Adhyaya 115
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सात्यकि-अलम्बुसयोर्युद्धवर्णनम् (Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue; Account of Sātyaki vs Alambusa)
Upa-parva: Sātyaki–Alambusa Saṃgrāma (Strategic Engagement) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with grief and reputational collapse, stating that his radiance and renown fall day by day as many of his warriors are slain; he interprets events as a reversal wrought by time. He notes Arjuna’s forceful penetration of the Kuru host—described as formidable even to celestial beings—supported by Kṛṣṇa, Bhīma, and the Śini-bull (Sātyaki). Dhṛtarāṣṭra’s sorrow intensifies as he imagines kings, including the Saindhavas, being overwhelmed, and he questions whether Saindhava can survive after offending Arjuna and coming into his sight; by inference he suspects Saindhava’s end and requests a precise report of what occurred. Saṃjaya then narrates Sātyaki’s battlefield movement and his disruptive effectiveness against Kuru ranks. Alambusa confronts Sātyaki, initiating a closely watched engagement. Alambusa strikes Sātyaki with multiple arrows; Sātyaki responds by cutting down incoming missiles, counterstriking, and disabling Alambusa’s chariot team. The exchange escalates into targeted, decisive actions: Sātyaki kills Alambusa’s charioteer with a powerful arrow, then resumes pursuit of the broader operational objective by moving again toward Arjuna while Kuru fighters—including those rallied under Duḥśāsana—attempt to surround and check him. Sātyaki holds them back with a dense missile screen and further disables Duḥśāsana’s mounts, sustaining allied momentum amid concentrated resistance.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से युद्धभूमि का दृश्य खोलते हैं—अंजनकुल में उत्पन्न, स्निग्ध-नील मेघ के समान विशालकाय हाथियों की गर्जना और उनके बीच पाण्डव-सेना का उन्मत्त आवेग। → पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न और राजा वसुदान पाण्डवानी को पुकारकर आगे बढ़ने का आदेश देते हैं; उधर दीर्घबाहु वीर के बाण-वर्ष से कौरव-पक्ष के सैनिक भयभीत होकर रणभूमि छोड़ने लगते हैं। इसी बीच सात्यकि, धर्मराज के शासन से धनंजय (अर्जुन) की पदवी/मार्ग का अनुसरण करते हुए, रथ मोड़कर बाह्लिकदेशीय सैनिकों की ओर बढ़ने का निश्चय करता है। → सात्यकि का कृतवर्मा से घोर संग्राम—कृतवर्मा क्रोध में भरकर सात्यकि के वक्षस्थल में दस तीक्ष्ण बाण धँसाता है; प्रत्युत्तर में सात्यकि कृतवर्मा का धनुष काटकर उसकी दाहिनी भुजा पर शस्त्र-प्रहार करता है, और युद्ध का केंद्र एक ही द्वंद्व में सिमटकर प्रचंड हो उठता है। → आघात-प्रतिघात के बाद सात्यकि अचानक द्रोणाचार्य को छोड़कर रथ हाँकने वाले से दिशा बदलने को कहता है—रणनीति बदलती है, लक्ष्य बदलता है, और पाण्डव-पक्ष की गति एक नए मोर्चे की ओर मुड़ जाती है। → सात्यकि का द्रोण को छोड़कर सहसा प्रस्थान—अब वह किसे साधने जा रहा है, और इस मोड़ का द्रोण-व्यूह पर क्या प्रभाव पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#ीफा+ () आजमस+- > अंजनके कुलमें उत्पन्न हुए हाथियोंका लक्षण इस प्रकार बतलाया गया है-- स्निग्धनीलाम्बुदप्रख्या बलिनो विपुलै: करै: । सुविभक्तमहाशीर्षा: करिणो5ज्जनवंशजा: ।।
അഞ്ജനവംശത്തിൽ ജനിച്ച ആനകളുടെ ലക്ഷണം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—“സ്നിഗ്ധമായി, നീലവർണ്ണ മേഘഘടയെപ്പോലെ കറുത്തവ, ബലവാന്മാർ, വിശാലമായ തുമ്പിക്കൈയാൽ ശോഭിക്കുന്നവ, സുവിഭക്തമായ മഹാമസ്തകമുള്ളവ—ഇവയാണ് അഞ്ജനവംശജ ആനകൾ.” സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാവേ! നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മുന്നേറിയപ്പോൾ, യുയുധാനൻ (സാത്യകി) യുദ്ധാഗ്രഹത്തോടെ ഉത്സുകനായിരിക്കെ, ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ തന്നെ സേനാവിഭാഗം ചുറ്റിപ്പറ്റി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 2
तत: पाञउ्चालराजस्य पुत्र: समरदुर्मद:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രനായ, സമരത്തിൽ ഉന്മത്തനും ദുർദ്ദമനുമായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും രാജാവ് വസുദാനനും കൂടി യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവസേനയെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“യോദ്ധാക്കളേ, വരുവിൻ! ഓടിപ്പോകുവിൻ; വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുവിൻ; യുദ്ധോന്മത്തനായ സാത്യകി സുഖമായി, സുരക്ഷിതമായി മുന്നേറേണ്ടതിന്. കാരണം അനേകം കൗരവ മഹാരഥന്മാർ അവനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കും.”
Verse 3
प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिव: । आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവസേനയിൽ രാജാവ് വസുദാനൻ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു—“വരുവിൻ! ഓടിപ്പോകുവിൻ; വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുവിൻ!” യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിൽ ഇത് ധൈര്യവും ഏകോപിതമായ നടപടിയും ഉണർത്തുന്ന ആഹ്വാനമായിരുന്നു; അനേകം കൗരവ മഹാരഥന്മാർ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് സമരദുർമദനായ സാത്യകിയെ അമർത്താതിരിക്കാനായി.
Verse 4
यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധദുർമദനായ സാത്യകി സുഖമായി മുന്നേറേണ്ടതിന് (നിങ്ങൾ) വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുവിൻ; കാരണം അനേകം മഹാരഥന്മാർ അവന്റെ പരാജയത്തിനായി തീർച്ചയായും ശ്രമിക്കും.”
Verse 5
इति ब्रुवन्तो वेगेन निपेतुस्ते महारथा: । वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिद्रुता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ മഹാരഥന്മാർ അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി. ഞങ്ങളും അവരെ ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവിടെയേയ്ക്ക് നേരെ അവരുടെമേൽ പാഞ്ഞുചാടി.
