശേഷിയുള്ളതു; സുഗന്ധവും മാല്യവുംകൊണ്ട് നിത്യവും അർച്ചിക്കപ്പെട്ടതു.

Verse 102

वह दिव्य बाण दिव्यास्त्रोंसे अभिमन्त्रित होकर इन्द्रके वज़के समान प्रकाशित हो रहा था। वह सब प्रकारका भार सहन करनेमें समर्थ और महान्‌ था। उसकी गन्ध और मालाओंद्वारा सदा पूजा की जाती थी ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദിവ്യ അമ്പ് ദിവ്യാസ്ത്രമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായി ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ പ്രകാശിച്ചു. അത് മഹത്തായതും എല്ലാ ഭാരവും സഹിക്കുവാൻ ശേഷിയുള്ളതും; സുഗന്ധവും മാല്യവുംകൊണ്ട് നിത്യവും പൂജിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. പിന്നെ, ഹേ കുരുനന്ദന, മഹാബാഹുവായ അർജുനൻ വിധിപൂർവ്വം ആ അമ്പിനെ വജ്രാസ്ത്രവുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് വേഗത്തിൽ ഗാണ്ഡീവത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തി.

Verse 103

तस्मिन्‌ संधीयमाने तु शरे ज्वलनतेजसि । अन्तरिक्षे महानादो भूतानामभवन्नूप,नरेश्वर! जब अर्जुन अग्निके समान तेजस्वी उस बाणका संधान करने लगे, उस समय आकाशबचारी प्राणियोंमें महान्‌ कोलाहल होने लगा

നരേശ്വരാ! അഗ്നിസമമായ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള ആ അമ്പിനെ അർജുനൻ വില്ലിൽ ചാർത്താൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, ആകാശചര ജീവികളിൽ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു.

Verse 104

अब्रवीच्च पुनस्तत्र त्वरमाणो जनार्दन: । धनंजय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मन:,उस समय वहाँ भगवान्‌ श्रीकृष्ण पुन: उतावले होकर बोल उठे--'धनंजय! तुम दुरात्मा सिंधुराजका मस्तक शीघ्र काट लो

അപ്പോൾ അവിടെയേ തന്നെ ആകുലതയോടെ ജനാർദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) വീണ്ടും പറഞ്ഞു— “ധനഞ്ജയാ! ദുഷ്ടാത്മാവായ സൈന്ധവന്റെ (ജയദ്രഥന്റെ) തല ഉടൻ വെട്ടിക്കളയുക.”

Verse 105

अस्तं महीधरश्रेष्ठं यियासति दिवाकर: । शृणुष्वैतच्च वाक्‍्यं मे जयद्रथवर्ध प्रति,"क्योंकि सूर्य अब पर्वतश्रेष्ठ अस्ताचलपर जाना ही चाहते हैं। जयद्रथवधके विषयमें तुम मेरी यह बात ध्यानसे सुन लो

“കാരണം സൂര്യൻ ഇപ്പോൾ പർവ്വതശ്രേഷ്ഠമായ അസ്താചലത്തിലേക്ക് അസ്തമിക്കാൻ പോകുന്നു. അതിനാൽ ജയദ്രഥവധത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.”

Verse 106

आशक्षिपत्‌ पल्‍ल्वलाम्बूनि निदाघार्क इव प्रभु: । तत्पश्चात्‌ जैसे ग्रीष्म-ऋतुके शक्तिशाली सूर्य छोटे-छोटे गड्डोंके पानीको शीघ्र ही सुखा देते हैं

അതിനുശേഷം, ഗ്രീഷ്മകാലത്തിലെ പ്രചണ്ഡസൂര്യൻ ചെറുചെറു കുഴികളിൽ കെട്ടിനിൽക്കുന്ന വെള്ളം വേഗത്തിൽ വറ്റിക്കുന്നതുപോലെ, ശക്തിമാനായ അർജുനൻ എന്ന സൂര്യൻ തന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന ബാണമയ കിരണങ്ങളാൽ നിങ്ങളുടെ സേന എന്ന ജലരാശിയുടെ ബലം വേഗത്തിൽ ശോഷിച്ചു. പിന്നെ സിന്ദുരാജന്റെ പിതാവായ വൃദ്ധക്ഷത്രൻ ലോകപ്രസിദ്ധൻ; ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം അവൻ സൈന്ധവനെ (ജയദ്രഥനെ) പുത്രനായി പ്രാപിച്ചു.

