Adhyaya 144
Nakula–Śakuni Duel and the Night Battle; Śikhaṇḍin–Kṛpa Engagement (नकुल-शकुनियुद्धं तथा रात्रियुद्धवर्णनम्)
Upa-parva: Night Battle Escalation (Rātri-yuddha Prasaṅga) — within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that Nakula, actively striking the Kaurava host, is confronted by Śakuni (Saubala), who challenges him directly. The two exchange dense volleys of arrows, appearing bristled with shafts; Śakuni lands a decisive, sharp arrow to Nakula’s chest/heart-region, causing Nakula to slump into distress. Śakuni roars in apparent triumph, but Nakula regains composure, counterattacks with a heavy barrage, cuts Śakuni’s bow at the grip, fells his banner, and forces him to collapse on the chariot-floor. Śakuni’s charioteer rapidly withdraws him from the front. Nakula, after this local victory, orders his driver toward Droṇa’s formation. In parallel, Śikhaṇḍin advances toward Droṇa, but Kṛpa intercepts; they exchange arrows in a severe duel, Śikhaṇḍin cuts Kṛpa’s bow, Kṛpa hurls a spear that is cut down mid-flight, then resumes archery with another bow and presses Śikhaṇḍin until he weakens, drawing protective encirclement from Pāñcāla and Somaka forces while Kaurava princes similarly surround Kṛpa. The chapter widens to a night-battle panorama: torches and lamps render the field day-like, yet confusion intensifies—fighters strike friend and kin amid the tumult, and the narration emphasizes the breakdown of boundaries and the fear-bearing, indiscriminate character of nocturnal combat.
Chapter Arc: रणधूलि और जयद्रथ-वध की उथल-पुथल के बीच सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवा शिनिप्रवर सात्यकि को लक्ष्य कर गर्जता है—आज वह शत्रु उसके नेत्रों के सामने आया है, जिसे वह चिरकाल से चाहता था। → भूरिश्रवा और सात्यकि का संवाद कटु प्रतिज्ञाओं में बदलता है; दोनों शस्त्रों से भिड़ते हैं, फिर निकट-युद्ध में भुजाघात, पकड़-धकड़ और दाँव-पेंच (निग्रह-प्रग्रह) तक उतर आते हैं—दो यूथपति गजराजों की तरह परस्पर टकराते हुए। → जब सात्यकि क्षीणायुध/विरथ-सा होकर भी जूझता दिखता है, कृष्ण अर्जुन से कहते हैं—देखो, यह श्रेष्ठ धनुर्धर कैसे रथहीन होकर भी लड़ रहा है; और उसी क्षण अर्जुन का बाण भूरिश्रवा की भुजा काट देता है, जिससे वह सात्यकि का शिर काटने को उद्यत था। → भूरिश्रवा का आक्रमण-वेग टूटता है; सात्यकि तत्काल मृत्यु के मुख से लौटता है और युद्ध का प्रवाह एक क्षण के लिए पाण्डव-पक्ष के हित में झुकता है, जबकि धर्म-अधर्म की बहस का बीज और गहरा हो जाता है। → कटे हुए बाहु के साथ भूरिश्रवा का क्रोध और प्रतिशोध-भाव किस रूप में फूटेगा—और इस हस्तक्षेप पर योद्धाओं की धर्म-व्याख्या क्या मोड़ लेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। >> आर: 2 द्विचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवा और सात्यकिका कक वक सम्भाषण और युद्ध तथा सात्यकिका सिर काटनेके लिये उद्यत हुए भूरिश्रवाकी भुजाका अर्जुनद्वारा उच्छेद संजय उवाच तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम् । क्रोधाद् भूरिश्रवा राजन् सहसा समुपाद्रवत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധോന്മത്തനായ സാത്വതവീരൻ സാത്യകി വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ഭൂരിശ്രവൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് പെട്ടെന്നു തന്നെ അവന്റെ മേൽ ചാടിക്കയറി.
Verse 2
तमब्रवीन्महाराज कौरव्य: शिनिपुड्गवम् | अद्य प्राप्तोडसि दिष्ट्या मे चक्षुरविषयमित्युत
മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ കൗരവനായ ഭൂരിശ്രവൻ ശിനികുലശ്രേഷ്ഠൻ സാത്യകിയോട് പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് ദൈവയോഗാൽ നീ എന്റെ ദൃഷ്ടിവിഷയമായിരിക്കുന്നു.”
Verse 3
चिराभिलषितं काममहं प्राप्स्यामि संयुगे । न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सूजसे रणम्
“ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ദീർഘകാലമായി ആഗ്രഹിച്ച മോഹം നേടും. നീ रणം ഉപേക്ഷിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ, എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.”
Verse 4
अद्य त्वां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम् | नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं॑ सुयोधनम्,“दाशाई! तुम सदा अपनेको बड़ा शूरवीर मानते हो। आज मैं समरभूमिमें तुम्हारा वध करके कुरुराज दुर्योधनको आनन्दित करूँगा
“ദാശാർഹാ! നിത്യവും സ്വന്തം വീര്യത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്ന നിന്നെ ഇന്ന് സമരത്തിൽ വധിച്ച്, കുരുരാജൻ സുയോധനനെ ഞാൻ ആനന്ദിപ്പിക്കും.”
Verse 5
अद्य मद्वाणनिर्दग्ध॑ पतितं धरणीतले । द्रक्ष्यतस्त्वां रणे वीरी सहितौ केशवार्जुनौ,“आज युद्धमें वीर श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों एक साथ तुम्हें मेरे बाणोंसे दग्ध होकर पृथ्वीपर पड़ा हुआ देखेंगे
“ഇന്ന് എന്റെ അമ്പുകളാൽ ദഹിച്ച് നീ ഭൂമിയിൽ വീഴും; യുദ്ധത്തിൽ ഒരുമിച്ച് നിൽക്കുന്ന വീരന്മാരായ കേശവനും അർജുനനും നിന്നെ അങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്നത് കാണും.”
Verse 6
अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया । सव्रीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ധർമ്മപുത്രനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ, ഞാൻ നിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചതായി കേട്ട ഉടൻ തന്നെ ലജ്ജയിൽ മുങ്ങും; കാരണം നിന്നെ ഈ സമരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിച്ചത് അവനായിരുന്നു.
Verse 7
“आज जिन्होंने इस सेनाके भीतर तुम्हारा प्रवेश कराया है, वे धर्मपुत्र राजा युधिष्छिर मेरे द्वारा तुम्हारे मारे जानेका समाचार सुनकर तत्काल लज्जित हो जायाँगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആരുടെ ശ്രമത്താൽ നീ ഈ സൈന്യത്തിനകത്ത് പ്രവേശിച്ചുവോ, ആ ധർമ്മപുത്രനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ, ഞാൻ നിന്നെ വധിച്ചതായി എന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് കേട്ട ഉടൻ തന്നെ ലജ്ജയിൽ മുങ്ങും. ഇന്ന് പൃഥാപുത്രനായ പാർഥൻ ധനഞ്ജയൻ അർജുനൻ, നീ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ പരാക്രമം യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയും.