Verse 6
(बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनिस्वनै: । युयुधानरथं दृष्टवा तावका अभिदुद्रुवु: ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുയുധാനന്റെ രഥം കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ശംഖനാദത്തോടു കലർന്ന അമ്പുകളുടെ ഘോഷം ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു. അപ്പോൾ യുയുധാനന്റെ രഥത്തേക്കു നേരെ മഹാകലഹം ഉയർന്നു; നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ വാഹിനി അവനെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് അമർത്തിക്കൊണ്ട് ചാർജ്ജ് ചെയ്തു പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 7
तस्यां विदीर्यमाणायां शिने: पौत्रो महारथ:
ആ വ്യൂഹം കീറിപ്പിരിയുമ്പോൾ ശിനിയുടെ പൗത്രൻ—മഹാരഥൻ—മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 8
अथान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അവിടെ മറ്റു പല ജനപദങ്ങളുടെ അധിപതികളായ രാജാക്കന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 9
शतमेकेन विव्याध शतेनैकं च पत्रिणाम्
ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് അവൻ നൂറുപേരെ തുളച്ചു; നൂറു അമ്പുകളാൽ നൂറു വീരന്മാരെ ഓരോരുത്തനായി അടിച്ചു വീഴ്ത്തി. പശുപതി ദേവൻ മൃഗങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, സാത്യകി ആനപ്പുറക്കാരോടുകൂടി ആനകളെയും, കുതിരപ്പുറക്കാരോടുകൂടി കുതിരകളെയും, കുതിരകളും സാരഥികളും സഹിതം രഥികളെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീകരസംഹാരം വിതറി.
Verse 10
द्विपारोहान ड्विपांश्चैव हयारोहान् हयांस्तथा । रथिन:ः साश्वसूतांश्व जघानेश: पशूनिव
സാത്യകി ആനപ്പുറക്കാരെയും ആനകളെയും, കുതിരപ്പുറക്കാരെയും കുതിരകളെയും, കൂടാതെ കുതിരകളും സാരഥികളും സഹിതം രഥികളെയും—പശുപതിയായ ഈശൻ മൃഗങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ—വെട്ടിവീഴ്ത്തി.
Verse 11
त॑ तथाद्भुतकर्माणं शरसम्पातवर्षिणम् | न केचनाभ्यधावन् वै सात्यकिं तव सैनिका:,इस प्रकार बाणधाराकी वर्षा करनेवाले उस अद्भुत पराक्रमी सात्यकिके सामने जानेका साहस आपके कोई सैनिक न कर सके
അദ്ഭുതകർമ്മം ചെയ്യുന്നവനും ശരവർഷം പെയ്യിക്കുന്നവനുമായ ആ സാത്യകിയെ നേരിട്ട് പാഞ്ഞുകയറാൻ നിങ്ങളുടെ സൈനികരിൽ ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല.
Verse 12
ते भीता मृद्यमानाश्ष प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । आयोधनं जहुर्वीरा दृष्टवा तमतिमानिनम्
ആ ദീർഘബാഹുവായ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ അവരെ ചവിട്ടി ചതച്ചതോടെ അവർ ഭീതിയിലായി; അത്യന്തം അഭിമാനിയും പരാക്രമിയും ആയ അവനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ ആ വീരന്മാർ रणഭൂമി ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 13
तमेकं॑ बहुधापश्यन् मोहितास्तस्य तेजसा । रथैरविमथितैश्वैव भग्ननीडैश्व मारिष
ഒരേയോദ്ധാവിനെ പല രൂപങ്ങളായി കാണുന്നതുപോലെ കണ്ടു അവർ അവന്റെ തേജസ്സിൽ മോഹിതരായി. ഓ മാരിഷ! അവരുടെ രഥങ്ങൾ അചലമായി അക്ഷതമായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവരുടെ നിരകളും ആശ്രയങ്ങളും തകർന്ന കൂടുകളെപ്പോലെ ചിതറിപ്പോയി।
Verse 14
चक्रैविमथितैश्छत्रैर्ध्वजैश्न विनिपातितै: । अनुकर्ष: पताकाभि: शिरस्त्राणै: सकाउ्चनै:
രഥചക്രങ്ങൾ ചതച്ച കുടകൾ, വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ധ്വജങ്ങൾ, വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ട അനുകർഷങ്ങൾ, നിലത്ത് ഇഴഞ്ഞുകിടന്ന പതാകകൾ, സ്വർണാഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ ശിരസ്ത്രാണങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം रणഭൂമിയിൽ ചിതറിക്കിടന്നു।
Verse 15
बाहुभिश्वन्दनादिग्धैः साड्गदैश्व विशाम्पते । हस्तिहस्तोपमैश्वापि भुजज्राभोगसंनिभै:
ഓ വിശാംപതേ! ഗദകൾ ധരിച്ച്, ചന്ദനാദി ലേപനം പുരട്ടിയ ഭുജങ്ങളോടുകൂടിയ അവർ—ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെയും മഹാസർപ്പത്തിന്റെ വളയങ്ങളുപോലെയും ചുരുളുന്ന അവയവങ്ങളോടെ—ചതയ്ക്കുന്ന യുദ്ധത്തിനായി തന്നെ രൂപപ്പെട്ടവരെന്നു തോന്നി।
Verse 16
प्रायाद् द्रोणरथं प्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठत: । संजय कहते हैं--महाराज! जब युयुधान युद्धकी इच्छासे आपकी सेनाकी ओर बढ़े
മഹാരാജാ! യുയുധാനൻ (സാത്യകി) യുദ്ധാഭിലാഷത്തോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തോട് മുന്നേറിയപ്പോൾ, ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ—സ്വസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ—ദ്രോണന്റെ രഥത്തെ നേരിടുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് അവന്റെ പിന്നാലെ നീങ്ങി. ഓ നരാധിപാ! അവിടെ മനുഷ്യരുടെ തുടകളും അവയവങ്ങളും കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു; വീണവരുടെ ദേഹരാശികളാൽ നിലം തന്നെ മറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി।
Verse 17
गजैश्न बहुधा छिन्नै: शयानै: पर्वतोपमै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പല ആനകളും പലവിധത്തിൽ വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട്, പർവ്വതസമാനമായി, നിലത്ത് ചിതറിക്കിടന്നു; ഭൂമിയിൽ പർവ്വതങ്ങൾ തന്നെ പിരിഞ്ഞുവീണതുപോലെ തോന്നി.