Verse 107

जयद्रथममित्रघ्नं वागुवाचाशरीरिणी । नृपमन्तर्हिता वाणी मेघदुन्दुभिनि:स्वना,“इसके जन्मकालमें मेघके समान गम्भीर स्वरवाली अदृश्य आकाशवाणीने शत्रुसूदन जयद्रथके विषयमें राजाको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा--

അവന്റെ ജന്മസമയത്ത്, മേഘദുന്ദുഭിപോലെ ഗംഭീരനാദമുള്ള, ദൃശ്യമല്ലാത്ത ആകാശവാണി ശത്രുഘ്നനായ ജയദ്രഥനെക്കുറിച്ച് രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 108

तवात्मजो मनुष्येन्द्र कुलशीलदमादिभि: । गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्धयो:,'शाक्तिशाली नरेन्द्र! तुम्हारा यह पुत्र कुल, शील और संयम आदि सदगुणोंके द्वारा दोनों वंशोंके अनुरूप होगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേന്ദ്രാ! നിന്റെ പുത്രൻ കുലം, ശീലം, ദമം (സംയമം) മുതലായ സദ്ഗുണങ്ങളാൽ വളർന്ന്, ആ ഗുണങ്ങളാൽ ഇരുവംശങ്ങൾക്കും യോജ്യനും സമാനനും ആയിത്തീരും।

Verse 109

क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृत: । कि त्वस्य युध्यमानस्य संग्रामे क्षत्रियर्षभ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ലോകത്തിൽ ക്ഷത്രിയന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനെന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ധീരന്മാർ അവനെ നിത്യവും ആദരിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഹേ ക്ഷത്രിയർഷഭാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അവനു എന്തു സംഭവിക്കുന്നു?

Verse 110

एतच्छुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ടപ്പോൾ ശത്രുദമകനായ സിന്ധുരാജൻ ദീർഘനേരം ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയിൽ മുങ്ങി നിന്നു।

Verse 111

ज्ञातीन्‌ सर्वनिवाचेदं पुत्रस्नेहाभिचोदित: । “यह सुनकर शत्रुओंका दमन करनेवाले सिंधुराज वृद्धछत्र देरतक कुछ सोचते रहे, फिर पुत्रस्नेहसे प्रेरित हो वे समस्त जाति-भाइयोंसे इस प्रकार बोले-- ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് പുത്രസ്നേഹത്താൽ പ്രേരിതനായി അവൻ തന്റെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 112

धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिर: । तस्यापि शतधा मूर्थधा फलिष्यति न संशय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധഭാരം വഹിച്ച് സമരത്തിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ എന്റെ പുത്രന്റെ ശിരസ് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തുന്നവൻ ആരായാലും, അവന്റെ ശിരസ്സും നൂറായി പിളർന്ന് ചിതറും—ഇതിൽ സംശയമില്ല।”

Verse 113

एवमुकत्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम्‌ | वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चोग्रं समास्थित:

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് കാലം വന്നപ്പോൾ വൃദ്ധക്ഷത്രൻ ജയദ്രഥനെ രാജസിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ സ്വയം വനത്തിലേക്ക് പോയി കഠിനതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 114

सो<यं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम्‌ | समनन्‍तपजञ्चकादस्माद्‌ बहिर्वानरकेतन,“कपिध्वज अर्जुन! वे तेजस्वी राजा वृद्धक्षत्र इस समय इस समन्तपंचक-द्षेत्रसे बाहर घोर एवं दुर्धर्ष तपस्या कर रहे हैं

കപിധ്വജ അർജുനാ! ആ തേജസ്വിയായ രാജാവ് വൃദ്ധക്ഷത്രൻ ഇപ്പോൾ ഈ സമന്തപഞ്ചക പ്രദേശത്തിന് പുറത്തായി സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ഘോരതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 115

तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृथे । दिव्येनास्त्रेण रिपुहन्‌ घोरेणाद्भुतकर्मणा

അതുകൊണ്ട്, ശത്രുസൂദനാ! ഈ മഹാസമരത്തിൽ അത്ഭുതകർമ്മസാധകമായ ഭയങ്കര ദിവ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് ജയദ്രഥന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ച് അത് വൃദ്ധക്ഷത്രന്റെ മടിയിൽ വീഴ്ത്തുക।

Verse 116

समाप्लवन्‌ द्विषत्सैन्यं लोक॑ भानोरिवांशव: । इसके बाद दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता अर्जुनरूपी सूर्यकी छिटकायी हुई बाणरूपी किरणोंने शत्रुओंकी सेनाको उसी प्रकार आप्लावित कर दिया

അതിനുശേഷം ദിവ്യാസ്ത്രവിദഗ്ധനായ അർജുനൻ എന്ന സൂര്യൻ ചിതറിച്ച അമ്പുകിരണങ്ങൾ, സൂര്യരശ്മികൾ ലോകമൊട്ടാകെ വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, ശത്രുസൈന്യത്തെ മൂടിപ്പൊളിച്ചു. അതുകൊണ്ട്, ശത്രുസൂദനാ! ഈ മഹാസമരത്തിൽ ഭയങ്കര ദിവ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് സിന്ധുപതി ജയദ്രഥന്റെ കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ ശിരസ് ഛേദിച്ച് അത് വൃദ്ധക്ഷത്രന്റെ മടിയിൽ വീഴ്ത്തുക, ഓ ഭാരതാ—ഭീമസേനന്റെ അനുജനായ നീ അതു സാധിപ്പാൻ കഴിവുള്ളവൻ।

