Adhyaya 101
द्रोणेन केकय-चेदि-वीरवधः (Droṇa’s engagements with the Kekayas and Cedis)
Upa-parva: Droṇa–Kekaya–Cedi Saṅgrāma (Battle Episode: Bṛhatkṣatra, Dhṛṣṭaketu, and allied assaults)
Sañjaya reports that the afternoon battle resumes with thunder-like intensity. A Kekaya commander, Bṛhatkṣatra (eldest among five brothers), challenges Droṇa and demonstrates notable agility by intercepting Droṇa’s arrows with counter-volley precision. Droṇa responds by producing a divya brāhma-astra; the Kekaya leader counters with a brāhma-astra of his own, then wounds Droṇa with a large volley. Droṇa answers with a decisive nārāca that pierces armor and fatally strikes Bṛhatkṣatra. Subsequent assaults follow: Śaiśupāli (a Cedi leader) is brought to Droṇa by swift horses, attacks, loses bow and chariot-team, and then throws a heavy mace which Droṇa neutralizes with a dense arrow-shower. Dhṛṣṭaketu then launches additional weapons (tomara and śakti), which Droṇa cuts down mid-flight before killing him with a precise, heart-piercing arrow. A Jarāsandhi-descended warrior charges and briefly obscures Droṇa with arrows; Droṇa retaliates with massed volleys and kills him in full view of archers. The text generalizes Droṇa’s lethality—those who approach are taken like beings by Time—and describes the wider coalition’s fear, confusion, and calls for response. A fighter identified as Kṣatradharmā cuts Droṇa’s bow, but Droṇa immediately takes another, releases a heavy, purified arrow, and kills him. Cekitāna attacks next; Droṇa wounds him, kills his charioteer, and causes his driverless chariot to bolt, spreading panic among Pāñcālas and Pāṇḍavas. The chapter closes with Drupada’s condemnation of the carnage and his decision to advance against Droṇa, foregrounding the ethical rhetoric that accompanies tactical escalation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—द्रोण के भीषण संग्राम के बीच वह दिन धीरे-धीरे सरक रहा है, पर युद्ध की आग मंद नहीं पड़ती; तभी अर्जुन और वासुदेव का रथ सैन्धव (जयद्रथ) की ओर बिजली-सा मुड़ता है। → विजय-लोलुप सेनाएँ उलटती-पलटती, टूटती-जुड़ती हैं; अर्जुन रथ से आगे-आगे एक कोस तक मार करने वाले नामांकित, जल-चढ़े, कालाग्नि-सदृश बाणों की वर्षा करता हुआ कौरव-सेना में गहरी पैठ बनाता है। मार्ग रोकने को विन्द और अनुविन्द (अवन्ती के वीर) सामने आते हैं; उनके गिरते ही उनके अनुचर क्रोध से शतशः शर बरसाते हुए टूट पड़ते हैं। → अर्जुन रण-समुद्र का रूपक साकार कर देता है—ध्वज-भँवर, शर-तरंगें, शंख-दुन्दुभि-निनाद, पदाति-मछलियों की कलिलता—और उसी उफनते समुद्र के बीच वह अद्भुत कर्म करता है: बाणों से ही बाँस, खम्भे और छाजन वाला ‘बाण-गृह’ रचकर एक आश्चर्यजनक जलाशय/सरोवर का निर्माण, मानो युद्धभूमि पर ही सृष्टि-शक्ति का प्रदर्शन। → विन्द-अनुविन्द का वध हो चुका है; उनके दल तितर-बितर हैं। अर्जुन का रथ, हृषीकेश के संचालन में, तीव्र वेगवान अश्वों के साथ आगे बढ़ता है और समस्त जगत को विस्मित करता हुआ जयद्रथ-वध के लक्ष्य की ओर मार्ग साफ करता जाता है। → मार्ग तोड़कर आगे बढ़ चुका अर्जुन अब सीधे सैन्धव की ओर बढ़ रहा है—पर कौरवों की अगली रोक-रेखा कौन-सी होगी, और क्या सूर्यास्त से पहले प्रतिज्ञा पूरी होगी?