Verse 18
रराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतै: । अनेकों टुकड़ोंमें कटकर धराशायी हुए पर्वताकार गजराजोंसे वहाँकी भूमि इस प्रकार अत्यन्त शोभासम्पन्न हो रही थी, मानो वहाँ बहुत-से पर्वत बिखरे हुए हों ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനേകം കഷണങ്ങളായി വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട് വീണുകിടന്ന പർവ്വതസമ ഗജരാജന്മാർകൊണ്ട് ഭൂമി അത്യന്തം ദീപ്തമായി; അവിടെ പല പർവ്വതങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അതുപോലെ സ്വർണ്ണരശ്മികളായ കുതിരക്കെട്ടുകളും മുത്തുമാലകളുടെ ജാലങ്ങളും, വിചിത്രാവരണങ്ങളും ധരിച്ച പല കുതിരകളും മഹാബാഹു സാത്യകി ചവിട്ടിത്തകർത്തു നിലത്ത് വീണു; അവരുടെ പ്രാണൻ വിട്ടുപോയിരുന്നു.
Verse 19
उरश्छदैर्विचित्रैश्व व्यशो भन््त तुरज्भमा: | गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിചിത്രമായ ഉരഃകവചങ്ങളും മനോഹരമായ ആവരണങ്ങളും ധരിച്ച കുതിരകൾ ശോഭിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ ദീർഘബാഹു സാത്യകി ചവിട്ടിത്തകർത്തപ്പോൾ അവ നിലത്ത് വീണു—ജീവശക്തി വിട്ടുപോയിരുന്നു.
Verse 20
नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भूशम्,इस प्रकार आपकी नाना प्रकारकी सेनाओंका संहार करके तथा बहुत-से सैनिकोंको भगाकर सात्यकि आपकी सेनाके भीतर घुस गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാത്വതവീരൻ (സാത്യകി) നിന്റെ നാനാവിധ സൈന്യങ്ങളെ വധിച്ച്, സേനാവ്യൂഹത്തെ ശക്തിയായി ചിതറിച്ച്, നിന്റെ സൈന്യത്തിനുള്ളിലേക്ക് കയറി.
Verse 21
ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजय: । इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारित:,तदनन्तर जिस मार्गसे अर्जुन गये, उसीसे सात्यकिने भी जानेका विचार किया; परंतु द्रोणाचार्यने उन्हें रोक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പോയ അതേ വഴിയിലൂടെ സാത്യകിയും പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ അപ്പോൾ തന്നെ ദ്രോണൻ അവനെ തടഞ്ഞു.
Verse 22
भारद्वाजं समासाद्य युयुधानश्न सात्यकि: । न न्यवर्तत संक़्रुद्धो वेलामिव जलाशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനെ സമീപിച്ച യുയുധാനൻ സാത്യകി അത്യന്തക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചിട്ടും പിന്നോട്ടു തിരിഞ്ഞില്ല. കൊടുങ്കാറ്റിൽ കലങ്ങിയ ജലാശയം തീരം തൊട്ടിട്ടും പിന്മാറാത്തതുപോലെ, ക്രോധവും ധൈര്യവും തള്ളിയോടെ അവൻ മുന്നേറി.
Verse 23
निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् । विव्याध निशितैर्बाणै: पञ्चभिर्मर्मभेदिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണൻ മഹാരഥനായ യുയുധാനനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി, മർമ്മഭേദികളായ അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തിവേദനിപ്പിച്ചു.
Verse 24
सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभि: । हेमपुड्खै: शिलाधौतै: कड्कबर्हिणवाजितै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ സാത്യകി യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവേദനിപ്പിച്ചു—സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ളതും, കല്ലിൽ ഉരച്ച് മിനുക്കിയതും, കങ്കപ്പക്ഷിയുടെയും മയിലിന്റെയും പിഞ്ചുകളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ അമ്പുകൾകൊണ്ട്.
Verse 25
त॑ षड़्भि: सायकैद्रोण: साश्वयन्तारमार्दयत् | सतं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ ദ്രോണൻ ആറു അമ്പുകളാൽ സാത്യകിയെ, അവന്റെ കുതിരകളും സാരഥിയും ഉൾപ്പെടെ, വേദനിപ്പിച്ചു. ദ്രോണന്റെ ആ വീര്യം മഹാരഥനായ യുയുധാനന് സഹിക്കാനായില്ല.
Verse 26
सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकि: । दशभि: सायकैश्चान्यै: पड़भिरष्टाभिरेव च,उन्होंने सिंहनाद करके लगातार दस, छ: और आठ बाणोंद्वारा टद्रोणाचार्यको गहरी चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം സാത്യകി സിംഹനാദം മുഴക്കി ദ്രോണനെ കുത്തിവേദനിപ്പിച്ചു—ആദ്യം പത്ത് അമ്പുകളാൽ, പിന്നെ ആറു അമ്പുകളാൽ, വീണ്ടും എട്ട് അമ്പുകളാൽ.
Verse 27
युयुधान: पुनद्रोणं विव्याध दशभि: शरै: । एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्
യുയുധാനൻ വീണ്ടും ദ്രോണനെ പത്ത് ശരങ്ങളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി; ഒരു ശരത്തോടെ അവന്റെ സാരഥിയെയും ഭേദിച്ചു; പിന്നെ നാല് ശരങ്ങളാൽ നാലു കുതിരകളെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 28
तं द्रोण: साश्चयन्तारं सरथध्वजमाशुगै:
അപ്പോൾ ദ്രോണൻ, വേഗമേറിയ കുതിരകളും സാരഥിയും ധ്വജം പതിഞ്ഞ രഥവും ഉള്ള അവനെ കണ്ടു, അതിവേഗം പായുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ആക്രമിച്ചു।
Verse 29
तथैव युयुधानो<पि द्रोणं बहुभिराशुगैः
അതുപോലെ തന്നെ യുയുധാനനും ദ്രോണന്റെ മേൽ അനവധി വേഗമേറിയ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു ആക്രമിച്ചു।
Verse 30
तवाचार्यों रणं हित्वा गत: कापुरुषो यथा
“മാധവാ! നിന്റെ ആചാര്യൻ (അർജുനൻ) ഭീരുവിനെപ്പോലെ യുദ്ധം വിട്ട് പോയിരിക്കുന്നു. നീയും യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ വിട്ട്, ആചാര്യനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ മാറിപ്പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ സമരത്തിൽ ദൃഢനായി നിൽക്കുന്ന ഇന്നേ ദിവസം, നിന്നെ എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടാൻ അനുവദിക്കില്ല.”