Verse 117

अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले । तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशय:,“यदि तुम इसके मस्तकको पृथ्वीपर गिराओगे तो तुम्हारे मस्तकके भी सौ टुकड़े हो जायँगे। इसमें संशय नहीं है”

നീ അവന്റെ ശിരസ് ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തിയാൽ, നിന്റെ ശിരസും നൂറായി പിളരും—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 118

यथा चेदं न जानीयात्‌ स राजा तपसि स्थित: । तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रित:

കുരുശ്രേഷ്ഠാ! തപസ്സിൽ ലീനനായ വൃദ്ധക്ഷത്രരാജാവിന് ഇതറിഞ്ഞുപോകാതിരിക്കുവാൻ, ദിവ്യാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ച് അതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കൂ.

Verse 119

न हयूसाध्यमकार्य वा विद्यते तव किंचन । समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन,“इन्द्रकुमार! सम्पूर्ण त्रिलोकीमें कोई ऐसा कार्य नहीं है, जो तुम्हारे लिये असाध्य हो अथवा जिसे तुम कर न सको”

വാസവനന്ദനാ, ഇന്ദ്രപുത്രാ! ത്രിലോകങ്ങളിലൊന്നിലും നിനക്കു അസാധ്യമായ കാര്യമൊന്നുമില്ല; നീ ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത കർമ്മവും ഇല്ല.

Verse 120

एतच्छुत्वा तु वचनं सक्किणी परिसंलिहन्‌ । इन्द्राशनिसमस्पर्श दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम्‌

ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അധരക്കോണുകൾ നക്കിക്കൊണ്ട്, അർജുനൻ സിന്ധുരാജവധത്തിനായി വില്ലിൽ ചാർത്തിയിരുന്ന ആ അമ്പ് ക്ഷണത്തിൽ വിട്ടു—ഇന്ദ്രവജ്രസമമായ കഠിനസ്പർശമുള്ളതും ദിവ്യമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായതും.

Verse 121

सर्वभारसहं शश्वद्‌ गन्धमाल्यार्चितं शरम्‌ । विससर्जार्जुनस्तूर्ण सैन्धवस्य वधे धृतम्‌

സൈന്ധവവധത്തിനായി ഒരുക്കിയിരുന്ന, എല്ലാ ഭാരവും സഹിക്കുന്നതും നിത്യവും ഗന്ധവും മാല്യവും കൊണ്ട് അർച്ചിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ആ അമ്പ് അർജുനൻ അതിവേഗം വിട്ടു.

Verse 122

स तु गाण्डीवनिर्मुक्त: शर: श्येन इवाशुग: । छित्त्वा शिर: सिन्धुपतेरुत्पपात विहायसम्‌,गाण्डीव धनुषसे छूटा हुआ वह शीघ्रगामी बाण सिंधुराजका सिर काटकर बाजपक्षीके समान उसे आकाशमें ले उड़ा

ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്നു വിട്ട ആ അമ്പ് ശ്യേനപക്ഷിയെപ്പോലെ അതിവേഗം പാഞ്ഞു; സിന്ധുപതിയുടെ ശിരസ് ഛേദിച്ച് അതുമായി ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു പാഞ്ഞു.

Verse 123

ह्ृदयान्याशु वीराणां विविशु: प्रियबन्धुवत्‌ । तदनन्तर अर्जुनके छोड़े हुए दूसरे प्रचण्ड तेजस्वी बाण वीर योद्धाओंके हृदयमें प्रिय बन्धुकी भाँति शीघ्र ही प्रवेश करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയബന്ധുക്കളെപ്പോലെ ആ അമ്പുകൾ വീരന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അതിവേഗം പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് അർജുനൻ വിട്ട മറ്റുള്ള പ്രചണ്ഡതേജസ്സുള്ള ശരങ്ങളും ക്ഷണത്തിൽ മഹാവീരന്മാരുടെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ കുത്തിപ്പൊങ്ങി. പിന്നെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന്റെ ഛിന്നശിരസ്സിനെ മേലോട്ടുയർത്തി മേലേമേൽ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി. അതിനാൽ അർജുനന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് മഹാദുഃഖവും, അവന്റെ സുഹൃത്തുകൾക്ക് മഹാഹർഷവും ഉണ്ടായി.

Verse 124

शरै: कदम्बकीकृत्य काले तस्मिंश्व पाण्डव: । योधयामास तांश्वैव पाण्डव: षण्महारथान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ശരങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് ആ ശിരസ്സിനെ അമ്പുകളാൽ മൂടി, അത് കടമ്പപ്പൂവുപോലെ തോന്നുമാറാക്കി. അതേസമയം തന്നെ, അവൻ ആ ആറു മഹാരഥന്മാരോടും യുദ്ധം തുടർന്നു, യുദ്ധധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായി.