Verse 8
चिराभिलषितो होष त्वया सह समागम: । पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കൊപ്പം ഈ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടാകണമെന്ന ആഗ്രഹം എനിക്ക് ദീർഘകാലമായി ഉണ്ടായിരുന്നു; പണ്ടത്തെ ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ശക്രൻ രാജാവ് ബലിയോടു പോരാടിയതുപോലെ, നിനക്കൊപ്പം എന്റെ യുദ്ധവും അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ.
Verse 9
अद्य युद्ध महाघोरं तव दास्यामि सात्वत । ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സാത്വതാ! ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു യുദ്ധാവസരം നൽകും; അപ്പോൾ നീ എന്റെ വീര്യം, ബലം, പൗരുഷം എന്നിവയെ യഥാർത്ഥമായി അറിയും.
Verse 10
अद्य संयमनीं याता मया त्वं निहतो रणे । यथा रामानुजेनाजौ रावणिर्लक्ष्मणेन ह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കൈയ്യാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് നീ സംയമനി, യമപുരിയിലേക്കു പുറപ്പെടും; പണ്ടുകാലത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ചതുപോലെ, ഈ रणഭൂമിയിൽ എന്റെ കൈയ്യാൽ നിഹതനായി നീ മരണാധിപന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകും.
Verse 11
अद्य कृष्णश्ष पार्थश्व॒ धर्मराजश्न माधव । हते त्वयि निरुत्साहा रण त्यक्ष्यन्त्यसंशयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മാധവാ! ഇന്ന് നീ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ, കൃഷ്ണനും പാർത്ഥനും (അർജുനൻ) ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനും തീർച്ചയായും ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെടുത്തി യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല।”
Verse 12
अद्य ते5पचितिं कृत्वा शितैर्माधव सायकै: । तत्स्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മധുകുലനന്ദന മാധവാ! ഇന്ന് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ നിനക്ക് ‘അർപ്പണം’ ചെയ്ത്, നീ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച വീരന്മാരുടെ സ്ത്രീകളെ ഞാൻ ആനന്ദിപ്പിക്കും।”
Verse 13
मच्चक्षुविंषयं प्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे । सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस्तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മാധവാ! നീ ഇപ്പോൾ എന്റെ ദൃഷ്ടിവ്യാപ്തിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നീ ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. സിംഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ട ചെറിയ മൃഗം രക്ഷപ്പെടാത്തതുപോലെ, നീയും വിടപ്പെടുകയില്ല।”
Verse 14
युयुधानस्तु तं राजन प्रत्युवाच हसन्निव । कौरवेय न संत्रासो विद्यते मम संयुगे,राजन! युयुधानने भूरिश्रवाकी यह बात सुनकर हँसते हुए-से यह उत्तर दिया --“कुरुनन्दन! युद्धमें मुझे कभी किसीसे भय नहीं होता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ രാജാവേ, യുയുധാനൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു— “കൗരവവംശജനേ! യുദ്ധത്തിൽ എനിക്ക് ഭയം എന്നൊന്നുമില്ല।”
Verse 15
नाहं भीषयितुं शक््यो वाड्मात्रेण तु केवलम् । स मां निहन्यात् संग्रामे यो मां कुर्यान्निरायुधम्,“मुझे केवल बातें बनाकर नहीं डराया जा सकता। संग्राममें जो मुझे शस्त्रहीन कर दे, वही मेरा वध कर सकता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “വാക്കുകൾ മാത്രം കൊണ്ട് എന്നെ ഭയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ നിരായുധനാക്കുന്നവനേ എന്നെ വധിക്കാൻ കഴിയൂ।”
Verse 16
समास्तु शाश्चतीह्न्याद् यो मां हन्याद्धि संयुगे । किं वृथोक्तेन बहुना कर्मणा तत् समाचर
തഥാസ്തു. യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ വധിക്കാനാകുന്നവൻ എവിടെയും എപ്പോഴും ശത്രുനാശത്തിന് സമർത്ഥനാണ്. വ്യർത്ഥമായി പല വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ട് എന്തു പ്രയോജനം? നീ പറഞ്ഞതു പ്രവൃത്തിയായി കാണിക്ക.
Verse 17
शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते । श्र॒त्वा त्वदगर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते,“शरत्कालके मेघके समान तुम्हारे इस गर्जन-तर्जनका कुछ फल नहीं है। वीर! तुम्हारी यह गर्जना सुनकर मुझे हँसी आती है
ശരത്കാല മേഘത്തിന്റെ ഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ നിന്റെ ഈ ഗർജ്ജനം ഫലഹീനമാണ്. വീരാ, നിന്റെ ഈ ദർപ്പഗർജ്ജനം കേട്ടാൽ എനിക്ക് ചിരി വരുന്നു.
Verse 18
चिरकालेप्सितं लोके युद्धमद्यास्तु कौरव । त्वरते मे मतिस्तात तव युद्धाभिकाड्क्षिणी
ഹേ കൗരവ, ലോകം ദീർഘകാലമായി ആഗ്രഹിച്ച ഈ യുദ്ധം ഇന്നുതന്നെ നടക്കട്ടെ. പ്രിയനേ, നിനക്കൊപ്പമുള്ള യുദ്ധാഭിലാഷം കൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് ത്വരിക്കുന്നു.