Verse 31
युध्यमानं च मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत । त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव
“എന്നോട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിനിടയിലും എന്നെ വിട്ട് അവൻ വലത്തോട്ടു തിരിഞ്ഞ് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. എന്നാൽ മാധവാ! ഇന്ന് എന്നോട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന നീ ജീവനോടെ പോകുകയില്ല.”
Verse 32
सात्यकिरुवाच धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാത്യകി പറഞ്ഞു: ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) നടന്ന വഴിയേ പോകും.
Verse 33
गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्ू न मे कालात्ययो भवेत् | आचार्यनुगतो मार्ग: शिष्यैरन्वास्थते सदा
ഞാൻ പോകുന്നു; ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, നിനക്കു മംഗളം. എനിക്കു കാലനഷ്ടം വരരുതേ. ആചാര്യൻ നടന്ന വഴിയെ ശിഷ്യർ സദാ പിന്തുടരുന്നു.
Verse 34
तस्मादेव व्रजाम्याशु यथा मे स गुरुर्गत: । सात्यकिने कहा--ब्रह्मम! आपका कल्याण हो। मैं धर्मराजकी आज्ञासे धनंजयके मार्गपर जा रहा हूँ। आप ऐसा करें
അതുകൊണ്ട് എന്റെ ഗുരു പോയതുപോലെ ഞാനും വേഗം പോകുന്നു. എന്നു പറഞ്ഞ് ശൈനേയൻ (സാത്യകി) ആചാര്യനെ വിട്ട് ഉടൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 35
द्रोण: करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे
ദ്രോണൻ എന്നെ തടയാൻ എല്ലാതരത്തിലും പരിശ്രമിക്കും.
Verse 36
एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्,“यह अवन्न्तिनिवासियोंकी अत्यन्त तेजस्विनी सेना दिखायी देती है। इसके बाद यह दाक्षिणात्योंकी विशाल सेना है। उसके पश्चात् यह बाह्िकोंकी विशाल वाहिनी है
ഇതാ അവന്തികളുടെ അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ള മഹാപ്രഭ സൈന്യം കാണപ്പെടുന്നു. അതിന് ശേഷം ദക്ഷിണദേശക്കാരുടെ വിശാല സേന; പിന്നെ ബാഹ്ലീകർയുടെ മഹത്തായ വാഹിനി.
Verse 37
अस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महद् बलम् । तदनन्तरमेतच्च बाह्विकानां महद् बलम्
അതിന്റെ പിന്നാലെ ദാക്ഷിണാത്യരുടെ മഹാബലം ദൃശ്യമാകുന്നു; അതിന് ശേഷം ബാഹ്വികരുടെ ഈ മഹാസൈന്യവും കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 38
बाह्विकाभ्याशतो युक्त कर्णस्य च महद् बलम् | अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे,“बाह्लिकोंके पास ही उनसे जुड़ी हुई कर्णकी बड़ी भारी सेना खड़ी है। सारथे! ये सारी सेनाएँ एक-दूसरीसे भिन्न हैं
ബാഹ്വികരുടെ സമീപത്തുതന്നെ, അവരോടു ചേർന്നു കർണന്റെ മഹത്തായ ഭീകരബലം നിരന്നുനിൽക്കുന്നു. ഹേ സാരഥേ, ഈ സൈന്യങ്ങൾ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ വ്യത്യസ്ത ദളങ്ങളായിരിക്കുന്നു.
Verse 39
अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् | एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्चान् प्रहष्टयत्
ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ആശ്രയിച്ച് യുദ്ധത്തിനായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; ഇവ ഒരിക്കലും രണഭൂമി വിട്ടുപോകുകയില്ല. നീ ഇവയുടെ ഇടയിലൂടെ ചെന്നു, സന്തോഷത്തോടെ കുതിരകളെ മുന്നോട്ട് ഓടിക്ക.
Verse 40
मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे | बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यता:
ഹേ സാരഥേ, മിതമായ വേഗം സ്വീകരിച്ച് എന്നെ ഇവിടെ കൊണ്ടുപോകുക—നാനാവിധ ആയുധങ്ങളോടെ സജ്ജരായി നിൽക്കുന്ന ബാഹ്ലികർ കാണുന്നിടത്തേക്ക്.
Verse 41
'सारथे! मध्यम वेगका आश्रय लेकर तुम मुझे वहाँ ले चलो, जहाँ नाना प्रकारके अस्त्र- शस्त्र लिये युद्धके लिये उद्यत हुए बाह्लिकदेशीय सैनिक दिखायी देते हैं ।।
അവിടെ അനേകം ദാക്ഷിണാത്യ അശ്വങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയുടെ മുൻനിരയിൽ സൂതപുത്രൻ (കർണൻ) നിലകൊള്ളുന്നു. കൂടാതെ ആന, കുതിര, രഥങ്ങൾ കൊണ്ട് കുത്തിനിറഞ്ഞ വ്യൂഹവും കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 42
एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्राह्म॒णं परिवर्जयन्
ഇത്ര മാത്രം പറഞ്ഞിട്ട്, ബ്രാഹ്മണ സാരഥിയെ അവഗണിച്ച് അവൻ മുഖം തിരിച്ചു.
Verse 43
स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य च महद् बलम् | सारथिसे ऐसा कहकर सात्यकि ब्राह्मण द्रोणाचार्यको छोड़ते हुए सबको लाँधकर उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ कर्णकी भयंकर एवं विशाल सेना खड़ी थी ।।
അവൻ എല്ലാവരെയും മറികടന്ന് കർണന്റെ ഭീകരവും മഹത്തുമായ സൈന്യം നിലകൊണ്ടിരുന്നിടത്ത് എത്തി. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദ്രോണൻ അനവധി അമ്പുകൾ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ പിന്തുടർന്നു.
Verse 44
कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितै: शरै:
അവൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കർണന്റെ അതിവിശാല സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു.
Verse 45
प्राविशद् भारतीं सेनामपर्यन्तां च सात्यकि: । सात्यकि कर्णकी विशाल वाहिनीको अपने पैने बाणोंद्वारा घायल करके अपार कौरवी सेनामें घुस गये ।। प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च
സാത്യകി അറ്റമില്ലാത്ത ഭാരതസൈന്യത്തിലേക്ക് കയറി. യുയുധാനൻ പ്രവേശിച്ച ഉടൻ സൈനികർ ഭീതിയോടെ വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി.