Verse 125

ततः सुमहदाश्चर्य तत्रापश्याम भारत | समन्तपज्चकाद्‌ बाहां शिरो यद्‌ व्यहरत्‌ ततः,भारत! उस समय हमने समनन्‍्तपंचकसे बाहर जहाँ वह बाण उस मस्तकको ले गया था, वहाँ बड़े भारी आश्चर्यकी घटना देखी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരതാ, അവിടെ ഞങ്ങൾ അത്യന്തം മഹത്തായ ഒരു അത്ഭുതം കണ്ടു. സമന്തപഞ്ചകത്തിന് പുറത്തായി ആ അമ്പ് ഛിന്നശിരസ്സിനെ കൊണ്ടുപോയ സ്ഥലത്ത് വാസ്തവത്തിൽ വിസ്മയകരമായ ദൃശ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 126

एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपति: । संध्यामुपास्ते तेजस्वी सम्बन्धी तव मारिष,आर्य! इसी समय आपके तेजस्वी सम्बन्धी राजा वृद्धक्षत्र संध्योपासना कर रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതേ സമയത്ത്, ഹേ ആദരണീയനേ, നിന്റെ തേജസ്സുള്ള ബന്ധുവായ രാജാവ് വൃദ്ധക്ഷത്രൻ സന്ധ്യോപാസനയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 127

उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम्‌ | सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सड़े समपातयत्‌,संध्योपासनामें बैठे हुए वृद्धक्षत्रके अंकमें उस बाणने सिंधुराज जयद्रथका वह काले केशोंवाला कुण्डलमण्डित मस्तक डाल दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സന്ധ്യോപാസനയിൽ ആസീനനായിരുന്ന വൃദ്ധക്ഷത്രന്റെ മടിയിലേക്കു ആ അമ്പ് സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന്റെ കറുത്ത മുടിയോടും കുണ്ഡലങ്ങളോടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ശിരസ്സിനെ വീഴ്ത്തി.

Verse 128

तस्योत्सड्रे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम्‌ । वृद्धक्षत्रस्थ नृपतेरलक्षितमरिंदम,शत्रुदमन नरेश! जयद्रथका वह सुन्दर कुण्डलोंसे सुशोभित सिर राजा वृद्धक्षत्रकी गोदमें उनके बिना देखे ही गिर गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുന്ദരമായ കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ശിരസ് രാജാവ് വൃദ്ധക്ഷത്രന്റെ മടിയിൽ അദ്ദേഹം അറിയാതെ തന്നെ വീണു; ശത്രുദമനനായ ജയദ്രഥന്റെ തല പിതാവിന്റെ മടിയിൽ അജ്ഞാതമായി പതിച്ചു.

Verse 129

कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्यथ भारत । प्रोत्तेिछठतस्तत्‌ सहसा शिरो5गच्छद्‌ धरातलम्‌,भरतनन्दन! जप समाप्त करके जब वृद्धक्षत्र सहसा उठने लगे, तब उनकी गोदसे वह मस्तक पृथ्वीपर जा गिरा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതനന്ദന! ജപം പൂർത്തിയാക്കി വൃദ്ധക്ഷത്രൻ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേൽക്കുമ്പോൾ, മടിയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ആ ശിരസ് ഉടൻ തന്നെ നിലത്തേക്ക് വീണു.

Verse 130

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतले । गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छदरिंदम,शत्रुदमन महाराज! पुत्रका मस्तक पृथ्वीपर गिरते ही राजा वृद्धक्षत्रके मस्तकके भी सौ टुकड़े हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമന മഹാരാജാവേ! ആ രാജാവിന്റെ പുത്രന്റെ ശിരസ് നിലത്തു വീണതുമാത്രം, വൃദ്ധക്ഷത്രന്റെ തലയും നൂറായി പിളർന്ന് ചിതറിപ്പോയി.

Verse 131

तत: सर्वाणि सैन्यानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम्‌ । वासुदेवं च बीभत्सुं प्रशशंसुर्महारथम्‌,तदनन्तर सारी सेनाएँ भारी आश्वर्यमें पड़ गयीं और सब लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी प्रशंसा करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും പരമ വിസ്മയത്തിലായി; മഹാരഥനായ വാസുദേവനെയും ഭീഭത്സുവായ അർജുനനെയും അവർ പ്രശംസിച്ചു തുടങ്ങി.

Verse 132

ततो विनिहते राजन्‌ सिन्धुराजे किरीटिना । तमस्तद्‌ वासुदेवेन संहृतं भरतर्षभ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ! കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ വധിച്ചപ്പോൾ, വാസുദേവൻ താൻ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്ന അന്ധകാരം പിൻവലിച്ചു.

Verse 133

शलभा इव ते दीप्तमन्निं प्राप्प ययु: क्षयम्‌ । समरांगणमें अपनेको शूरवीर माननेवाले आपके जो-जो योद्धा अर्जुनके सामने गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന് ശലഭങ്ങൾ നശിക്കുന്നതുപോലെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ തങ്ങളെ വീരന്മാരെന്നു കരുതിയ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ അർജുനന്റെ മുന്നിലേക്കു ചെന്നപ്പോൾ കത്തുന്ന തീയിൽ വീണ ശലഭങ്ങളെപ്പോലെ നശിച്ചു. പിന്നെ, ഹേ മഹീപാല, അനുചരന്മാരോടുകൂടി നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു—ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠ—ഈ അന്ധകാരം വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) പ്രേരിപ്പിച്ച മായയാണെന്ന്.