Verse 19
अन्योन्यं तौ तथा वाग्भिस्तक्षन्तौ नरपुड़वी
ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠരും പരസ്പരം വാക്കുകളുടെ പ്രഹാരങ്ങളാൽ വെട്ടിക്കൊണ്ടെന്നപോലെ, കടുത്ത വാക്ബാണങ്ങളാൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 20
समेतौ तौ महेष्वासौ शुष्मिणौ स्पर्थिनौ रणे
രണത്തിൽ ആ രണ്ടു മഹാധനുർധരന്മാർ—ഉഗ്രോത്സാഹത്തോടെ, മത്സരാഗ്രഹത്തോടെ—മുഖാമുഖം ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 21
भूरिश्रवा: सात्यकिश्न ववर्षतुररिंदमौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭൂരിശ്രവനും സാത്യകിയും—ഇരുവരും ശത്രുദമകർ—യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരസ്പരം മേൽ നിരന്തര പ്രഹാരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; ഭീകരസമരം അതിവേഗം കൂടുതൽ ഉഗ്രമായി।
Verse 22
सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छाद्येषुभिराशुगै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ സൗമദത്തി വേഗം പറക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ വർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ശൈനേയനെ (സാത്യകിയെ) മൂടി, യുദ്ധത്തിൽ അവനെ അമർത്താൻ ഒരുങ്ങി।
Verse 23
दशभि: सात्यकि विद्ध्वा सौमदत्तिरथापरान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൗമദത്തി സാത്യകിയെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തി, പിന്നെ മറ്റുള്ളവരിലേക്കും ആക്രമണം തിരിച്ചു।
Verse 24
तानस्य विशिखांस्तीक्ष्णानन्तरिक्षे विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപതേ! അവന്റെ ആ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ മധ്യാകാശത്തിലൂടെ പാഞ്ഞുപോകുന്നത് എല്ലാവരും കണ്ടു।
Verse 25
तौ पृथक् शस्त्रवर्षाभ्यामवर्षेतां परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും വേറേവേറെ നിലകളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പരസ്പരം മേൽ ആയുധവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; യുദ്ധധർമ്മപ്രകാരം ഓരോ പ്രഹരത്തിനും പ്രഹരത്തോടെ തന്നെ മറുപടി നൽകി।
Verse 26
तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും നഖങ്ങളാൽ കടുവകളെപ്പോലെയും ദന്തങ്ങളാൽ മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെയും, ഘോര യുദ്ധസങ്കുലത്തിൽ പരസ്പരം അടുക്കി, ഒരുത്തൻ മറ്റുത്തനെ കീഴടക്കുവാൻ ഉഗ്രമായി ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 27
रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्लवाप्पकृन्तताम् । जैसे दो सिंह नखोंसे और दो बड़े-बड़े गजराज दाँतोंसे परस्पर प्रहार करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും രഥശക്തികളാലും അമ്പുവർഷത്താലും പരസ്പരം പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി; രണ്ട് സിംഹങ്ങൾ നഖങ്ങളാൽ കീറുന്നതുപോലെയും രണ്ട് മഹാഗജങ്ങൾ ദന്തങ്ങളാൽ കുത്തുന്നതുപോലെയും. അവർ അവയവങ്ങൾ ഭേദിച്ച് രക്തം ഒഴുക്കിച്ചു.
Verse 28
एवमुत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഉത്തമകർമ്മങ്ങളുള്ള ആ ഇരുവരും കുരുക്കളുടെയും വൃഷ്ണികളുടെയും യശസ്സു വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 29
तावदीर्घेण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മലോകം മുൻപിൽ വെച്ചവനെന്നപോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു; അവന്റെ പുണ്യവും ഗതിയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലോകത്തേക്കു സൂചിപ്പിച്ചു.
Verse 30
सात्यकि: सौमदत्तिश्व शरवृष्ट्या परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാത്യകിയും സൗമദത്തിയും സമരത്തിൽ മുഖാമുഖമായി നിന്നു പരസ്പരം അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 31
सम्प्रैक्षन्त जनास्तौ तु युध्यमानौ युधाम्पती
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ആ രണ്ടു യുദ്ധാധിപന്മാർ പരസ്പരം പോരാടുമ്പോൾ, യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമ്മഭാരവും ഭീകരദൃശ്യവും നടുവിൽ ജനങ്ങൾ ഉത്കണ്ഠയോടെ അവരുടെ സമരം നോക്കി നിന്നു।
Verse 32
यूथपौ वासिताहेतो: प्रयुद्धाविव कुड्जरौ । जैसे हथिनीके लिये दो यूथपति गजराज परस्पर घोर युद्ध करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഒരു പെൺആനയ്ക്കായി രണ്ടു കൂട്ടനേതാക്കളായ ഗജരാജന്മാർ ഘോരമായി പോരാടുന്നതുപോലെ, ആ രണ്ടു വീരന്മാരും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി. പിന്നെ ഒരാളുടെ കുതിരകളെ മറ്റൊരാൾ വീഴ്ത്തി, ധനുസ്സുകൾ മുറിച്ച്, അവർ അടുത്ത പോരാട്ടത്തിലേക്ക് കടന്നു—ചുറ്റുമുള്ള യോദ്ധാക്കൾ തങ്ങളുടെ അധിപന്മാരുടെ ആ സംഘർഷം പ്രേക്ഷകരായി നോക്കി നിന്നു।
Verse 33
आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह् विपुले शुभे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ അവൻ ഉത്തമവൃഷഭത്തിന്റെ ത്വക്കിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ, വർണ്ണവൈവിധ്യമാർന്ന അടയാളങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, വിശാലവും മംഗളകരവുമായ ചർമ്മം (കവചം/ഢാൽ) എടുത്തു—യുദ്ധസന്നാഹത്തിന്റെ വിവരണത്തിൽ പറയുന്നതുപോലെ।
Verse 34