Verse 46
अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत् | सात्यकिके प्रवेश करते ही सारे कौरव-सैनिक भागने लगे। तब क्रोधमें भरे हुए कृतवर्मने उन्हें आ घेरा ।। तमापतन्तं विशिखै: षड्भिराहत्य सात्यकि:
അമർഷം നിറഞ്ഞ കൃതവർമ്മ സാത്യകിയെ തടയാൻ അവനെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു. എന്നാൽ കൃതവർമ്മ പാഞ്ഞെത്തുമ്പോൾ സാത്യകി അവനെ ആറു അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 47
ततः पुन: षोडशभिरन्नतपर्वभिराशुगै:
അപ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും സന്ധികൾ വളഞ്ഞ (വക്രദണ്ഡ) പതിനാറു അതിവേഗ അമ്പുകളാൽ ആക്രമണം പുതുക്കി; യുദ്ധത്തിന്റെ നിരന്തര ക്രൂരതയ്ക്കിടയിൽ വേഗവും കൃത്യതയും കൊണ്ട് സമ്മർദ്ദം കൂട്ടി।
Verse 48
स ताड्यमानो विशिखेैर्बहुभिस्तिग्मतेजनै:
അവൻ മൂർച്ചയുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള അനവധി അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിലെ നിരന്തര സമ്മർദ്ദത്തിൽ സഹനവും ദൃഢനിശ്ചയവും പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 49
सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे । महाराज! सात्यकिके प्रचण्ड तेजवाले बहुसंख्यक बाणोंद्वारा घायल होनेपर कृतवर्मा सहन न कर सका |। स वत्सदन्तं संधाय जिह्मुगानलसंनिभम्
മഹാരാജാവേ! സാത്വതവംശജനായ കൃതവർമ്മന് ഇത് സഹിക്കാനായില്ല. സാത്യകിയുടെ പ്രചണ്ഡതേജസ്സുള്ള അനവധി അമ്പുകളാൽ വ്രണിതനായ അവൻ ക്ഷമയും നിയന്ത്രണവും നഷ്ടപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ അവൻ ‘വത്സദന്ത’ എന്ന അമ്പ് ഘടിപ്പിച്ച് ലക്ഷ്യം വെച്ചു—വക്രസർപ്പവും അഗ്നിയും പോലെ തോന്നുന്നതു।
Verse 50
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देह च सायक:
ആ അമ്പ് അവന്റെ ദേഹാവരണം (കവചം) തുളച്ച് ശരീരത്തിലേക്കും കുത്തിനുഴഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നിർദയമായ, മൂർച്ചയുള്ള പ്രഹാരത്തെപ്പോലെ।
Verse 51
सपुड्खपत्र: पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षित: । वह बाण सात्यकिके शरीर और कवच दोनोंको विदीर्ण करके खूनसे लथपथ हो पंख एवं पत्रसहित धरतीमें समा गया ।। ५० ई ।। अथास्य बहुभिराणैरच्छिनत् परमास्त्रवित्
പക്ഷങ്ങളും ദണ്ഡവും സഹിതം ആ അമ്പ് രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഭൂമിയിലേക്കു കുത്തിനുഴഞ്ഞു. തുടർന്ന് പരമാസ്ത്രവിദനായ യോദ്ധാവ് അനവധി അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും പ്രഹരിച്ചു അവനെ മുറിച്ചുതകർത്തു।
Verse 52
विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ സത്യവിക്രമനായ സാത്യകിയെ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 53
ततः प्रशीर्णे धनुषि शक््त्या शक्तिमतां वर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ ധനുസ്സ് തകർന്നപ്പോൾ, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ശക്തി (കുന്തം) കൈക്കൊണ്ടു.
Verse 54
ततोअन््यत् सुदृढं चाप॑ं पूर्णमायम्य सात्यकि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സാത്യകി മറ്റൊരു അതിദൃഢമായ ധനുസ്സ് എടുത്ത് പൂർണ്ണമായി വലിച്ചു.
Verse 55
व्यसृजद् विशिखांस्तूर्ण शतशो5थ सहसत्रश: । सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദൃഢധനുസ്സ് നന്നായി വലിച്ച് സാത്യകി ഉടൻ നൂറുകളായും പിന്നെ ആയിരങ്ങളായും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു; രഥസഹിതം കൃതവർമ്മനെ എല്ലാദിക്കിലും ചുറ്റി വളഞ്ഞ് മൂടിക്കളഞ്ഞു.
Verse 56
छादयित्वा रणे राजन हार्दिक्यं स तु सात्यकि: | अथास्य भल्लेन शिर: सारथे: समकृन्तत,राजन! रणक्षेत्रमें इस प्रकार कृतवर्माको आच्छादित करके सात्यकिने एक भल्ल द्वारा उसके सारथिका सिर काट दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെ ഹാർദിക്യനെ (കൃതവർമ്മനെ) മൂടിക്കളഞ്ഞ സാത്യകി, തുടർന്ന് ഒരു ഭല്ല അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ സാരഥിയുടെ തല വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 57
स पपात हत: सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । ततस्ते यन्तृरहिता: प्राद्रवंस्तुरगा भूशम्,उनके द्वारा मारा गया सारथि कृतवर्मके विशाल रथसे नीचे गिर पड़ा। फिर तो सारथिके बिना उसके घोड़े बड़े जोरसे भागने लगे
ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മ) മഹാരഥത്തിലെ സാരഥി വധിക്കപ്പെട്ട് രഥത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു. തുടർന്ന് സാരഥിയില്ലാതെ ആ കുതിരകൾ ഭൂമിയിൽ അതിവേഗം പാഞ്ഞോടി.
Verse 58
अथ भोजस्तु सम्भ्रान्तो निगृहा[ तुरगान् स्वयम् | तस्थौ वीरो धनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
അപ്പോൾ ഭോജവംശീയനായ കൃതവർമ്മൻ അല്പം പരിഭ്രാന്തനായി; എന്നാൽ അവൻ തന്നെ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിച്ചു, കൈയിൽ ധനുസ്സെടുത്തു വീരനായി യുദ്ധത്തിന് ഉറച്ചു നിന്നു. അവന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിയെ സൈന്യം മുഴുവൻ ഏറെ പ്രശംസിച്ചു.
