Adhyaya 105
Duryodhana Seeks Droṇa’s Counsel; Imperative to Protect Jayadratha; Pāñcāla Assault on Duryodhana
Upa-parva: Saindhava-rakṣaṇa (Defense of Jayadratha) Episode
Saṃjaya reports that, as the army is disrupted and Arjuna moves against Jayadratha with Bhīma and Sātyaki, Duryodhana rapidly approaches Droṇa, agitated and red-eyed, questioning how Droṇa could be ‘surpassed’ if Arjuna and the others have broken through. Droṇa replies that the situation is complex: with Kṛṣṇa and Arjuna pressing forward, the Kaurava host is effectively seized from front and rear. Droṇa identifies the immediate operational duty as safeguarding Jayadratha from Arjuna’s anger, comparing the battlefield to a decisive dice-wager—where victory and defeat are now determined by this single stake. He instructs Duryodhana to go personally to reinforce the defenders of Jayadratha, while Droṇa remains to contain the Pāñcālas and allied forces. The narrative then depicts Yudhāmanyu and Uttamaujā (as Arjuna’s wheel-guards) engaging Duryodhana: volleys of arrows, the killing of horses and charioteers, a transition to mace action, destruction of a chariot, Duryodhana’s remounting on another ratha, and the Pāñcāla leaders returning to pursue Arjuna—highlighting rapid tactical adaptation amid command objectives.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—दुर्योधन स्वयं रथ बढ़ाकर कृष्ण-सारथी अर्जुन के सम्मुख आता है, मानो राजसिंह अपने भाग्य से भिड़ने चला हो। → दुर्योधन तीव्र बाण-वर्षा करता है; वह वासुदेव के वक्षस्थल को भी बाणों से बेधता और रथ के प्रतोद को काट गिराता है। अर्जुन शांत-चित्त होकर शिलाशित, सान-चढ़े बाणों से प्रत्युत्तर देता है; दोनों ओर से शस्त्र-प्रहारों की झड़ी लगती है। दुर्योधन के पक्ष के रथ, हाथी, घोड़े और पदाति-समूह धनंजय को घेरने दौड़ते हैं। → घेराबंदी के बीच अर्जुन अपने अस्त्र-वीर्य से कौरव-वरूथिनी को चीर देता है—शतशः रथ और द्विप गिरते हैं; पर साथ ही अस्त्र-प्रतिअस्त्र का उत्कर्ष दिखता है, जहाँ अश्वत्थामा ‘सर्वास्त्रधातक’ से अर्जुन के बाणों को काट देता है और युद्ध एक क्षण को भयावह तकनीकी शिखर पर पहुँचता है। → कृष्ण अर्जुन का धैर्य और गाण्डीव-बल जाँचते/उत्साह बढ़ाते हैं—‘पहले जैसा बल है न?’—और अर्जुन पुनः संगठित होकर शत्रु-समूह को पीछे ढकेलता है। दुर्योधन फिर भी विषधर-सदृश बाणों से कृष्ण-अर्जुन को घायल कर अपनी जिद और राजधर्म-हठ का परिचय देता है। → अस्त्र का पुनः प्रयोग स्वयं-विनाशक हो सकता है—यह चेतावनी (कि दो बार प्रयोग करने पर अस्त्र अपने ही पक्ष को मार डालेगा) अगले क्षणों में युद्ध को किस सीमा तक ले जाएगी, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३९ श्लोक हैं) ््ज-्अ ्ःः छा अकाल त्रयधिकशततमो<ध्याय: दुर्योधन और अर्जुनका युद्ध तथा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच एवमुकक््त्वार्जुनं राजा त्रिभिमर्मातिगै: शरै: । अभ्यविध्यन्महावेगैश्षतुर्भि श्वतुरो हयान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അർജുനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അതിവേഗമുള്ള മൂന്ന് മർമ്മഭേദക ശരങ്ങളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു; പിന്നെ നാല് ശക്തമായ അമ്പുകളാൽ അർജുനന്റെ നാല് കുതിരകളെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 2
वासुदेवं च दशभश्रि: प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे | प्रतोद॑ चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमावपातयत्,इसी प्रकार दस बाण मारकर उसने श्रीकृष्णकी भी छाती छेद डाली और एक भल्लसे उनके चाबुकको काटकर पृथ्वीपर गिरा दिया
അവൻ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും പത്ത് അമ്പുകളാൽ വക്ഷസ്ഥലത്ത് തുളച്ചു; പിന്നെ ഒരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചാട്ടുകോൽ മുറിച്ച് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി.