चरन्तौ विविधान् मार्गान् मण्डलानि च भागश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ക്രോധം നിറഞ്ഞ ആ രണ്ടു ശത്രുനാശക വീരന്മാർ വേർപിരിഞ്ഞും വീണ്ടും ചേർന്നും, പലവിധ മാർഗങ്ങളും മണ്ഡലങ്ങളും—പൈതലുകളും തന്ത്രവളവുകളും—കാട്ടിക്കൊണ്ട്, ആവർത്തിച്ച് പരസ്പരം പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി। അവരുടെ കൈകളിലെ ഖഡ്ഗങ്ങൾ മിന്നി. ഇരുവരുടെയും കവചങ്ങൾ വിചിത്രമായിരുന്നു; നിഷ്കം, അങ്കദം മുതലായ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവർ യുദ്ധക്രോധത്തിനിടയിൽ ദീപ്തരായി നിന്നു।
Verse 35
मुहुराजघ्नतुः क्रुद्धावन्योन्यमरिमर्दनौ । सखड्गौ चित्रवर्माणौ सनिष्काड्रदभूषणौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ആ രണ്ടു ശത്രുനാശക വീരന്മാർ ആവർത്തിച്ച് പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. കൈകളിൽ ഖഡ്ഗങ്ങളുമായി, പലവിധ പൈതലുകളും മണ്ഡലങ്ങളും കാട്ടി അവർ വിടവ് തേടി. അവരുടെ ധാരകൾ മിന്നി; കവചങ്ങൾ അലങ്കൃതമായിരുന്നു; നിഷ്കവും അങ്കദവും പോലുള്ള ആഭരണങ്ങളാൽ അവർ വിഭൂഷിതർ—യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കിടയിലും അവരുടെ ശോഭ മങ്ങാതെ നിന്നു।
Verse 36
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम् । सम्पातं समुदीर्ण च दर्शयन्तौ यशस्विनौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു യശസ്വി വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ചലനത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാവങ്ങളും പ്രകടിപ്പിച്ചു—ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞും കുലുങ്ങിയും, എറിഞ്ഞുവീഴ്ത്തപ്പെട്ടും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടും, ചാടിയും വെട്ടിച്ചുമാറിയും, വഴുതി മുന്നേറിയും വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞും, താഴേക്ക് പാഞ്ഞിറങ്ങിയും മേലോട്ടുയർന്നും. ആ ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തുന്ന കലഹത്തിനിടയിൽ അവരുടെ പരാക്രമം വെറും ബലംമാത്രമല്ല; അराजകതയ്ക്കിടയിലും ശാസനബദ്ധമായ കൈവശത്തിന്റെ അധിപത്യം—സമ്മർദ്ദത്തിൽ സ്ഥിരതയും നൈപുണ്യവും കൊണ്ടാണ് യശസ് നേടപ്പെടുന്നത്।
Verse 37
उभौ छिद्रेषिणौ वीरावुभौ चित्र ववल्गतु:
ആ രണ്ടു വീരന്മാരും പരസ്പരത്തിൽ ‘ചിദ്രം’—പ്രഹാരാവകാശം—കണ്ടെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് വിചിത്രമായി ചാടിക്കുതിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 38
दर्शयन्तायुभौ शिक्षां लाघवं सौष्ठवं तथा । रणे रणकृतां श्रेष्ठावन्योन्यं पर्यकर्षताम्
ഇരുവരും തങ്ങളുടെ പരിശീലനം, ചാപല്യം, ശുദ്ധമായ യുദ്ധനൈപുണ്യം എന്നിവ പ്രകടിപ്പിച്ച്—രണകർത്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായി—പരസ്പരം വലിച്ചിഴച്ച് അമർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 39
मुहूर्तमिव राजेन्द्र समाहत्य परस्परम् । पश्यतां सर्वसैन्यानां वीरावाश्वसतां पुन:
രാജേന്ദ്രാ! എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും നോക്കിനിൽക്കെ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ കുറച്ചുനേരം പരസ്പരം അടുത്ത പോരിൽ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; പിന്നെ ശ്വാസം വീണ്ടെടുത്തു വീണ്ടും ദ്വന്ദ്വം മുന്നോട്ടു നീട്ടി।
Verse 40
असिशभ्यां चर्मणी चित्रे शतचन्द्रे नराधिप । निकृत्य पुरुषव्याप्रौ बाहुयुद्ध प्रचक्रतु:
നരാധിപാ! വാളിന്റെ പ്രഹാരങ്ങളാൽ ആ രണ്ടു പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ നൂറു ചന്ദ്രചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അത്ഭുതകരമായ കവചങ്ങൾ വെട്ടി തകർത്തു; കവചങ്ങൾ നശിച്ചയുടൻ അവർ ഭുജബലത്തോടെ മല്ലയുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു।
Verse 41
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ । बाहुभि: समसज्जेतामायसै: परिघैरिव
ഇരുവർക്കും വിശാലവും ഉറച്ചതുമായ വക്ഷസ്ഥലം; ദീർഘവും ശക്തവുമായ ഭുജങ്ങൾ. സമീപയുദ്ധത്തിൽ നിപുണരായ അവർ ഇരുമ്പുകോലുകൾപോലെ കഠിനമായ ഭുജങ്ങളാൽ പരസ്പരം പിണഞ്ഞുപിടിച്ചു.
Verse 42
तयो राजन् भुजाघातनिग्रहप्रग्रहास्तथा । शिक्षाबलसमुद्भूता: सर्वयोधप्रहर्षणा:
രാജാവേ! അവരുടെ ഇടയിൽ ഭുജാഘാതങ്ങൾ, പിടിച്ചുകെട്ടുന്ന നിഗ്രഹങ്ങൾ, കഴുത്തിൽ കൈചുറ്റി മുറുക്കുന്ന പ്രഗ്രഹങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ദാവുകൾ അവരുടെ പരിശീലനത്തിനും ബലത്തിനും അനുസരിച്ച് ഉയർന്നു, അവിടെയുള്ള എല്ലാ യോദ്ധാക്കളുടെ ആവേശം വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 43
तयोरनवरयो राजन् समरे युध्यमानयो: । भीमो5भवन्महाशब्दो वज्रपर्वतयोरिव
രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ വഴങ്ങാതെ പോരാടുന്ന ആ രണ്ടുപേരുടെ ഇടയിൽ വജ്രം പർവതത്തെ ഇടിക്കുന്നതുപോലെ ഭീകരമായ മഹാശബ്ദം ഉയർന്നു.
Verse 44
राजन्! समरभूमिमें जूझते हुए उन दोनों नरश्रेष्ठोंके पारस्परिक आघातसे प्रकट होनेवाला महान् शब्द वज्र और पर्वतके टकरानेके समान भयंकर जान पड़ता था ।।
രണ്ട് ആനകൾ ദന്താഗ്രങ്ങളാൽ ഏറ്റുമുട്ടുന്നതുപോലെയും, രണ്ട് മഹാവൃഷഭങ്ങൾ കൊമ്പുകളാൽ പടപൊരുതുന്നതുപോലെയും, ആ രണ്ടുവീരർ ചിലപ്പോൾ ഭുജബന്ധങ്ങളാൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, ചിലപ്പോൾ തലമുട്ടിച്ച് പരസ്പരം ആഘാതം ചെയ്തു പോരാടി.
Verse 45
पादावकर्षसंधानैस्तोमराड्कुशलासनै: । पादोदरविबन्धैश्व भूमावुद्भ्रमणैस्तथा
അവർ പാദാവകർഷം (കാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കൽ), സംധാനങ്ങൾ, തോമരപ്രഹാരത്തെപ്പോലെ കൈയടികൾ, അങ്കുശംപോലെ കുത്തിപ്പിടിച്ചുകീറൽ, പാദബന്ധം-ഉദരബന്ധം, കൂടാതെ നിലത്ത് ഉദ്ദ്ഭ്രമണം (ചുറ്റിത്തിരിയൽ) തുടങ്ങിയ ദാവുകൾ കാട്ടി പരസ്പരം പൊരുതി.