Verse 59
स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्चान् समनोदयत् । व्यपेतभीरमित्राणामावहत् सुमहद् भयम्
അവൻ അല്പസമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ മനസ്സുറപ്പിച്ചു, തന്റെ ഉത്തമ കുതിരകളെ മുന്നോട്ടു നീക്കി. സ്വയം നിർഭയനായി നിന്നുകൊണ്ട് ശത്രുക്കളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ മഹാഭയം വിതറി.
Verse 60
सात्यकिश्वाभ्यगात् तस्मात् स तु भीममुपाद्रवत् | युयुधानो5पि राजेन्द्र भोजानीकाद् विनि:सृतः
അവിടെ നിന്ന് സാത്യകിയും മുന്നോട്ടുവന്നു; എന്നാൽ അവൻ ഭീമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞുകയറി. രാജേന്ദ്രാ, യുയുധാനനും ഭോജസേനാവ്യൂഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന് യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി.
Verse 61
प्रययौ त्वरितस्तूर्ण काम्बोजानां महाचमूम् । स तत्र बहुभि: शूरै: संनिरुद्धो महारथै:
അവൻ അതിവേഗം കാംബോജരുടെ മഹാസൈന്യവിഭാഗത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. അവിടെ അനേകം ശൂര മഹാരഥന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിരത്തി തടഞ്ഞു.
Verse 62
न चचाल तदा राजन् सात्यकि: सत्यविक्रम: । राजेन्द्र यही अवसर पाकर सात्यकि वहाँसे आगे निकल गये। तब कृतवमनि भीमसेनपर धावा किया। कृतवर्माकी सेनासे निकलकर युयुधान तुरंत ही काम्बोजोंकी विशाल वाहिनीके पास आ पहुँचे। वहाँ बहुत-से शूरवीर महारथियोंने उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया। महाराज! तो भी उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि विचलित नहीं हुए ।| ६०-६१ ह || संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ സമയത്ത് സത്യവിക്രമനായ സാത്യകി ഒട്ടും കുലുങ്ങിയില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ തിരക്കിൽ അവന്റെ മുന്നേറ്റം തടയാൻ പലവിധ ശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും അവൻ ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരചിത്തനായി നിന്നു. ഭയവും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് യോദ്ധാവിന്റെ ധർമ്മപ്രകാരം കടമ നിർവഹിക്കാനുള്ള നിശ്ചയത്തിൽ അവൻ അചഞ്ചലനായിരുന്നു.
Verse 63
अभ्यधावदू रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया । द्रोणाचार्यने अपनी बिखरी हुई सेनाको एकत्र करके उसकी रक्षाका भार कृतवर्माको सौंपकर समरांगणमें सात्यकिके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे उद्यत हो उनके पीछे-पीछे दौड़े | ६२ई ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധാഗ്രഹത്തോടെ ഉത്സുകനായ ദ്രോണാചാര്യൻ സമരഭൂമിയിൽ യുയുധാനൻ (സാത്യകി) നേരെ പാഞ്ഞു. അവനെ പിന്തുടർന്ന് യുയുധാനന്റെ പുറകിൽ അത്യന്തം അടുത്തായി ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നു—യുദ്ധത്തിന്റെ ചൂടിൽ പ്രതിദ്വന്ദ്വിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ.
Verse 64
न्यवारयन्त संदहृष्टा: पाण्डुसैन्ये बृहत्तमा: । इस प्रकार उन्हें युयुधानके पीछे दौड़ते देख पाण्डव-सेनाके प्रमुख वीर हर्षमें भरकर द्रोणाचार्यको रोकनेका प्रयत्न करने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാചാര്യൻ യുയുധാനനെ പിന്തുടർന്ന് ഓടുന്നതു കണ്ട പാണ്ഡവസേനയിലെ പ്രമുഖ വീരർ ഉല്ലാസത്തോടെ അവനെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. തുടർന്ന് അവർ ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മ) എന്നവന്റെ അത്യുത്തമ രഥത്തെ സമീപിച്ച് നേരിട്ടു—ആ മുന്നേറ്റത്തിന്റെ വേഗം തടഞ്ഞ് തങ്ങളുടെ പക്ഷധർമ്മം കാക്കാൻ.
Verse 65
पञज्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमा: । परंतु रथियोंमें श्रेष्ठ महारथी कृतवर्मके पास पहुँचकर भीमसेनको आगे करके आक्रमण करनेवाले पांचालोंका उत्साह नष्ट हो गया || ६४ $ ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ആക്രമിക്കാൻ വന്ന പാഞ്ചാലർ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരഥി കൃതവർമ്മനെ സമീപിച്ചയുടൻ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടു. രാജാവേ! വീരൻ കൃതവർമ്മൻ പരാക്രമം കാട്ടി അവരെ തടഞ്ഞു. അവർ കുറച്ച് ശിഥിലരായി, മയങ്ങിയവരെപ്പോലെ ആയിട്ടും ജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ കൃതവർമ്മൻ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവരുടെ വാഹനങ്ങളെയും രഥങ്ങളെയും കലക്കത്തിലാക്കി.
Verse 66
सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यशीर्यत । तदनन्तर सात्यकिके रथके समीप महान् कोलाहल मच गया। महाराज! चारों ओरसे दौड़कर आती हुई आपके पुत्रकी सेना सात्यकिके बाणोंसे आच्छादित हो सैकड़ों टुकड़ियोंमें बँटकर तितत-बितर हो गयी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സാത്വത വീരനായ സാത്യകി നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ സേനയെ നൂറുകണക്കിന് ഖണ്ഡങ്ങളാക്കി ചിതറിച്ചു. തുടർന്ന് സാത്യകിയുടെ രഥത്തിനടുത്ത് മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു. എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് പാഞ്ഞെത്തിയ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ സൈന്യം സാത്യകിയുടെ അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടു നൂറുകണക്കിന് കൂട്ടങ്ങളായി പിരിഞ്ഞ് ചിതറി. അവർ ജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചെങ്കിലും കുറച്ച് ബോധം മങ്ങിയവരെപ്പോലെ ആയി; സാത്യകി അമ്പുകളുടെ പ്രളയത്തോടെ അവരെ ചുറ്റിവളച്ച് അവരുടെ വാഹനങ്ങളെയും രഥങ്ങളെയും ക്ഷീണിപ്പിച്ച് കലക്കത്തിലാക്കി. അപ്പോൾ വീരൻ കൃതവർമ്മൻ പരാക്രമത്തോടെ അവരെ തടഞ്ഞു; അവനും എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവരുടെ യാനങ്ങളെ അസ്ഥിരമാക്കി.