Verse 3
त॑ चतुर्दशभि: पार्थश्रित्रपुड्खै: शिलाशितै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्रस्ते चा भ्रश्यन्त वर्मणि
അപ്പോൾ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ വേഗത്തിൽ അർജുനൻ ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, വിചിത്രപക്ഷങ്ങളുള്ള പതിനാലു അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവനെ വേദിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ അവ ദുര്യോധനന്റെ കവചത്തിൽ തട്ടി വഴുതി വീണുപോയി.
Verse 4
तेषां नैष्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च । प्राहिणोन्निशितान् बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मण:,उन्हें निष्फल हुआ देख अर्जुनने पुनः चौदह तीखे बाण चलाये; परंतु वे भी कवचसे फिसल गये
അവ അമ്പുകൾ ഫലമില്ലാതായതു കണ്ട അർജുനൻ വീണ്ടും ഒമ്പതും അഞ്ചും—അഥവാ പതിനാലും—മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു; എന്നാൽ അവയും കവചത്തിൽ തട്ടി വഴുതി വീണു.
Verse 5
अष्टाविंशांस्तु तान् बाणानस्तान् विप्रेक्ष्य निष्फलान् । अब्रवीत् परवीरघ्न: कृष्णो<र्जुनमिदं वच:
അർജുനൻ പ്രയോഗിച്ച ആ ഇരുപത്തിയെട്ടു അമ്പുകളും ഫലമില്ലാതായതു കണ്ടു, ശത്രുവീരസംഹാരിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 6
अदृष्टपूर्व पश्यामि शिलानामिव सर्पणम् | त्वया सम्प्रेषिता: पार्थ नार्थ कुर्वन्ति पत्रिण:
“പാർത്ഥാ! ഇന്ന് ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതു കാണുന്നു—ശിലകൾ തന്നെയെന്നോണം സരിയുന്നതുപോലെ. നീ പ്രയോഗിച്ച അമ്പുകൾ യാതൊരു ഫലവും വരുത്തുന്നില്ല.”
Verse 7
कच्चिद् गाण्डीवज: प्राणस्तथैव भरतर्षभ । मुशिश्व ते यथापूर्व भुजयोश्व॒ बलं तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे गाण्डीव-धनुषकी शक्ति पहले-जैसी ही है न? तुम्हारी मुट्ठी एवं बाहुबल भी पूर्ववत् हैं न?
“ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ശക്തി മുമ്പുപോലെ തന്നെയുണ്ടോ? നിന്റെ മുഷ്ടിയുടെ പിടിയും ഭുജബലവും പൂർവ്വവത്തേയോ?”
Verse 8
न वा कच्चिदयं काल: प्राप्त: स्यादद्य पश्चिम: । तव चैवास्य शत्रोश्व॒ तनन््ममाचक्ष्व पृच्छत:,“आज तुम्हारी और तुम्हारे इस शत्रुकी अन्तिम भेंटका समय नहीं आया है क्या? मैं जो पूछता हूँ, उसका उत्तर दो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് നിനക്കും നിന്റെ ഈ ശത്രുവിനും അന്തിമഘടി വന്നെത്തിയിട്ടുണ്ടോ? ഞാൻ ചോദിക്കുന്നതിന് വ്യക്തമായി മറുപടി പറയുക।”
Verse 9
विस्मयो मे महान् पार्थ तव दृष्टवा शरानिमान् | व्यर्थान् निपतितान् संख्ये दुर्योधनरथं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ പാർഥാ! യുദ്ധത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് വിട്ട നിന്റെ ഈ അമ്പുകൾ ഫലമില്ലാതെ വീഴുന്നതു കണ്ടു എനിക്ക് മഹാ വിസ്മയം തോന്നുന്നു।”
Verse 10
वज्राशनिसमा घोरा: परकायावभेदिन: । शरा: कुर्वन्ति ते नार्थ पार्थ काद्य विडम्बना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ പാർഥാ! വജ്രവും അശനിയുംപോലെ ഭീകരവും ശത്രുദേഹത്തെ പിളർത്തുന്നതുമായ നിന്റെ ആ അമ്പുകൾ ഇന്ന് ഒന്നും ഫലം കാണിക്കുന്നില്ല—ഇത് എത്ര വിഡംബന!”