Verse 134

एवं स निहतो राजन्‌ पार्थेनामिततेजसा । अक्षौहिणीरष्ट हत्वा जामाता तव सैन्धव:,राजन! इस प्रकार अमित तेजस्वी अर्जुनने आपकी आठ अक्षौहिणी सेनाओंके संहारकी पूर्ति करके आपके दामाद सिंधुराज जयद्रथको मार डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) അവനെ വധിച്ചു. നിങ്ങളുടെ എട്ട് അക്ഷൗഹിണി സേനയെ സംഹരിച്ച ശേഷം, നിങ്ങളുടെ ജാമാതാവ്—സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ—വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 135

हतं जयद्रथं दृष्टवा तव पुत्रा नराधिप । दुःखादश्रूणि मुमुचुर्निराशाश्वञाभवन्‌ जये,नरेश्वर! जयद्रथको मारा गया देख आपके पुत्र दुःखसे आँसू बहाने लगे और अपनी विजयसे निराश हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ, ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണീർ ഒഴുക്കി, ജയത്തെക്കുറിച്ച് നിരാശരായി.

Verse 136

ततो जयद्रथे राजन्‌ हते पार्थेन केशव: । दध्मौ शंखं महाबाहुरर्जुनश्व॒ परंतप:,राजन! कुन्तीकुमारद्वारा जयद्रथके मारे जानेपर भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा शत्रुतापन महाबाहु अर्जुनने अपना-अपना शंख बजाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ജയദ്രഥനെ വധിച്ചപ്പോൾ കേശവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) ശംഖം മുഴക്കി; ശത്രുതാപിയായ മഹാബാഹു അർജുനനും തന്റെ ശംഖം മുഴക്കി.

Verse 137

भीमश्न वृष्णिसिंहश्न युधामन्युश्चव भारत । उत्तमौजाश्च विक्रान्त: शंखान्‌ दध्मु: पृथक्‌ पृथक्‌,भारत! तत्पश्चात्‌ भीमसेन, वृष्णिवंशके सिंह, युधामन्यु और पराक्रमी उत्तमौजाने पृथक्‌-पृथक्‌ शंख बजाये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, തുടർന്ന് ഭീമസേനൻ, വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ സിംഹം, യുധാമന്യു, കൂടാതെ വീരനായ ഉത്തരമൗജൻ—ഓരോരുത്തരും വേറേവേറെ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി.

Verse 138

श्रुत्वा महान्तं तं शब्दं धर्मराजो युधिष्ठिर: । सैन्धवं निहतं मेने फाल्गुनेन महात्मना,उस महान्‌ शंखनादको सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरको यह निश्चय हो गया कि महात्मा अर्जुनने सिंधुराज जयद्रथको मार डाला

ആ മഹാശബ്ദം കേട്ട ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ, മഹാത്മാവായ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) സൈന്ധവനായ ജയദ്രഥനെ വധിച്ചുവെന്ന് ഉറപ്പിച്ചു.

Verse 139

ततो वादित्रघोषेण स्वान्‌ योधान्‌ पर्यहर्षयत्‌ । अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्मया

പിന്നീട് വാദ്യഘോഷത്താലും യുദ്ധമുരശ്ശികളുടെ മുഴക്കത്താലും അവൻ തന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു ഉത്സാഹപ്പെടുത്തി. യുദ്ധാഭിലാഷത്തോടെ അവൻ രംഗത്തേക്ക് മുന്നേറി ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) നേരെ ഉറച്ചുനിന്നു.

Verse 140

ततः प्रववृते राजन्नस्तंगच्छति भास्करे । द्रोणस्य सोमकै: सार्थ संग्रामो लोमहर्षण:,राजन! तदनन्तर सूर्यास्त होते समय द्रोणाचार्यका सोमकोंके साथ रोमांचकारी संग्राम छिड़ गया

രാജാവേ! തുടർന്ന് ഭാസ്കരൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ദ്രോണനും സോമകരും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചകരമായൊരു മഹാസമരം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 141

ते तु सर्वे प्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसव: । सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथा:,नरेश्वर! सिंधुराजके मारे जानेपर समस्त सोमक महारथी द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे प्रयत्नपूर्वक युद्ध करने लगे

നരേശ്വരാ! സൈന്ധവൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, ആ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ)നെ വധിക്കണമെന്നാഗ്രഹത്തോടെ പരമശ്രമത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 142

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च । अयोधयंस्तु ते द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्तत:

പാണ്ഡവർ സൈന്ധവനെ വധിച്ച് ജയവും നേടിയിരുന്നു. അതിനാൽ ജയോന്മാദത്തിൽ അവർ പല ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി ദ്രോണനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു തുടങ്ങി.