Verse 46
गतप्रत्यागताक्षेपै: पातनोत्थानसम्प्लुतै: । युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुड्वौ
മുന്നേറ്റം-പ്രത്യാഗമനം, ആക്ഷേപം, വീഴ്ത്തൽ-എഴുന്നേൽപ്പ്, ചാട്ടം തുടങ്ങിയ മല്ലയുദ്ധപ്രയോഗങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കുരുവും സാത്വതനും ആയ ആ രണ്ടു മഹാത്മപ്രധാനവീരന്മാർ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 47
द्वात्रिंशत्करणानि स्युर्यानि युद्धानि भारत । तान्यदर्शयतां तत्र युध्यमानौ महाबलौ,भारत! इस प्रकार वे दोनों महाबली वीर परस्पर जूझते हुए मल्ल-युद्धकी जो बत्तीस कलाएंँ हैं, उनका प्रदर्शन करने लगे
ഹേ ഭാരതാ! മല്ലയുദ്ധത്തിൽ പറയപ്പെടുന്ന മുപ്പത്തിരണ്ട് കരണമുകൾ (പ്രയോഗങ്ങൾ) ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു; അവിടെ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു മഹാബലന്മാർ അവയെല്ലാം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 48
क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने ततोअब्रवीदर्जुनं वासुदेव: । पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं रणे वरं सर्वधनुर्धराणाम्
സാത്വതവീരന്റെ ആയുധങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും അവൻ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, വാസുദേവൻ അർജുനനോട് പറഞ്ഞു—“നോക്കുക; രഥമില്ലാതെയും അവൻ യുദ്ധിക്കുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാ ധനുർധരന്മാരിലും അവൻ ശ്രേഷ്ഠൻ.”
Verse 49
तदनन्तर जब अस्त्र-शस्त्र नष्ट हो जानेपर सात्यकि युद्ध कर रहे थे, उस समय भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा--'पार्थ! रणमें समस्त धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ इस सात्यकिकी ओर देखो। यह रथहीन होकर युद्ध कर रहा है ।।
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! സാത്യകിയെ നോക്കുക; അവൻ ക്ഷീണിച്ചുവരുന്നു—അവനെ സംരക്ഷിക്കൂ. ഓ പാണ്ഡവാ! നിന്റെ പിന്നിൽ നിന്നു ഭാരതരുടെ വ്യൂഹം ഭേദിച്ച് അവൻ അകത്തു കടന്നിരിക്കുന്നു; ആ മഹാവീരൻ ഭാരതവംശത്തിലെ പ്രായം എല്ലാ യോദ്ധാക്കളോടും യുദ്ധം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു.”
Verse 50
(धार्तराष्ट्रश्न ये मुख्या ये च मुख्या महारथा: । निहता वृष्णिवीरेण शतशो5थ सहस््रश: ।।
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിലെ പ്രധാന യോദ്ധാക്കളും അഗ്ര മഹാരഥന്മാരും ഈ വൃഷ്ണിവംശീയ വീരന്റെ കൈകളാൽ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും വീണുകഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ, ഓ അർജുനാ! യുദ്ധവീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി അത്യന്തം പരിശ്രാന്തനായി വരുന്നു; എന്നിരുന്നാലും അവനോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, യജ്ഞങ്ങളിൽ ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ഭൂരിശ്രവൻ അവന്റെ നേരെ സമീപിക്കുന്നു. അർജുനാ, ഇത് സമബലമുള്ള പോരാട്ടമെന്നു തോന്നുന്നില്ല.
Verse 51
ततो भूरिश्रवा: क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मद: । उद्यम्याभ्याहनद् राजन् मत्तो मत्तमिव द्विपम्
അപ്പോൾ യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മത്തനായി ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ഭൂരിശ്രവസ് എഴുന്നേറ്റ്, ഹേ രാജാവേ, സാത്യകിയെ—ഒരു മദോന്മത്ത ആന മറ്റൊരു മദോന്മത്ത ആനയെ ഇടിക്കുന്നതുപോലെ—ആഘാതിച്ചു.
Verse 52
रथस्थयोर्दयोर्युद्धे क्रुद्धयोर्योधमुख्ययो: । केशवार्जुनयो राजन् समरे प्रेक्षमाणयो:,नरेश्वर! समरांगणमें रथपर बैठे हुए क्रोधभरे योद्धाओंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण और अर्जुन वह युद्ध देख रहे थे
ഹേ രാജാവേ, രഥങ്ങളിൽ നിന്നു ക്രോധത്തോടെ പോരാടുന്ന ആ രണ്ടു പ്രധാന യോദ്ധാക്കളുടെ യുദ്ധം സമരഭൂമിയിൽ കേശവനും അർജുനനും ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കി നിന്നു.
Verse 53
अथ कृष्णो महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत । पश्य वृष्ण्यन्धकव्याप्र॑ं सौमदत्तिवशं गतम्,तब महाबाहु श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा--'पार्थ! देखो, वृष्णि और अंधकवंशका वह श्रेष्ठ वीर भूरिश्रवाके वशमें हो गया है
അപ്പോൾ മഹാബാഹു ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ, നോക്കുക! വൃഷ്ണി-അന്ധകവംശത്തിലെ ആ വ്യാഘ്രസമനായ വീരൻ ഇപ്പോൾ സൗമദത്തിയുടെ വശത്തിലായി.”
Verse 54
परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । तवान्तेवासिनं वीरं पालयार्जुन सात्यकिम्
“അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്മ്മം ചെയ്തു അവൻ ക്ഷീണിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണിരിക്കുന്നു. അർജുനാ, വീരനായ സാത്യകി നിന്റെ തന്നെ ശിഷ്യൻ—അവനെ രക്ഷിക്ക.”
Verse 55
न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेदेष वरो<र्जुन । त्वत्कृते पुरुषव्याप्र तदाशु क्रियतां विभो,'पुरुषसिंह अर्जुन! प्रभो! यह श्रेष्ठ वीर तुम्हारे लिये यज्ञशील भूरिश्रवाके अधीन न हो जाय, ऐसा शीघ्र प्रयत्न करो”
“പുരുഷവ്യാഘ്രമായ അർജുനാ, പ്രഭോ! ഈ ശ്രേഷ്ഠവീരൻ യജ്ഞശീലനായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ വശത്തിലേക്ക് പോകാതിരിക്കട്ടെ—നിന്റെ നിമിത്തം ഉടൻ പ്രവർത്തിക്ക, ഹേ വിഭോ.”
Verse 56
अथाब्रवीद्धृष्टमना वासुदेवं॑ धनंजय: । पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुज्वम्
അപ്പോൾ ധൃഷ്ടമനസ്സായ ധനഞ്ജയൻ വാസുദേവനോട് പറഞ്ഞു—“നോക്കൂ; വൃഷ്ണിവീരന്റെ മുന്നിലും ആ കുരുപുംഗവൻ കളിയെന്നപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.”
Verse 57
संजय उवाच इत्येवं भाषमाणे तु पाण्डवे वै धनंजये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! പാണ്ഡവ ധനഞ്ജയൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ സൈന്യങ്ങളിൽ മഹാഹാഹാകാരം ഉയർന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭൂരിശ്രവൻ സാത്യകിയെ പിടിച്ച് ഉയർത്തി ഭൂമിയിൽ അടിച്ചെറിഞ്ഞു.