Verse 11
अर्जुन बोले--श्रीकृष्ण! मेरा तो यह विश्वास है कि दुर्योधनको द्रोणाचार्यने अभेद्य कवच बाँधकर उसमें यह अद्भुत शक्ति स्थापित कर दी है। यह कवचधारणा मेरे अस्त्रोंके लिये अभेद्य है
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ശ്രീകൃഷ്ണാ! ദ്രോണാചാര്യൻ ദുര്യോധനനിൽ അഭേദ്യമായ കവചം കെട്ടി, അതിനുള്ളിൽ അത്ഭുതശക്തി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് എന്റെ ദൃഢവിശ്വാസം. ആ കവചം എന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾക്ക് അഭേദ്യമാണ്।”
Verse 12
अस्मिन्नन्तहितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि । एको द्रोणो हि वेदैतदहं तस्माच्च सत्तमात्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ഓ കൃഷ്ണാ! ഈ കവചത്തിനുള്ളിൽ ത്രിലോകങ്ങളുടെ ശക്തിയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ രഹസ്യവിദ്യ ദ്രോണൻ ഒരുത്തനേ അറിയൂ; ആ ശ്രേഷ്ഠഗുരുവിൽ നിന്നു പഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഞാനും ഇതറിഞ്ഞത്।”
Verse 13
अजुन उवाच द्रोणेनैषा मति: कृष्ण धार्तराष्ट्रे निवेशिता । अभेद्या हि ममास्त्राणामेषा कवचधारणा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണാ! ദ്രോണൻ ഈ തന്ത്രം ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്റെ മനസ്സിൽ നിക്ഷേപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ കവചധാരണം എന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾക്ക് അഭേദ്യമാണ്. എങ്ങനെയും അമ്പുകളാൽ ഈ കവചം കീറാൻ സാധ്യമല്ല; ഗോവിന്ദാ! യുദ്ധത്തിൽ സ്വയം മഘവൻ ഇന്ദ്രനും തന്റെ വജ്രം കൊണ്ടുപോലും ഇതിനെ പിളർക്കാൻ കഴിയില്ല।
Verse 14
जानंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम् । यद् वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണാ! എല്ലാം അറിഞ്ഞിട്ടും നീ എന്നെ മോഹത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ തള്ളുന്നു? കേശവാ! മൂന്നു ലോകങ്ങളിൽ സംഭവിച്ചതും സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും എല്ലാം നിനക്കറിയാം।
Verse 15
तथा भविष्यद् यच्चैव तत् सर्व विदितं तव । न व्विदं वेद वै कश्चिद् यथा त्वं मधुसूदन
അതുപോലെ വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാം നിനക്കറിയാം. മധുസൂദനാ! നീ അറിയുന്നതുപോലെ മറ്റാരും അറിയുന്നില്ല।
Verse 16
एष दुर्योधन: कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम् | तिष्ठत्यभीतवत् संख्ये बिभ्रत् कवचधारणाम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണാ! ദ്രോണൻ വിധിപൂർവം ഏർപ്പെടുത്തിയ ഈ കവചധാരണം ധരിച്ച് ദുര്യോധനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 17
यत्त्वत्र विहित॑ कार्य नैष तद् वेत्ति माधव | स्त्रीवदेष बिभर्त्येतां युक्तां कवचधारणाम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മാധവാ! ഇത് ധരിച്ചതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർത്തവ്യം അവന് അറിയില്ല. സ്ത്രീകൾ വെറും ആഭരണങ്ങൾ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റൊരാൾ നൽകിയ ഈ ഒത്തുചേരുന്ന കവചധാരണം അവൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 18
पश्य बल्ोश्व मे वीर्य धनुषश्न जनार्दन । पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम्,जनार्दन! अब आप मेरी भुजाओं और धनुषका बल देखिये। मैं कवचसे सुरक्षित होनेपर भी दुर्योधनको पराजित कर दूँगा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ജനാർദനാ, എന്റെ ഭുജബലവും ധനുസ്സിന്റെ വീര്യവും നോക്കുക. കവചം ധരിച്ച് സംരക്ഷിതനായാലും ആ കൗരവനെ (ദുര്യോധനനെ) ഞാൻ പരാജയപ്പെടുത്തും.