Verse 143

अर्जुनो5पि ततो योधांस्तावकान्‌ रथसत्तमान्‌ | अयोधयन्महाबाहुर्हत्वा सैन्धव्क नृपम्‌,महाबाहु अर्जुनने भी सिंधुराजको मारकर आपके श्रेष्ठ रथी योद्धाओंके साथ युद्ध छेड़ दिया

Sañjaya said: Then Arjuna too, the mighty-armed, having slain the Saindhava king, engaged your foremost chariot-warriors in battle. The verse underscores the moral intensity of the moment: after exacting retribution for a pivotal wrong, Arjuna turns immediately to the wider duty of combat, pressing the war forward without pause.

Verse 144

स देवशत्रूनिव देवराज: किरीटमाली व्यधमत्‌ समन्तात्‌ । यथा तमांस्यभ्युदितस्तमोधघ्न: पूर्वप्रतिज्ञां समवाप्य वीर:

Sañjaya said: Like the king of the gods, Indra, who strikes down the enemies of the gods, the diadem-wearing hero Arjuna began to smite your forces on every side. And just as the darkness-dispelling sun, once risen, destroys the masses of night, so too—having fulfilled his earlier vow—he set about the destruction of the army, making his pledged word the moral axis of his fierce action in war.

Verse 146

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि जयद्रथवधे षट्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें जयद्रथवधविषयक एक सौ छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya said: “Thus, in the Śrī Mahābhārata, within the Droṇa Parvan, in the sub-section concerning the slaying of Jayadratha, the one-hundred-and-forty-sixth chapter—dealing with Jayadratha’s death—comes to its close.” This colophon marks the completion of the episode, underscoring the moral weight of a vowed act carried through amid the brutal demands of war.

Verse 273

आक्रीडमिव रुद्रस्य पुराभ्यर्दयत: पशून्‌ । भूपाल! अर्जुनका वह महान्‌ युद्ध मृत्युका क्रीडास्थल बना हुआ था

Verse 283

क्वचिद्‌ बभौ स्रग्विणीव वक्‍्त्रपद्ैः समाचिता । क्षुससे कटे हुए हाथियोंके शुण्डदण्डोंसे यह पृथ्वी सर्पयुक्त-सी जान पड़ती थी। कहीं- कहीं योद्धाओंके मुखकमलोंसे व्याप्त होनेके कारण रणभूमि कमलपुष्पोंकी मालाओंसे अलंकृत-सी प्रतीत होती थी

Sañjaya said: In some places the battlefield appeared as though adorned with garlands, being densely strewn with the severed faces (of fallen warriors). Elsewhere, the earth—covered with the cut-off trunks of elephants—seemed as if filled with serpents. Thus the field of slaughter was described through grim similes that expose the moral cost of war: beauty-like imagery is used only to heighten the horror of violence and the transience of embodied life.

Verse 303

विरराज भृशं चित्रा मही नववधूरिव । विचित्र पगड़ी

Sanjaya said: The earth—variegated and dazzling—shone intensely like a newly married bride. Covered here and there with many kinds of turbans and crowns, armlets and bracelets, earrings, golden-inlaid cuirasses, and the ornaments of elephants and horses, and strewn with hundreds of diadems, that battlefield appeared adorned with a terrible splendor. The verse frames war’s pageantry as bridal beauty, implicitly exposing the ethical irony: what looks ‘ornamental’ is in fact the aftermath of violence, where human pride and royal insignia become mere debris.

Verse 373

नदीं प्रवर्तयामास भीरूणां भयवर्धिनीम्‌ | अर्जुनने कायरोंका भय बढ़ानेवाली वैतरणीके समान एक अत्यन्त भयंकर रौद्र और घोर रक्तकी नदी बहा दी

Sanjaya said: Arjuna set in motion a river that increased the terror of the fearful—like the Vaitaraṇī itself—an exceedingly dreadful, wrathful, and ghastly river of blood. It carried along hundreds of motionless bodies of warriors bereft of life. Marrow and fat were its mire; blood was its current and blood its surging waves. Filled with vital organs and bones of heroes, it seemed unfathomable. Hair served as its algae and grass; severed heads and arms lay like small stones along its banks. Broken ribs made it hard to cross. Strange banners and pennants were strewn within it, and it was adorned with garlands of waves made of umbrellas and bows. Lifeless creatures formed its huge limbs; it was packed with elephant-carcasses. Hundreds of chariots floated upon it like boats; masses of horses marked its shores. Wheels, yokes, poles, axles, and chariot-parts made it perilously impassable. Spears, swords, lances, axes, and arrows were like serpents, making entry difficult. Crows and herons were its great crocodiles; jackals were its makaras, increasing its ferocity; vultures were its mighty gharials. The river seemed most frightful with the howling of she-jackals, and it was pervaded by thousands of dancing spirits—pretas, piśācas, and other beings. Ethically, the passage is a deliberate horror-vision of war: it does not glorify slaughter but forces the listener to confront the karmic and human cost of adharma-driven conflict, where the battlefield becomes a moral underworld and fear itself becomes a weapon.