Verse 58
हाहाकारो महानासीत् सैन्यानां भरतर्षभ । तदुद्यम्य महाबाहु: सात्यकिं न्यहनद् भुवि
ഭരതർഷഭാ! സൈന്യങ്ങളിൽ മഹാഹാഹാകാരം ഉയർന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭൂരിശ്രവൻ സാത്യകിയെ ഉയർത്തി ഭൂമിയിൽ അടിച്ചെറിഞ്ഞു.
Verse 59
स सिंह इव मातजूं विकर्षन् भूरिदक्षिण: । व्यरोचत कुरुश्रेष्ठ: सात्वतप्रवरं युधि
സിംഹം മത്തനായ ആനയെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകുന്ന കുരുശ്രേഷ്ഠൻ ഭൂരിശ്രവൻ യുദ്ധത്തിൽ സാത്വതപ്രവരനായ സാത്യകിയെ വലിച്ചിഴച്ച് ദീപ്തനായി നിന്നു.
Verse 60
अथ कोशाद् विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे । मूर्थजेषु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत्,तदनन्तर भूरिश्रवाने रणभूमिमें तलवारको म्यानसे बाहर निकालकर सात्यकिकी चुटिया पकड़ ली और उनकी छातीमें लात मारी
അതിനുശേഷം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭൂരിശ്രവൻ വാൾ ഉറയിൽ നിന്ന് വലിച്ചെടുത്തു; സാത്യകിയുടെ തലമുടി പിടിച്ച്, പാദംകൊണ്ട് അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് അടിച്ചു.
Verse 61
ततोअस्य छेत्तुमारब्ध: शिर: कायात् सकुण्डलम् | तावत्क्षणात् सात्वतो5ति शिर: सम्भ्रमयंस्त्वरन्
Sañjaya said: Then he began the attempt to sever his head—adorned with earrings—from the body. In that very instant, the Sātvata warrior too, acting with urgent speed, started to whirl his head about, seeking to evade the blow. The scene underscores the brutal immediacy of battlefield intent and the quick, self-preserving reflex that arises when life is threatened.
Verse 62
यथा चक्र तु कौलालो दण्डविद्धं तु भारत । सहैव भूरिश्रवसो बाहुना केशधारिणा
Sanjaya said: “O Bhārata, just as a potter spins his wheel by inserting a stick into its socket, so did Sātyaki whirl about, still holding Bhūriśravas’s arm together with the lock of hair he had seized.”
Verse 63
त॑ तथा परिकृष्यन्तं दृष्टवा सात्वतमाहवे । वासुदेवस्ततो राजन् भूयो<र्जुनमभाषत
Sañjaya said: Seeing Sātyaki of the Sātvata line being dragged about in that manner on the battlefield, Vāsudeva (Kṛṣṇa) said again to Arjuna, “O King…”. The scene underscores the moral urgency of protecting one’s ally from humiliation and unjust violence amid the chaos of war.
Verse 64
पश्य वृष्ण्यन्धकव्याप्र॑ं सौमदत्तिवशं गतम् | तव शिष्यं महाबाहो धनुष्यनवरं त्वया
Sañjaya said: “Behold—the tiger among the Vṛṣṇis and Andhakas has fallen under the power of Saumadatti (Bhūriśravas). O mighty-armed one, this is your disciple, a master of the bow who is not inferior to you.” In the moral tension of the war, Sañjaya’s words both report a battlefield reversal and implicitly press the question of responsibility: how a teacher’s training and a warrior’s prowess are being turned toward ruthless advantage in a fratricidal conflict.
Verse 65
असत्यो विक्रम: पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे । विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्,'पार्थ! पराक्रम मिथ्या है, जिसका आश्रय लेनेपर भी वृष्णिवंशी सत्यपराक्रमी सात्यकिसे रणभूमिमें भूरिश्रवा बढ़ गये हैं!
Sañjaya said: “O Pārtha, ‘valor’ seems false indeed—since on the battlefield Bhūriśravā has gained the upper hand over Sātyaki, the Vārṣṇeya, whose prowess is famed as true.” The line carries a bitter irony: in war, reputation and moral expectation can be overturned by circumstance, and ‘truth’ in strength is tested by outcomes rather than claims.
Verse 66
एवमुक्तो महाबाहुर्वासुदेवेन पाण्डव: । मनसा पूजयामास भूरिश्रवसमाहवे
വാസുദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ പാണ്ഡവൻ, യുദ്ധഭൂമിയിലിരിക്കെ തന്നെ, മനസ്സിൽ ഭൂരിശ്രവസിനെ ആദരിച്ചു।
Verse 67
भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर पाण्डुपुत्र महाबाहु अर्जुनने मन-ही-मन युद्धस्थलमें भूरिश्रवाकी प्रशंसा की ।।
ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പാണ്ഡുപുത്രനായ മഹാബാഹു അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മനസ്സിൽ തന്നെ ഭൂരിശ്രവസിനെ പ്രശംസിച്ചു। കുരുക്കളുടെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭൂരിശ്രവൻ, സാത്വതശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകിയെ വലിച്ചിഴച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ കളിക്കുന്നതുപോലെ, വീണ്ടും വീണ്ടും എന്റെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 68
प्रवरं वृष्णिवीराणां यन्न हन्याद्धि सात्यकिम् । महाद्विपमिवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति
ഭൂരിശ്രവൻ വൃഷ്ണിവീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകിയെ കൊല്ലുന്നില്ല; വനത്തിൽ സിംഹം മഹാഗജത്തെ വലിച്ചിഴക്കുന്നതുപോലെ അവനെ വലിച്ചിഴക്കുകയാണ്।
Verse 69
एवं तु मनसा राजन् पार्थ: सम्पूज्य कौरवम् | वासुदेव॑ महाबाहुरर्जुन: प्रत्यभाषत,राजन! इस प्रकार मन-ही-मन उस कुरुवंशी वीरकी प्रशंसा करके महाबाहु कुन्तीकुमार अर्जुनने भगवान् श्रीकृष्णसे कहा--
രാജാവേ! ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആ കൗരവവീരനെ ആദരിച്ചു മഹാബാഹുവായ പാർത്ഥ അർജുനൻ വാസുദേവനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 70