Verse 19
इदमड्िरसे प्रादाद् देवेशो वर्म भास्वरम् | तस्माद् बृहस्पति: प्राप ततः प्राप पुरंदर:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ദേവേശ്വരൻ ഈ ദീപ്തമായ കവചം അങ്ഗിരസിന് നൽകി. അങ്ഗിരസിൽ നിന്ന് ബൃഹസ്പതിക്ക് ലഭിച്ചു; ബൃഹസ്പതിയിൽ നിന്ന് പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) അത് നേടി.
Verse 20
पुनर्ददौ सुरपतिर्महां वर्म ससंग्रहम् । दैवं यद्यस्य वर्मतद् ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— പിന്നെ ദേവാധിപൻ വീണ്ടും എല്ലാ ഘടകങ്ങളും പൂർണ്ണമായ മഹത്തായ കവചം നൽകി. ആ കവചം ദിവ്യശക്തിയുള്ളത്—സ്വഭാവതഃ ദൈവികമോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം ബ്രഹ്മാവാൽ നിർമ്മിതമോ.
Verse 21
संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनो बाणमभिमन्त्रय व्यकर्षयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അർജുനൻ മന്ത്രം ചൊല്ലി അമ്പിനെ അഭിമന്ത്രിച്ച് വലിച്ചെടുത്തു.
Verse 22
मानवास्त्रेण मानार्हस्ती क्ष्णावरण भेदिना । संजय कहते हैं--राजन! ऐसा कहकर माननीय अर्जुनने कठोर आवरणका भेदन करनेवाले मानवास्त्रसे अपने बाणोंको अभिमन्त्रित करके धनुषकी डोरीको खींचा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കഠിനമായ കവചം പോലും ഭേദിക്കുന്ന മാനവാസ്ത്രംകൊണ്ട് മാന്യനായ അർജുനൻ തന്റെ അമ്പുകളെ അഭിമന്ത്രിച്ച് ധനുസ്സിന്റെ ഞാണു വലിച്ചു. വലിക്കുമ്പോൾ ധനുസ്സിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ശരങ്ങളും വലിഞ്ഞ് കെട്ടുറപ്പോടെ സജ്ജമായി.
Verse 23
तान् निकृत्तानिषून् दृष्टवा दूरतो ब्रह्म॒वादिना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ വെട്ടിവീണു നിശ്ചലമായി കിടക്കുന്ന ആ വീരന്മാരെ കണ്ട ബ്രഹ്മവാക്യം ഉച്ചരിക്കുന്ന വൃത്താന്തകാരൻ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരപരിണാമം അറിയിച്ചു।
Verse 24
न्यवेदयत् केशवाय विस्मित: श्वेतवाहन: । ब्रह्मवादी अश्वत्थामाके द्वारा दूरसे ही काट दिये गये उन बाणोंको देखकर श्वेतवाहन अर्जुन चकित हो उठे और श्रीकृष्णको सूचित करते हुए बोले-- || २३ ई ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്വേതവാഹനനായ അർജുനൻ വിസ്മയത്തോടെ കേശവനോട് അറിയിച്ചു—“ഹേ ജനാർദ്ദന, ഈ അസ്ത്രം എനിക്കു രണ്ടാമതൊരിക്കൽ പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 25
ततो दुर्योधन: कृष्णौ नवभिर्नवशभि: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാരെയും ഒൻപതു അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 26
भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും പാണ്ഡുപുത്രനായ ധനഞ്ജയനും മേൽ ഭീകരമായ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അത് കണ്ടു നിങ്ങളുടെ സൈന്യം അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു; അവർ വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി സിംഹനാദം മുഴക്കി।
Verse 27
शरवर्षेण महता ततो<5हृष्पन्त तावका: । चक्रुर्वादित्रनिनदान् सिंहनादरवांस्तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹത്തായ അമ്പുവർഷം മൂലം അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഹർഷിച്ചു. അവർ വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷം ഉയർത്തി; അതുപോലെ സിംഹനാദവും മുഴക്കി।
Verse 28
ततः क्रुद्धो रणे पार्थ: सृक्किणी परिसंलिहन् । नापश्यच्च ततोअस्याजूं यन्न स्याद् वर्मरक्षितम्
അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധം കത്തിയ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) തന്റെ വായിന്റെ കോണുകൾ നക്കിത്തുടങ്ങി. കവചസംരക്ഷണമില്ലാത്ത ശത്രുവിന്റെ ഒരു അവയവവും അവൻ കണ്ടില്ല.