Verse 386

अभूतपूर्व कुरुषु भयमागाद्‌ रणाजिरे । समरांगणमें मूर्तिमानू यमराजके समान अर्जुनके उस अभूतपूर्व पराक्रमको देखकर कौरवोंपर भय छा गया

Sañjaya said: On the battlefield, an unprecedented fear seized the Kurus. Seeing Arjuna’s extraordinary prowess in the thick of combat—like Yama, the embodied Lord of Death—the Kauravas were overwhelmed by dread.

Verse 443

सरयथो व्यचरत्‌ तूर्ण प्रेक्षणीयो धनंजय: । राजन्‌! उस समय जयद्रथवधकी इच्छासे अर्जुन नाराचोंद्वारा उन महारथियोंको मोहित करते हुए-से लाँघ गये। श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं

Sañjaya said: O King, Dhanañjaya (Arjuna) moved swiftly, a sight fit to behold. Driven by the resolve to slay Jayadratha, Arjuna seemed to bewilder the great chariot-warriors with volleys of sharp arrows and pass beyond them. With Śrī Kṛṣṇa as his charioteer, he ranged at once across the field, showering arrows in every direction as he sped with his chariot. In that moment, his splendor was truly something to be seen—an image of focused purpose amid the chaos of war.

Verse 456

अदृश्यन्तान्तरिक्षस्था: शतशो5थ सहसख्रश: । शूरवीर महात्मा अर्जुनके चलाये हुए सैकड़ों और हजारों बाणसमूह आकाशमें घूमते हुए-से दिखायी देते थे

Sañjaya said: In the sky, hundreds—indeed thousands—of arrows released by the heroic, great-souled Arjuna could be seen, as though whirling through the heavens. The scene conveys the overwhelming force of disciplined martial skill, where prowess is displayed within the grim moral theatre of war.

Verse 463

विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्याम वै तदा । उस समय हम कुन्तीकुमार महाधनुर्धर अर्जुनको बाण लेते, चढ़ाते और छोड़ते समय देख नहीं पाते थे

ആ സമയത്ത് കുന്തീപുത്രനായ മഹാധനുര്ധരൻ അർജുനൻ അമ്പുകൾ എടുക്കുകയും ഘടിപ്പിക്കുകയും വിട്ടയക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വേളയിൽ ഞങ്ങൾക്ക് കാണാനായില്ല.

Verse 473

कदम्बीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्‌ । राजन! इस प्रकार अर्जुनने रणक्षेत्रमें सम्पूर्ण दिशाओं और समस्त रथियोंको कदम्बके फूलके समान रोमांचित करके जयद्रथपर धावा किया

രാജാവേ! ഇങ്ങനെ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിലെ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും എല്ലാ രഥികളെയും കടമ്പപ്പൂവുപോലെ രോമാഞ്ചിപ്പിച്ച് ജയദ്രഥനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 563

आकर्णपूर्णान्‌ चिक्षेप फाल्गुनस्य रथं प्रति । उसकी ध्वजापर वाराहका चिह्न था। उसने गीधकी पाँखोंसे युक्त

അവന്റെ ധ്വജത്തിൽ വരാഹചിഹ്നം ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുകിന്റെ ചിറകുതൂവലുകളോടുകൂടിയ, നേരെ പായുന്ന, സ്വർണ്ണപ്പണിക്കാരൻ മിനുക്കിയതുപോലെ മൂർച്ചയുള്ള, കോപിച്ച വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അനേകം അമ്പുകൾ അവൻ വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച് വേഗത്തിൽ അർജുനന്റെ രഥത്തേക്കു വിട്ടു.

Verse 673

योगी योगेन संयुक्तो योगिनामीश्वरो हरि: । यह सुनकर अर्जुनने भगवान्‌ श्रीकृष्णसे कहा--'प्रभो! ऐसा ही हो।” तब योगी, योगयुक्त और योगीश्वर भगवान्‌ श्रीकृष्णने सूर्यको छिपानेके लिये अन्धकारकी सृष्टि की

ഇത് കേട്ട അർജുനൻ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട്—“പ്രഭോ! അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ യോഗി, യോഗസമന്വിതൻ, യോഗികളുടെ ഈശ്വരനായ ഹരി ശ്രീകൃഷ്ണൻ സൂര്യനെ മറയ്ക്കാൻ അന്ധകാരം സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 683

त्वदीया जह्॒षुर्योधा: पार्थनाशान्नराधिप । नरेश्वर! श्रीकृष्णद्वारा अन्धकारकी सृष्टि होनेपर सूर्यदेव अस्त हो गये, ऐसा मानते हुए आपके योद्धा अर्जुनका विनाश निकट देख हर्षमग्न हो गये

നരാധിപാ! ശ്രീകൃഷ്ണൻ അന്ധകാരം സൃഷ്ടിച്ചതോടെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചുവെന്ന് കരുതി, അർജുനന്റെ നാശം അടുത്തുവന്നതായി കണ്ട നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി.