Shlokas
Verse 1
न२््च्स्स््तारिस्सि ह्य ;््जाभ्प्ट्ज एकोनशततमो<ध्याय: अर्जुनके द्वारा तीव्र गतिसे कौरव-सेनामें प्रवेश, विन्द और अनुविन्दका वध तथा अद्भुत जलाशयका निर्माण संजय उवाच (वर्तमाने तदा युद्धे द्रोणस्प सह पाण्डुभि: ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണനും പാണ്ഡവരും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ പടിഞ്ഞാറൻ അസ്തശിഖരത്തേക്കു ചായാൻ തുടങ്ങി. പൊടി ഉയർന്ന് പടർന്നതോടെ പകലിന്റെ വെളിച്ചം മങ്ങിപ്പോയി; സൂര്യന്റെ തേജസ്സും അടങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി. ആ മങ്ങിയ വെളിച്ചത്തിൽ ചില യോദ്ധാക്കൾ നിലകൊണ്ടു, ചിലർ പോരാടി, ചിലർ തകർന്നു ഓടി പിന്നെ തിരിഞ്ഞുവന്നു, ചിലർ മേൽക്കൈ നേടി—ഇങ്ങനെ രക്തവും പരിശ്രമവും നിറഞ്ഞ ആ ദിവസം പതുക്കെ കടന്നുപോയി.
Verse 2
तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि । भज्यतां जयतां चैव जगाम तदह: शनै:
നിലകൊണ്ടവരും, പോരാടിയവരും, തകർന്നു പിന്നെ തിരിഞ്ഞുവന്നവരും, ജയിച്ചവരും—അവരുടെയെല്ലാം ഇടയിൽ ആ ദിവസം പതുക്കെ കടന്നുപോയി.
Verse 3
तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु । अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतु:
വിജയലാലസയിൽ ആ സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാം ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ, അർജുനനും വാസുദേവനും സൈന്ധവനെ (ജയദ്രഥനെ) എത്തിപ്പിടിക്കാനെന്ന ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തോടെ മുന്നേറി.
Verse 4
रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितै: शरै: । चकार यत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दन:,कुन्तीकुमार अर्जुन अपने तीखे बाणोंद्वारा वहाँ रथके जानेयोग्य रास्ता बना लेते थे, जिससे श्रीकृष्ण रथ लिये आगे बढ़ जाते थे
അവിടെ കൗന്തേയനായ അർജുനൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ രഥം കടന്നുപോകാൻ പറ്റുന്ന വഴിയെ തന്നെ വെട്ടിത്തുറന്നു; ആ വഴിയിലൂടെയാണ് ജനാർദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) രഥം ഓടിച്ച് മുന്നേറിയത്.
Verse 5
यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मन: । तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनासतव विशाम्पते,प्रजानाथ! महामना पाण्डुनन्दन अर्जुनका रथ जहाँ-जहाँ जाता था, वहीं-वहीं आपकी सेनामें दरार पड़ जाती थी
ഹേ പ്രജാനാഥാ! മഹാത്മാവായ പാണ്ഡവൻ അർജുനന്റെ രഥം എവിടെയെവിടെയായി നീങ്ങിയോ, അവിടെയവിടെയായി നിന്റെ സൈന്യനിരകൾ പിളർന്ന് ചിതറിപ്പോയി.
Verse 6
रथशिक्षां तु दाशाहों दर्शयामास वीर्यवान् | उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പരാക്രമശാലിയായ ദാശാർഹൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ രഥവിദ്യയിലെ തന്റെ പ്രാവീണ്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉത്തമം, മധ്യമം, അധമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള മണ്ഡലങ്ങളും ചലനങ്ങളും കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലും വേഗം, ദിശ, അപകടം എന്നിവയിൽ ശാസ്ത്രീയമായ നിയന്ത്രണം പാലിച്ച് സ്വന്തം പക്ഷത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും ഹിംസയ്ക്ക് അളവുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള പ്രവർത്തിയാൽ മറുപടി നൽകുകയും ചെയ്തു.