Verse 29
ततो<स्य निशितैर्बाणै: सुमुक्तैरन््तकोपमै: । हयांश्वकार निर्देहानुभौ च पार्ष्णिसारथी
അതിനുശേഷം അർജുനൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച, അന്തകനെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ദുര്യോധനന്റെ നാലു കുതിരകളെയും രഥത്തിന്റെ പൃഷ്ഠരക്ഷകരായ ഇരുവരെയും വധിച്ച് നിർജ്ജീവരാക്കി.
Verse 30
धनुरस्याच्छिनत् तूर्ण हस्तावापं च वीर्यवान् । रथं च शकलीकर्तु सव्यसाची प्रचक्रमे,तत्पश्चात् पराक्रमी सव्यसाची अर्जुनने तुरंत ही उसके धनुष और दस्तानेको काट दिया और रथको टूक-टूक करना आरम्भ किया
അതിനുശേഷം പരാക്രമശാലിയായ സവ്യസാചി അർജുനൻ ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ ധനുസ്സും കൈകളിലെ രക്ഷാകവചവും വെട്ടിമാറ്റി, രഥത്തെ തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി തകർക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 31
दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम् । आविषध्यद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा
അപ്പോൾ അർജുനൻ രണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ദുര്യോധനനെ വിരഥനാക്കി; അതേ സമയം അവന്റെ ഇരുകൈകളുടെയും ഉള്ളങ്കൈകൾ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 32
उस समय पार्थने रथहीन हुए दुर्योधनकी दोनों हथेलियोंमें दो पैने बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
അപ്പോൾ പാർത്ഥൻ രഥരഹിതനായ ദുര്യോധനന്റെ ഇരുകൈകളുടെയും ഉള്ളങ്കൈകളിൽ രണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആഴത്തിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ഉപായജ്ഞനായ കുന്തീപുത്രൻ പിന്നെ അവന്റെ നഖങ്ങളുടെ കീഴിലെ কোমല മാംസത്തിൽ അമ്പുകൾകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു; വേദനയിൽ വിറങ്ങലിച്ച ദുര്യോധനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പലയാൻ തിരിഞ്ഞു.
Verse 33
त॑ कृच्छामापदं प्राप्तं दृष्टयवा परमधन्विन: । समापेतु: परीप्सन्तो धनंजयशरार्दितम्,धनंजयके बाणोंसे पीड़ित हुए दुर्योधनको भारी विपत्तिमें पड़ा हुआ देख श्रेष्ठ धनुर्धर योद्धा उसकी रक्षाके लिये आ पहुँचे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) എറിഞ്ഞ അമ്പുകളാൽ പീഡിതനായ ദുര്യോധനൻ ഭീകര പ്രതിസന്ധിയിൽ വീണിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ശ്രേഷ്ഠ ധനുർധരന്മാർ അവനെ രക്ഷിച്ചു വീണ്ടെടുക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് വേഗത്തിൽ അവിടേക്ക് എത്തി.
Verse 34
त॑ रथैर्बहुसाहस्रै: कल्पितै: कुञ्जरैहयै: । पदात्योघैश्व संरब्धै: परिवद्रुर्थन॑जयम्,उन्होंने कई हजार रथों, सजे-सजाये हाथियों, घोड़ों तथा रोषमें भरे हुए पैदल सैनिकोंद्वारा अर्जुनको चारों ओरसे घेर लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളോടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഗജാശ്വങ്ങളോടും ക്രോധം നിറഞ്ഞ പാദാതിസമൂഹങ്ങളുടെ പ്രളയത്തോടും കൂടി അവർ പാഞ്ഞെത്തി ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ)നെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞു.