Verse 693

उन्नाम्य वक्त्राणि तदा स च राजा जयद्रथ: । राजन! उस रणक्षेत्रमें हर्षमग्न हुए आपके सैनिकोंने सूर्यकी ओर देखातक नहीं। केवल राजा जयद्रथ उस समय बारंबार मुँह ऊँचा करके सूर्यकी अरि देख रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രാജാവ് ജയദ്രഥൻ വീണ്ടും വീണ്ടും മുഖം ഉയർത്തി സൂര്യന്റെ ഗതി നോക്കി നിന്നു. രാജാവേ, ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആഹ്ലാദമത്തായ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം സൂര്യത്തേക്കു നോക്കുകപോലും ചെയ്തില്ല; എന്നാൽ രാജാവ് ജയദ്രഥൻ മാത്രം തല ഉയർത്തി ഉയർത്തി സൂര്യന്റെ പാത നിരീക്ഷിച്ച് സമയം അളക്കുകയായിരുന്നു.

Verse 726

छिन्धि मूर्धानमस्थाशु कुरु साफल्यमात्मन: । “महाबाहो! इस दुरात्माके वधका यही अवसर है। तुम शीघ्र इसका मस्तक काट डालो और अपनी प्रतिज्ञा सफल करो”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഉടൻ അവന്റെ തല വെട്ടുക; നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഫലിപ്പിക്കുക. മഹാബാഹോ, ഈ ദുഷ്ടാത്മാവിനെ വധിക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ അവസരം ഇതുതന്നെ—വേഗം അവന്റെ ശിരഛേദം ചെയ്യുക.”

Verse 733

न्यवधीत्‌ तावकं सैन्यं शरैरकाग्निसंनि भै: । श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर प्रतापी पाण्डुपुत्र अर्जुनने सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा आपकी सेनाका वध आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പ്രതാപശാലിയായ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ വധിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു.

Verse 886

आनाभि निरमज्जंक्ष रथचक्राणि शोणिते । समस्त प्राणियोंके प्रॉलयकालके समान जब वह महाभीषण अत्यन्त दारुण महान्‌ एवं दुर्लड़घ्य संग्राम चल रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥചക്രങ്ങൾ രക്തത്തിൽ നാഭിവരെ മുങ്ങിപ്പോയി. സർവ്വജീവികൾക്കും പ്രളയകാലംപോലെ കടക്കാനാകാത്ത മഹാഭീകരവും അത്യന്തം ദാരുണവും മഹത്തുമായ ആ യുദ്ധം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രക്തവൃഷ്ടിയും കാറ്റിന്റെ വേഗവും മൂലം രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ഭൂമിയിലെ പൊടി അടങ്ങി; രഥങ്ങളുടെ ചക്രങ്ങൾ നാഭിവരെ ഗോറിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു.

Verse 1093

शिरश्छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुरालक्षितो भुवि । “इस जगतके क्षत्रियोंमें यह श्रेष्ठ माना जायगा। शूरवीर सदा इसका सत्कार करेंगे; परंतु अन्त समयमें संग्रामभूमिमें युद्ध करते समय कोई क्षत्रियशिरोमणि वीर इसका शत्रु होकर इसके सामने खड़ा हो क्रोधपूर्वक इसका मस्तक काट डालेगा”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഭൂമിയിൽ വ്യക്തമായി അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ശത്രു ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് അവന്റെ തല വെട്ടും. ഇவன் ഈ ലോകത്തിലെ ക്ഷത്രിയന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് കരുതപ്പെടും; ശൂരന്മാർ സദാ അവനെ ആദരിക്കും; എന്നാൽ അന്ത്യകാലത്ത് യുദ്ധഭൂമിയിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ഒരു ക്ഷത്രിയശിരോമണി വീരൻ ശത്രുവായി മുന്നിൽ നിന്നു ക്രോധപൂർവം അവന്റെ ശിരഛേദം ചെയ്യും.”

Verse 3936

आत्मानं रौद्रमाचष्ट रौद्रकर्मण्यधिष्ठित: । तदनन्तर पाण्डुकुमार अर्जुन अपने अस्त्रोंद्वारा विपक्षी वीरोंके अस्त्र लेकर रौद्रकर्ममें तत्पर हो अपनेको रौद्र सूचित करने लगे

രൗദ്രകർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ താനെത്ര ഭയങ്കരനാണെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തി. ഉടൻതന്നെ തന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ തന്നെ പ്രതിപക്ഷവീരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ചെടുക്കുകയോ നിർവീര്യമാക്കുകയോ ചെയ്തു; ക്രൂരസമരത്തിൽ തൽപരനായി തന്റെ ഘോരപരാക്രമം വ്യക്തമായി പ്രകടമാക്കി.