Verse 7
ते तु नामाड़किता: पीता: कालज्वलनसंनिभा: । स्नायुनद्धा: सुपर्वाण: पृथवो दीर्घगामिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ അമ്പുകൾ നിർമ്മാതാവിന്റെ അടയാളങ്ങളോടെ അങ്കിതമായിരുന്നു; അഭിഷിക്തമായതുപോലെ, കാലാഗ്നിജ്വാലയെപ്പോലെ ഭയാനകമായി തോന്നി. സ്നായുവാൽ മുറുകെ കെട്ടിയ, നല്ല സന്ധികളുള്ള, മനോഹരമായ പറകളുള്ള, കട്ടിയുള്ളതും ദൂരഗാമിയുമായ അവ—ശില്പകൗശലത്തിന്റെ ഫലം, പക്ഷേ ജീവഹരണത്തിനായി തന്നെ തിരിഞ്ഞ യുദ്ധത്തിന്റെ നിർമ്മിത ക്രൂരതയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു.
Verse 8
वैणवाश्नायसाश्षोग्रा ग्रसन्तौ विविधानरीन् | रुधिरं पतगै: सार्ध प्राणिनां पपुराहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ അമ്പുകൾ—ചിലത് മുളയിലും ചിലത് ഇരുമ്പിലും—അത്യന്തം ഉഗ്രവും ഭയാനകവുമായിരുന്നു. അവ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്ന് പലവിധ ശത്രുക്കളെ ‘വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ’ തോന്നി; യുദ്ധഭൂമിയിൽ പക്ഷികളോടൊപ്പം പറക്കുന്നതുപോലെ ജീവികളുടെ രക്തം കുടിക്കുന്നതായി ദൃശ്യപ്പെട്ടു.
Verse 9
रथस्थितोडग्रत: क्रोशं यानस्यत्यर्जुन: शरान् । रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രഥത്തിൽ ഇരുന്ന അർജുനൻ തന്റെ മുന്നിലേക്ക് ഒരു ക്രോശ ദൂരം വരെ അമ്പുകൾ വിട്ടു. അവന്റെ രഥം പിന്നെയും ഒരു ക്രോശ മുന്നോട്ട് കടന്നാലും, അതേ അമ്പുകൾ ശത്രുക്കളെ വധിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു—അവന്റെ കൗശലവും വേഗവും അറ്റമില്ലാതെ ഒഴുകുന്നതായി തെളിയിച്ച്.
Verse 10
उस समय भगवान् हृषीकेश अच्छी प्रकारसे रथका भार वहन करनेवाले गरुड़ एवं वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा सम्पूर्ण जगत्को आश्वर्यचकित करते हुए आगे बढ़ रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഹൃഷീകേശൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുകയായിരുന്നു. രഥഭാരം പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണത്തോടെ വഹിക്കുന്ന അവന്റെ അശ്വങ്ങൾ ഗരുഡനെയും കാറ്റിനെയും പോലെ വേഗവാന്മാരായിരുന്നു; ആ ദൃശ്യം കണ്ടു ലോകമൊക്കെയും വിസ്മയത്തിലാഴ്ന്നതുപോലെ തോന്നി. യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലും അവന്റെ ദിവ്യമായ ശാന്തതയും ശാസനബദ്ധമായ പ്രഭുത്വവും തെളിഞ്ഞു.
Verse 11
न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशाम्पते । नेन्द्रस्य न तु रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च,प्रजानाथ! सूर्य, इन्द्र, रुद्र तथा कुबेरका भी रथ वैसी तीव्र गतिसे नहीं चलता था, जैसे अर्जुनका चलता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ, നരശ്രേഷ്ഠാ! സൂര്യന്റെ രഥമോ, ഇന്ദ്രന്റെ രഥമോ, രുദ്രന്റെ രഥമോ, വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) എന്നവന്റെ രഥമോ പോലും അർജുനന്റെ രഥം പായുന്നത്ര അതിവേഗത്തിൽ പായുന്നില്ലായിരുന്നു.