Verse 35
अथ नार्जुनगोविन्दौ न रथो वा व्यदृश्यत | अस्त्रवर्षण महता जनौघैश्वापि संवृती,उस समय बड़ी भारी बाण-वर्षा और जनसमुदायसे घिरे हुए अर्जुन, श्रीकृष्ण और उनका रथ--इनमेैंसे कोई भी दिखायी नहीं देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹത്തായ അസ്ത്രവർഷവും യോദ്ധാക്കളുടെ പ്രളയവും അവരെ പൂർണ്ണമായി മൂടിയതിനാൽ അർജുനനും ഗോവിന്ദനും, അവരുടെ രഥവും പോലും ദൃശ്യമല്ലായിരുന്നു.
Verse 36
ततोडर्जुनो<स्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम् । तत्र व्यज्रीकृता: पेतु: शतशो<5थ रथद्विपा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അർജുനൻ തന്റെ അസ്ത്രവീര്യത്താൽ ആ സൈന്യവ്യൂഹത്തെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി. അവിടെ അവയവങ്ങളും ഘടകങ്ങളും തകർന്നു നൂറുകണക്കിന് രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും നിലംപതിച്ചു.
Verse 37
ते हता हन्यमानाश्र न्यगृह्लंस्तं रथोत्तमम् । स रथस्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रे समन््तत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ കൊല്ലപ്പെടുകയും കൊല്ലപ്പെടുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നാലും കൗരവസൈന്യം ആ ശ്രേഷ്ഠ രഥികനായ അർജുനനെ തടഞ്ഞു. അങ്ങനെ അവന്റെ രഥം എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞ നിലയിൽ ഏകദേശം ഒരു ക്രോശ ദൂരത്ത് നിശ്ചലമായി നിന്നു.
Verse 38
ततोर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत् । भनुर्विस्फारयात्यर्थमहं ध्मास्यामि चाम्बुजम्,तब वृष्णिवीर श्रीकृष्णने तुरंत ही अर्जुनसे कहा--'तुम जोर-जोरसे धनुषको खींचो और मैं अपना शंख बजाऊँगा”
അപ്പോൾ വൃഷ്ണിവീരനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അതിവേഗം അർജുനനോട് പറഞ്ഞു—“നീ പൂർണ്ണബലത്തോടെ ധനുസ്സിനെ വലിച്ചൊലിപ്പിക്ക; ഞാൻ എന്റെ ശംഖം മുഴക്കും.”
Verse 39
ततो विस्फार्य बलवदू गाण्डीवं जध्निवान् रिपून् | महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुन:
ഇത് കേട്ട അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവം ശക്തിയായി വലിച്ചൊലിപ്പിച്ചു; കൈത്താളത്തിന്റെ കഠിനശബ്ദത്തോടൊപ്പം മഹത്തായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ശത്രുസംഹാരം ആരംഭിച്ചു.
Verse 40
पाञज्चजन्यं च बलवान् दध्मौ तारेण केशव: । रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्ता: प्रस्विन्ननदनो भूशम्
പിന്നെ ബലവാനായ കേശവൻ കുത്തനെ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ പാഞ്ചജന്യ ശംഖം മുഴക്കി. പൊടിയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൺതടങ്ങളുടെ അറ്റങ്ങൾ മങ്ങിയിരുന്നു; മുഖം മുഴുവൻ വിയർപ്പുതുള്ളികൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 41
(तेनाच्युतोष्ठयुगपूरितमारुतेन शंखान्तरोदरविवृद्धविनि:सृतेन । नादेन सासुरवियत्सुरलोकपाल- मुद्विग्नमीश्वर जगत् स्फुटतीव सर्वम् ।।
നരേശ്വരാ! അച്യുതന്റെ ഇരുഓഷ്ഠങ്ങൾക്കിടയിൽ നിറഞ്ഞ ശ്വാസം ശംഖത്തിന്റെ ഉള്ളൊഴുക്കിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ വീർപ്പോടെ വളർന്ന് ഗംഭീര നാദമായി പുറത്തു പൊട്ടിയപ്പോൾ, അസുരലോകം, അന്തരീക്ഷം, ദേവലോകം, ദിക്പാലന്മാർ എന്നിവയോടുകൂടി സർവ്വജഗത്തും ഭയത്തിൽ വിറച്ച് പിളരുന്നതുപോലെ തോന്നി. ആ ശംഖധ്വനിയാലും ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരത്താലും വിറച്ച ഭീരുക്കളും ധീരന്മാരും ആയ ശത്രുസൈനികർ അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 42
तैरविमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुद: । जयद्रथस्य गोप्तारस्तत: क्षुब्धा: सहानुगा:
അവരുടെ വളയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമായ അർജുനന്റെ രഥം കാറ്റാൽ ഓടിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന മേഘംപോലെ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു. അത് കണ്ട ജയദ്രഥന്റെ രക്ഷകർ അനുചരന്മാരോടുകൂടി ക്ഷുബ്ധരായി.