Verse 67
निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे | अतिष्ठन्नार्यवद् वीरा: प्रार्थयन्तो महद्यश:
ഭോജൻ (കൃതവർമ്മൻ) യുദ്ധത്തിൽ അവരെ തടഞ്ഞപ്പോൾ, ഭോജസേനയുടെ നിരകൾ ഭേദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ വീരന്മാർ മഹായശസ്സിനെ തേടി, അതേ സേനയോടു യുദ്ധിക്കാനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ, മഹന്മാരെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 76
सप्त वीरान् महेष्वासानग्रानीकेष्वपोथयत् । उस सेनाके छिलन्न-भिन्न होते ही शिनिके महारथी पौत्रने सेनाके मुहानेपर खड़े हुए सात महाधनुर्धर वीरोंको मार गिराया
സേനയുടെ മുൻനിരകൾ വെട്ടിപ്പിളർന്ന് ചിതറിത്തുടങ്ങിയതോടെ, ശിനിയുടെ പൗത്രനായ മഹാരഥൻ വ്യൂഹത്തിന്റെ മുഖത്ത് ദൃഢമായി നിന്നു; മുൻപന്തിയിലെ ഏഴ് മഹാധനുർധര വീരന്മാരെ അവൻ വീഴ്ത്തി।
Verse 83
शरैरनलसंकाशैरनिन्ये वीरान् यमक्षयम् | राजेन्द्र! तदनन्तर विभिन्न जनपदोंके स्वामी अन्यान्य वीर राजाओंको भी उन्होंने अपने अग्निसदृश बाणोंद्वारा यमलोक पहुँचा दिया
അഗ്നിസദൃശമായി ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ അവൻ വീരന്മാരെ യമന്റെ അക്ഷയ ലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു. രാജേന്ദ്രാ! തുടർന്ന് വിവിധ ജനപദങ്ങളുടെ അധിപതികളായ മറ്റു വീരരാജാക്കളെയും അതേ അഗ്നിതുല്യ ബാണങ്ങളാൽ യമലോകത്തിലേക്ക് പ്രേഷിച്ചു।
Verse 112
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका कौरव-सेनामें प्रवेशविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ, സാത്യകിയുടെ കൗരവസേനയിൽ പ്രവേശനം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റി പന്ത്രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 113
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिक््रवेशे त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें यात्यकिप्रवेशविषयक एक सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ, സാത്യകിപ്രവേശം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റി പതിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 166
पतितैर्ऋषभाक्षाणां सा बभावति मेदिनी । वृषभके समान बड़े-बड़े नेत्रोंवाले वीरोंके सीरे हुए मनोहर कुण्डलमण्डित चन्द्रमा-जैसे मुखोंसे वहाँकी भूमि अत्यन्त शोभा पा रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൃഷഭനേത്രന്മാരായ പതിതവീരന്മാരാൽ ആ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. മനോഹര കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ചന്ദ്രസമമുഖങ്ങളുള്ള ഛിന്നശിരസ്സുകൾ യുദ്ധഭൂമിയെ വിചിത്രമായ ശോഭയിൽ മിനുക്കി.
Verse 273
ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष । माननीय नरेश! तदनन्तर युयुधानने पुनः दस बाण मारकर द्रोणाचार्यको घायल कर दिया। फिर एक बाणसे उनके सारथिको
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാരിഷ! യുദ്ധത്തിൽ അവൻ ഒരു ബാണംകൊണ്ട് തന്നെ ധ്വജം ഭേദിച്ചു. പിന്നെ യുയുധാനൻ വീണ്ടും പത്ത് ബാണങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് ദ്രോണാചാര്യനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ഒരു ബാണംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാരഥിയെ വീഴ്ത്തി, നാലു ബാണങ്ങളാൽ നാലു കുതിരകളെയും നിലംപതിപ്പിച്ചു, മറ്റൊരു ബാണംകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധ്വജം വീണ്ടും ഭേദിച്ചു.
Verse 286
त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानामिव व्रजै: । इसके बाद द्रोणाचार्यने उतावले होकर टिट्ठीदलोंके समान अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा घोड़े, सारथि, रथ और ध्वजसहित सात्यकिको आच्छादित कर दिया
അതിനുശേഷം ദ്രോണാചാര്യൻ അതിവേഗം, ശലഭക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെ കനത്ത ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് കുതിരകളും സാരഥിയും രഥവും ധ്വജവും ഉൾപ്പെടെ സാത്യകിയെ ആচ্ছാദിച്ചു.
Verse 296
आच्छादयदसम्भ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह । इसी प्रकार सात्यकिने भी बिना किसी घबराहटके बहुत-से शीघ्रगामी बाणोंकी वर्षा करके द्रोणाचार्यको ढक दिया। तब द्रोणाचार्य बोले--
അതുപോലെ സാത്യകിയും ഒട്ടും ഭ്രമിക്കാതെ, അനവധി വേഗബാണങ്ങൾ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞ് ദ്രോണാചാര്യനെ ആচ্ছാദിച്ചു. അപ്പോൾ ദ്രോൺ പറഞ്ഞു—
Verse 313
यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद् द्रुतम् “माधव! तुम्हारे आचार्य अर्जुन तो कायरके समान युद्धका मैदान छोड़कर चले गये हैं। मैं युद्ध कर रहा था तो भी मुझे छोड़कर मेरी परिक्रमा करते हुए चल दिये। तुम भी अपने आचार्यके समान तुरंत ही समरांगणमें मुझे छोड़कर चले नहीं जाओगे तो युद्धमें तत्पर रहते हुए मेरे हाथसे आज जीवित बचकर नहीं जा सकोगे'
“മാധവാ! നീ യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ വിട്ട് നിന്റെ ആചാര്യനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പിന്മാറി പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നില്ക്കുന്ന എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ഇന്ന് നീ ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. നിന്റെ ആചാര്യൻ അർജുനൻ ഭീരുവിനെപ്പോലെ യുദ്ധഭൂമി വിട്ടുപോയി; ഞാൻ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും എന്നെ ചുറ്റി കടന്ന് അവൻ മാറിപ്പോയി. നീയും അവനെപ്പോലെ ഉടൻ ഈ സമരാങ്കണത്തിൽ എന്നെ വിട്ടുപോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, നീ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.”