सैन्धवे सक्तदृष्टित्वान्नैनं पश्यामि माधवम् । एतत् त्वसुकरं कर्म यादवार्थे करोम्यहम्
മാധവാ! സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) മേൽ എന്റെ ദൃഷ്ടി പതിഞ്ഞിരുന്നതിനാൽ ഞാൻ അവനെ (സാത്യകിയെ) കാണാതെ പോയി; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ആ യാദവവീരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഞാൻ ഈ ദുഷ്കരകർമ്മം ചെയ്യുന്നു।
Verse 71
इत्युक्त्वा वचन कुर्वन् वासुदेवस्य पाण्डव: । ततः क्षुरप्रं निशितं गाण्डीवे समयोजयत्,ऐसा कहकर भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञाका पालन करते हुए पाण्डुनन्दन अर्जुनने गाण्डीव धनुषपर एक तीखा क्षुरप्र रखा
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിൽ ഒരു മൂർച്ചയുള്ള ക്ഷുരപ്രം ഘടിപ്പിച്ചു।
Verse 72
पार्थबाहुविसृष्ट: स महोल्केव नभश्ष्युता सखडूगं यज्ञशीलस्य साड्ुदं बाहुमच्छिनत्
അർജുനന്റെ ഭുജത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ആ ക്ഷുരപ്രം ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ മഹാ ഉല്കപോലെ, യജ്ഞശീലനായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ബാഹുബന്ധം അണിഞ്ഞ വലങ്കൈയെ ഖഡ്ഗത്തോടുകൂടി വെട്ടി വീഴ്ത്തി।
Verse 141
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकि और अजुनिका परस्पर साक्षात्कारविषयक एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനുള്ളിലെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ, സാത്യകിയും അർജുനനും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര സാക്ഷാത്കാരം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി നാൽപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 142
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोबाहुच्छेदे द्विचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനുള്ളിലെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ, ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ബാഹുച്ഛേദം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 183
नाहत्वाहं निवर्तिष्ये त्वामद्य पुरुषाधम । “कौरव! इस लोकमें मेरी भी तुम्हारे साथ युद्ध करनेकी बहुत दिनोंसे अभिलाषा थी। वह आज पूरी हो जाय। तात! तुमसे युद्धकी अभिलाषा रखनेवाली मेरी बुद्धि मुझे जल्दी करनेके लिये प्रेरणा दे रही है। पुरुषाधम! आज तुम्हारा वध किये बिना मैं पीछे नहीं हटूँगा'
പുരുഷാധമാ! ഇന്ന് നിന്നെ വധിക്കാതെ ഞാൻ പിന്മാറുകയില്ല.
Verse 196
जिघांसू परमक्रुद्धावभिजध्नतुराहवे । इस प्रकार एक-दूसरेको मार डालनेकी इच्छावाले वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर परस्पर वाग्बाणोंका प्रहार करते हुए उस युद्धस्थलमें अत्यन्त कुपित हो बाणोंद्वारा आघात करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ ജ്വലിച്ചും പരമകോപത്തിൽ ഉന്മത്തരായും ആയ ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠർ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. ആദ്യം പരസ്പരം കടുത്ത വാക്കുകളുടെ ‘വാഗ്ബാണങ്ങൾ’ എറിഞ്ഞു, പിന്നെ യഥാർത്ഥ അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ആ രണഭൂമിയിൽ ക്രോധാവേശത്തോടെ അവർ അമ്പുപ്രഹാരങ്ങൾ തുടർന്നു.
Verse 203
द्विरदाविव संक़ुद्धौ वासितार्थे मदोत्कटौ । वे दोनों महाधनुर्धर और पराक्रमी वीर उस रणक्षेत्रमें एक-दूसरेसे स्पर्धा रखते हुए हथिनीके लिये अत्यन्त कुपित होकर परस्पर युद्ध करनेवाले दो मदोन्मत्त हाथियोंकी तरह एक-दूसरेसे भिड़ गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരേ അഭിലഷിത ലക്ഷ്യത്തിനായി മദോന്മത്തരായി, ക്രോധത്തിൽ ഉഗ്രരായ രണ്ടു ആനകളെപ്പോലെ, ആ രണ്ടു മഹാധനുർധര പരാക്രമവീരർ രണഭൂമിയിൽ പരസ്പരസ്പർധയോടെ മുഖാമുഖം ഇടിച്ചു ചേർന്നു. മദം പിടിച്ച ഗജങ്ങളുടെ കൂട്ടിയിടിപോലെ അവരുടെ യുദ്ധം ഭീകരമായി.
Verse 216
शरवर्षाणि घोराणि मेघाविव परस्परम् | भूरिश्रवा और सात्यकि दोनों शत्रुदमन वीरोंने दो मेघोंकी भाँति परस्पर भयंकर बाण- वर्षा प्रारम्भ कर दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ടു മേഘങ്ങൾ പരസ്പരം നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, ശത്രുദമന വീരന്മാരായ ഭൂരിശ്രവസും സാത്യകിയും തമ്മിൽ ഭീകരമായ അമ്പുവർഷം ആരംഭിച്ചു. രണഭൂമിയിൽ അവരുടെ ശരപ്രവാഹം ഘോരമായി പെയ്തു.
Verse 236
मुमोच निशितान् बाणान् जिधघांसु: शिनिपुड्भवम् । शिनिवंशके प्रधान वीर सात्यकिके वधकी इच्छासे भूरिश्रवाने उन्हें दस बाणोंसे घायल करके उनपर और भी बहुत-से पैने बाण छोड़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശിനിപുഡന്റെ പുത്രനായ ഭൂരിശ്രവസ്, ശിനിവംശത്തിലെ പ്രധാനം വീരനായ സാത്യകിയെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, അവന്റെ മേൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു. ആദ്യം പത്ത് ശരങ്ങളാൽ അവനെ മുറിവേൽപ്പിച്ച്, പിന്നെ കൂടുതൽ അനവധി തീക്ഷ്ണശരങ്ങൾ അവന്റെ മേൽ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 243
अप्राप्तानस्त्रमायाभिरग्रसत् सात्यकि: प्रभो । प्रजानाथ! प्रभो! सात्यकिने भूरिश्रवाके उन तीखे बाणोंको अपने पास आनेके पूर्व ही अपने अस्त्र-बलसे आकाश्में ही नष्ट कर दिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, പ്രജാനാഥാ! ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ആ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ സാത്യകിയുടെ അടുത്തെത്തുന്നതിന് മുമ്പേ, സാത്യകി തന്റെ അസ്ത്രബലത്തോടെ അവയെ ആകാശത്തിൽ തന്നേ നശിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ രണത്തിൽ അവൻ ആ പ്രഹാരം തടഞ്ഞു, തനിക്കു മുറിവേൽക്കാൻ അനുവദിച്ചില്ല.