Verse 43
ते दृष्टवा सहसा पार्थ गोप्तार: सैन्धवस्य तु । चक्कुर्नादान् महेष्वासा: कम्पयन्तो वसुंधराम्
അപ്രതീക്ഷിതമായി അർജുനനെ കണ്ടപ്പോൾ, ജയദ്രഥന്റെ രക്ഷയ്ക്ക് നിയുക്തരായ മഹാധനുർധര വീരന്മാർ ഭൂമി കുലുങ്ങുമാറ് ഉച്ചത്തിൽ യുദ്ധനാദം മുഴക്കി।
Verse 44
बाणशब्दरवांश्रोग्रान् विमिश्रान शड्खनिःस्वनै: । प्रादुश्चक्रुमहात्मान: सिंहनादरवानपि,उन महामनस्वी वीरोंने शंखध्वनिसे मिले हुए बाणजनित भयंकर शब्दों और सिंहनादको भी प्रकट किया
ആ മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ ശംഖധ്വനിയോടു കലർന്ന അമ്പുകളുടെ ഭീകരഘോഷം ഉയർത്തി; സിംഹനാദംപോലെയുള്ള ഇടിമുഴക്കവും പുറപ്പെടുവിച്ചു।
Verse 45
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम् | प्रदध्मतु: शड्खवरौ वासुदेवधनंजयौ,आपके सैनिकोंद्वारा किये हुए उस भयंकर कोलाहलको सुनकर श्रीकृष्ण और अर्जुनने अपने श्रेष्ठ शंखोंको बजाया
നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഉയർത്തിയ ആ ഭീകരഘോഷം കേട്ടപ്പോൾ, വാസുദേവനും ധനഞ്ജയനും തങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠ ശംഖങ്ങൾ ഊതിച്ചു।
Verse 46
तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा । सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशाम्पते,प्रजानाथ! उस महान् शब्दसे पर्वत, समुद्र, द्वीप और पातालसहित यह सारी पृथ्वी गूँज उठी
പ്രജാനാഥാ! ആ മഹാശബ്ദം കൊണ്ട് പർവതങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും ദ്വീപുകളും പാതാളവും ഉൾപ്പെടെ ഈ മുഴുവൻ ഭൂമി മുഴങ്ങിപ്പൊങ്ങി।
Verse 47
स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश । प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ശബ്ദം പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു; അവിടെയേ കുരു-പാണ്ഡവ സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിച്ചു।
Verse 48
भरतश्रेष्ठ)] वह शब्द सम्पूर्ण दसों दिशाओंमें व्याप्त होकर वहीं कौरव-पाण्डव सेनाओंमें प्रतिध्वनित होता रहा ।। तावका रथिनस्तत्र दृष्टवा कृष्णधनंजयौ । सम्भ्रमं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथा:
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ശബ്ദം പത്തു ദിക്കുകളിലുമെല്ലാം വ്യാപിച്ച്, അവിടെയേ കൌരവ–പാണ്ഡവ സേനകളുടെ നടുവിൽ പ്രതിധ്വനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അവിടെ കൃഷ്ണധനഞ്ജയരെ കണ്ട നിങ്ങളുടെ രഥികളും മഹാരഥികളും അത്യന്തം ഭ്രമത്തിലായി, ആകുലതയോടെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടോടി.