Verse 353
यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं॑ वच: परम् | 'सूत! द्रोणाचार्य मुझे रोकनेके लिये सब प्रकारसे प्रयत्न करेंगे, अतः तुम रफणक्षेत्रमें सावधान होकर चलो और मेरी यह दूसरी बात भी सुन लो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൂതാ! യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയോടെ രഥം ഓടിക്ക; എന്റെ ഈ പരമവചനവും കേൾക്ക. ദ്രോണാചാര്യൻ എന്നെ തടയാൻ എല്ലാ മാർഗ്ഗങ്ങളിലും ശ്രമിക്കും; അതിനാൽ रणഭൂമിയിൽ സൂക്ഷ്മമായി നീങ്ങുക, എന്റെ ഈ രണ്ടാം ഉപദേശവും കേൾക്കുക.”
Verse 416
नानादेशसमुत्थैश्ष पदातिभिरधिष्ितम् । “जहाँ सूतपुत्र कर्णको आगे करके बहुत-से दाक्षिणात्य योद्धा खड़े हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അത് പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പാദസൈനികർ നിറഞ്ഞ് അധിഷ്ഠിതമാണ്. അവിടെ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണനെ മുൻപിൽ നിർത്തി അനേകം ദക്ഷിണദേശീയ യോദ്ധാക്കൾ സജ്ജമായി നില്ക്കുന്നു. ആന, കുതിര, രഥങ്ങൾ നിറഞ്ഞ് ദൃശ്യമാകുന്ന ആ സേനയിൽ പല രാജ്യങ്ങളിലെ പാദികരും ഉണ്ട്; എന്റെ രഥം അവിടേക്കും കൊണ്ടുപോകുക.”
Verse 433
युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिनम् । युद्धसे पीछे न हटनेवाले महाभाग युयुधानको आगे बढ़ते देख द्रोणाचार्य कुपित हो उठे और वे बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए कुछ दूरतक उनके पीछे-पीछे दौड़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ടു മടങ്ങാത്ത മഹാഭാഗൻ യുയുധാനൻ മുന്നേറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. അനവധി അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചുകൊണ്ട് കുറെ ദൂരം വരെ അവന്റെ പിന്നാലെ ഓടി.
Verse 466
चतुर्भिश्चतुरोअस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान् | उसे आते देख पराक्रमी सात्यकिने छ: बाणोंद्वारा उसे चोट पहुँचाकर चार बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको शीघ्र ही घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ മുന്നേറിവരുന്നതു കണ്ട വീര്യവാൻ സാത്യകി, ആറു അമ്പുകളാൽ അവനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ നാലു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും ക്ഷണത്തിൽ അശക്തമാക്കി.
Verse 473
सात्यकि: कृतवर्माणिं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । तदनन्तर पुनः झुकी हुई गाँठवाले सोलह बाण मारकर सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാത്യകി കൃതവർമ്മയെ സ്തനാന്തരത്തിൽ അമ്പുകൊണ്ട് കുത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് വീണ്ടും കുരുക്കുകളുള്ള വളഞ്ഞ പതിനാറ് അമ്പുകൾ വിട്ട് കൃതവർമ്മയുടെ നെഞ്ചിൽ ആഴമുള്ള മുറിവുണ്ടാക്കി.
Verse 493
आकृष्य राजजन्नाकर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम् | राजन्! वक्रमतिसे चलनेवाले अग्निके समान तेजस्वी वत्सदन््त नामक बाणको धनुषपर रखकर कृतवर्मने उसे कानतक खींचा और उसके द्वारा सात्यकिकी छातीमें प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കൃതവർമ്മൻ ധനുസ്സിന്റെ ഞാണിനെ ചെവിവരെ വലിച്ച് സാത്യകിയെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ കുത്തിത്തുറന്നു. അഗ്നിസമാന തേജസ്സുള്ളതും വേഗഗാമിയുമായ ‘വത്സദന്ത’ എന്ന ശരം ധനുസ്സിൽ വെച്ച് ചെവിവരെ വലിച്ച് സാത്യകിയുടെ നെഞ്ചിൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 516
समार्गणगणं राजन् कृतवर्मा शरासनम् । राजन्! कृतवर्मा उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता है। उसने बहुत-से बाण चलाकर बाणसमूहोंसहित सात्यकिके शरासनको काट दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള കൃതവർമ്മൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അനവധി ശരങ്ങൾ വർഷിപ്പിച്ച്, ശരസമൂഹങ്ങളോടുകൂടി സാത്യകിയുടെ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 523
दशभिर्विशिखैस्ती #णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे । नरेश्वर! इसके बाद क्रोधमें भरे हुए कृतवर्माने सत्यपराक्रमी सात्यकिकी छातीमें पुनः दस पैने बाणोंद्वारा गहरा आघात किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ, തുടർന്ന് ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച കൃതവർമ്മൻ സത്യപരാക്രമിയായ സാത്യകിയുടെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ ആഴത്തിൽ കുത്തി പ്രഹരിച്ചു.
Verse 536
जघान दक्षिणं बाहुं सात्यकि: कृतवर्मण: । धनुष कट जानेपर शक्तिशाली शूरवीरोंमें श्रेष्ठ सात्यकिने कृतवर्माकी दाहिनी भुजापर शत्तिद्वारा ही प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞതോടെ, ശക്തിമാനായ ശൂരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി ‘ശക്തി’ ആയുധം കൊണ്ടുതന്നെ കൃതവർമ്മന്റെ വലതുകൈയിൽ പ്രഹരിച്ചു അതിനെ തകർത്തു.
Verse 3436
प्रयात: सहसा राजन् सारथिं चेदमब्रवीत् । संजय कहते हैं--राजन्! ऐसा कहकर सात्यकि सहसा द्रोणाचार्यको छोड़कर चल दिये और सारथिसे इस प्रकार बोले--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് സാത്യകി പെട്ടെന്ന് ദ്രോണാചാര്യനെ വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു; പിന്നെ തന്റെ സാരഥിയോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു—
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s dilemma is interpretive and ethical: he confronts the collapse of his side’s fortunes and oscillates between fatalism (kāla’s reversal) and accountability, seeking confirmation about Saindhava’s fate while recognizing that prior actions have produced present consequences.
The chapter contrasts assumption with disciplined reporting: grief-driven inference can distort judgment, while careful narration clarifies causality and sequence. It also illustrates how individual agency operates within larger forces—strategy, alliances, and time—without reducing outcomes to a single factor.
No explicit phalaśruti appears within this chapter’s verses. Its meta-function is structural: it uses the Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya frame to situate battlefield detail inside a reflective discourse on consequence, perception, and the burdens of rulership during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.