Verse 253
उत्तमाभिजनीौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ । वे दोनों वीर उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए थे। एक कुरुकुलकी कीर्तिका विस्तार कर रहा था तो दूसरा वृष्णिवंशका यश बढ़ा रहा था। उन दोनोंने एक-दूसरेपर पृथक्-पृथक् अस्त्र- शस्त्रोंकी वर्षा की
ആ രണ്ടു വീരന്മാരും ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ചവർ—ഒരാൾ കുരുകുലത്തിന്റെ കീർത്തി വർധിപ്പിച്ചു, മറ്റാൾ വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ യശസ് ഉയർത്തി. അവർ മാറിമാറി പലവിധ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളുടെ മഴ പരസ്പരം മേൽ ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 276
व्यष्टम्भयेतामन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ । प्राणोंकी बाजी लगाकर युद्धका जूआ खेलनेवाले वे दोनों वीर एक-दूसरेके अंगोंको विदीर्ण करते और खून बहाते हुए एक-दूसरेको रोकने लगे
പ്രാണങ്ങളെ പണമായി വെച്ച് യുദ്ധത്തിന്റെ ചൂതാട്ടം കളിക്കുന്നവരെപ്പോലെ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ പരസ്പരം തടഞ്ഞു. ഒരാളുടെ അവയവങ്ങൾ മറ്റാൾ കീറി രക്തം ചൊരിയിച്ചുകൊണ്ട് തമ്മിൽ തമ്മിൽ മുന്നേറ്റം മുടക്കി നിന്നു.
Verse 296
यियासन्तौ परं स्थानमन्योन्यं संजगर्जतु: । ब्रह्मतोकको सामने रखकर परमपद प्राप्त करनेकी इच्छावाले वे दोनों वीर कुछ कालतक एक-दूसरेकी ओर देखकर गर्जन-तर्जन करते रहे
പരമസ്ഥാനത്തെ നേടുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ രണ്ടു വീരന്മാർ കുറച്ചുനേരം മുഖാമുഖം നിന്നു; പരസ്പരം നോക്കി ഗർജ്ജിച്ചും വെല്ലുവിളിച്ചും നിന്നു.
Verse 306
हृष्टवद् धार्तराष्ट्राणां पश्यताम भ्यवर्षताम् | सात्यकि और भूरिश्रवा दोनों परस्पर बाणोंकी बौछार कर रहे थे और धृतराष्ट्रके सभी पुत्र हर्षमें भरकर उनके युद्धका दृश्य देख रहे थे
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ഹർഷത്തോടെ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, സാത്യകിയും ഭൂരിശ്രവനും പരസ്പരം അമ്പുകളുടെ മഴ ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 323
विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे । दोनोंने दोनोंके घोड़े मारकर धनुष काट दिये तथा उस महासमरमें दोनों ही रथहीन होकर खड्ग-युद्धके लिये एक-दूसरेके सामने आ गये
ആ മഹാസമരത്തിൽ ഇരുവരും പരസ്പരത്തിന്റെ കുതിരകളെ വധിച്ചു, വില്ലുകളും വെട്ടിമുറിച്ചു. പിന്നെ ഇരുവരും രഥരഹിതരായി, ഖഡ്ഗയുദ്ധത്തിനായി മുഖാമുഖം എത്തി.
Verse 336
विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तौ विचेरतु: । बैलके चमड़ेसे बनी हुई दो विचित्र, सुन्दर एवं विशाल ढालें लेकर और तलवारोंको म्यानसे बाहर निकालकर वे दोनों समरांगणमें विचरने लगे
ഉറകളിൽ നിന്ന് വാളുകൾ ഊരി, പരിചകൾ സജ്ജമാക്കി, ആ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും സമീപയുദ്ധത്തിനായി ഒരുങ്ങി യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി—ദൃഢനിശ്ചയവും യുദ്ധശാസനത്തിന്റെ കഠിനശീലവും പ്രകടമാക്കി।
Verse 366
असिशभ्यां सम्प्रजह्गवाते परस्परमरिंदमौ । शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों यशस्वी वीर भ्रान्त
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ശത്രുദമകരായ ആ രണ്ടു യശസ്വി വീരന്മാർ പരസ്പരം വാൾപ്പോരിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. ഭ്രാന്തം, ഉദ്ധാന്തം, ആവിദ്ധം, ആപ്ലുതം, വിപ്ലുതം, സൃതം, സമ്പാതം, സമുദീർണം തുടങ്ങിയ നാനാ ഗതികളും പായ്ച്ചലുകളും കാണിച്ച് അവർ തമ്മിൽ വാൾവെട്ടുകൾ ആരംഭിച്ചു—ചുറ്റി, ചാടി, കുതിച്ച്, വശത്തേക്ക് മാറി, മുന്നോട്ട് കുതിച്ചുയർന്ന്, നിലം വിട്ടുകൊടുക്കാതെ മേൽക്കൈ തേടി।
Verse 566
महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम् | तब अर्जुनने प्रसन्नचित्त होकर भगवान् श्रीकृष्णसे कहा--“भगवन्! देखिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ പ്രസന്നചിത്തനായ അർജുനൻ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! നോക്കുക; വനത്തിൽ സിംഹങ്ങളുടെ യൂഥപതി മത്തനായ മഹാഗജത്തോടു കളിക്കുന്നതുപോലെ, കുരുകുലശിരോമണി ഭൂരിശ്രവൻ വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ പ്രമുഖവീരൻ സാത്യകിയോടു രണക്രീഡ ചെയ്യുന്നു.”
Verse 2236
जिधघांसुर्भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितै: शरै: । भरतश्रेष्ठ! सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाने शिनिप्रवर सात्यकिको मार डालनेकी इच्छासे शीघ्रगामी बाणोंद्वारा आच्छादित करके तीखे बाणोंसे घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ശിനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി, സോമദത്തപുത്രൻ ഭൂരിശ്രവനെ വേഗമേറിയ അമ്പുകളാൽ മൂടി, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 2836
परस्परमयुध्येतां वारणाविव यूथपौ । कुरुकुल तथा वृष्णिवंशके यशके विस्तार करनेवाले उत्तमकर्मा भूरिश्रवा और सात्यकि इस प्रकार दो यूथपति गजराजोंके समान परस्पर युद्ध करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഉത്തമകർമ്മനായ ഭൂരിശ്രവൻ—കുരുകുലത്തിന്റെ യശസ്സു വ്യാപിപ്പിക്കുന്നവൻ—മറ്റൊരുവൻ സാത്യകി—വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ—ഇരുവരും കൂട്ടത്തിന്റെ നേതാവായ ഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a situational dharma-risk: night combat amplifies misrecognition, leading to inadvertent harm among allies and kin, challenging the feasibility of restraint while fulfilling martial duty.
Competence and courage are insufficient without clarity and control; when conditions degrade perception (darkness, noise, speed), ethical intention can fail in execution, underscoring the need for disciplined procedure and accountability.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is narrative: the description of indiscriminate night fighting functions as an ethical annotation on how environment and strategy can precipitate moral breakdown.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.