Verse 49
आपके रथी और महारथी वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनको उपस्थित देख बड़े भारी उद्वेगमें पड़कर उतावले हो उठे ।।
അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ കവചധാരികളായ മഹാഭാഗന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും അവിടെ കണ്ടു ക്രോധത്തോടെ അവരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.
Verse 102
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनवचनविषयक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനവചനവിഷയകമായ നൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 103
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनपराजये त्रयधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനപരാജയവിഷയകമായ നൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 203
नैनं गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया । फिर देवराज इन्द्रने विधि एवं रहस्यसहित वह कवच मुझे प्रदान किया। यदि दुर्योधनका यह कवच देवताओंद्वारा निर्मित हो अथवा स्वयं ब्रह्माजीका बनाया हुआ हो तो भी आज मेरे बाणोंद्वारा मारे गये इस दुर्बुद्धि दुर्योधनको यह बचा नहीं सकेगा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഈ ദുർബുദ്ധി ദുര്യോധനനെ യാതൊരു സംരക്ഷണവും രക്ഷിക്കുകയില്ല. ഇന്ദ്രൻ രഹസ്യവിധിയോടെ നൽകിയ കവചമായാലും, ദേവന്മാർ നിർമ്മിച്ചതായാലും, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം ബ്രഹ്മാവു പണിതതായാലും—ഇന്ന് എന്റെ ശരപ്രഹരത്തിൽ പതിച്ച ദുര്യോധനനെ അത് കാക്കാൻ കഴിയില്ല.
Verse 226
तानस्यास्त्रेण चिच्छेद दौणि: सर्वास्त्रधातिना । धनुषके बीचमें रखकर अर्जुनके द्वारा खींचे जानेवाले उन बाणोंको अभ्वत्थामाने सर्वस्त्रधातक अस्त्रके द्वारा काट डाला
അപ്പോൾ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ ‘സർവാസ്ത്രധാതിൻ’ എന്ന അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, വില്ല് ഉറപ്പിച്ച് അർജുനൻ വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ അമ്പുകളെ നടുവിൽവെച്ചുതന്നെ ഛേദിച്ചു।
Verse 246
अस्त्र मामेव हन्याद्धि हन्याच्चापि बल॑ मम । “जनार्दन! इस अस्त्रका मैं दो बार प्रयोग नहीं कर सकता; क्योंकि ऐसा करनेपर यह मुझे ही मार डालेगा और मेरी सेनाका भी संहार कर देगा'
ഈ അസ്ത്രം എന്നെയേ തന്നെ വധിക്കും; എന്റെ സൈന്യത്തെയും നശിപ്പിക്കും. അതിനാൽ, ഹേ ജനാർദന, ഞാൻ ഇതിനെ രണ്ടാമതൊരിക്കൽ പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഇത് തിരിച്ചടിയായി എന്റെ മേലേ വീണു എന്റെ പക്ഷത്തെയും പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കും।
Verse 253
अविध्यत रणे राजन् शरैराशीविषोपमै: । राजन्! इसी समय दुर्योधनने रणक्षेत्रमें विषधर सर्पके समान भयंकर नौ-नौ बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुनको घायल कर दिया
രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ അവൻ വിഷസർപ്പസമമായ ഭയങ്കര അമ്പുകളാൽ വേദിച്ചു. അതേ നിമിഷം ദുര്യോധനൻ പോരിൽ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും ഓരോരുത്തരെയും ഒമ്പത് ഒമ്പത് ഘോരശരങ്ങളാൽ ക്ഷതപ്പെടുത്തി।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the conflict between reputation and responsibility: Duryodhana interprets breakthrough as Droṇa’s failure, while Droṇa argues that dharma in command requires triage—accepting partial losses to prevent a catastrophic objective (Jayadratha’s fall).
Under high uncertainty, ethical action often takes the form of disciplined prioritization: define the decisive stake, allocate roles, and act promptly, while recognizing that outcomes (jaya/ajaya) remain contingent.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary operates indirectly through Droṇa’s dice-wager analogy, emphasizing interpretive awareness of how prior actions and policies shape present consequences.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.