Verse 12
नान्यस्य समरे राजन् गतपूर्वस्तथा रथ: । यथा ययावर्जुनस्य मनो$भिप्रायशीघ्रग:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ മറ്റാരുടെയും രഥം മുമ്പൊരിക്കലും അർജുനന്റെ രഥംപോലെ, അവന്റെ മനസ്സിലെ അഭിപ്രായത്തിനൊത്തുവണ്ണം അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞിട്ടില്ല.
Verse 13
प्रविश्य तु रणे राजन् केशव: परवीरहा । सेनामध्ये हयांस्तूर्ण चोदयामास भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ഭരതനന്ദനാ! പരവീരഹന്താവായ കേശവൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച് സേനയുടെ നടുവിൽ തന്നേ തന്റെ അശ്വങ്ങളെ മഹാവേഗത്തിൽ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
Verse 14
ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्प हयोत्तमा: । कृच्छेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासासमन्विता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം രഥങ്ങളുടെ ആ ഘനസമൂഹത്തിന്റെ നടുവിലെത്തിയപ്പോൾ, ക്ഷുധയും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതരായ ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ വലിയ പ്രയാസത്തോടെ ആ രഥത്തിന്റെ ഭാരം വഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 15
क्षताश्व बहुभि: शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकश: । मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധോത്സുകരായ അനേകം വീരന്മാർ പ്രയോഗിച്ച പല ആയുധങ്ങളാൽ അവരുടെ അശ്വങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ ക്ഷതപ്പെട്ടിരുന്നു; എന്നിരുന്നാലും അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും വിചിത്രമായ വൃത്തങ്ങളിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങി കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 16
युद्धकुशल योद्धाओंने बहुत-से शस्त्रोंद्वारा उन्हें अनेक बार घायल कर दिया और वे क्षत-विक्षत हो बारंबार विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरण करते रहे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധനിപുണരായ വീരന്മാർ അനവധി ആയുധങ്ങളാൽ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിച്ചു, ആവർത്തിച്ച് മുറിവേൽപ്പിച്ചു. അവൻ ക്ഷതവിച്ഛിന്നനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ വിചിത്രമായ വൃത്താകാര ഗതിയിൽ പുനഃപുനഃ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു. ചുറ്റുമെങ്ങും പർവ്വതസമാനമായ ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, അവരോടുകൂടിയ പാദസൈനികർ ആയിരക്കണക്കിന് കൊല്ലപ്പെട്ട് കിടന്നിരുന്നു; ആ കൂമ്പാരങ്ങളുടെ മീതെമീതെ അർജുനന്റെ അശ്വങ്ങൾ ചാടിക്കടന്നുപോയി.
Verse 17
(श्रमेण महता युक्तासस््ते हया वातरंहस: । मन्दवेगगता राजन संवृत्तास्तत्र संयुगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള ആ കുതിരകൾ മഹാശ്രമം മൂലം ക്ഷീണിച്ച് ആ യുദ്ധത്തിൽ മന്ദഗതിയിലായി. അതിനിടയിൽ, നരേശ്വരാ, അവന്തിയിലെ വീര സഹോദരന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും തങ്ങളുടെ സൈന്യവുമായി, ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളുള്ള പാണ്ഡവൻ അർജുനനെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു.
Verse 18
तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम् | शराणां च शतैरश्वानविध्येतां मुदान्वितो
അവർ ഇരുവരും ആനന്ദോന്മത്തരായി അർജുനനെ അറുപത്തിനാലു അമ്പുകളാലും, ജനാർദനനായ കൃഷ്ണനെ എഴുപതു അമ്പുകളാലും തുളച്ചു; കൂടാതെ കുതിരകളെ നൂറ് അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു. അതു ചെയ്തിട്ട് അവർ ഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
Verse 19
तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभि: । आजलचघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभि:,महाराज! मर्मको जाननेवाले अर्जुनने रणक्षेत्रमें कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले नौ मर्मभेदी बाणोंद्वारा उन दोनोंको चोट पहुँचायी
മഹാരാജാവേ, മർമ്മങ്ങളെ അറിയുന്ന അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധത്തോടെ, വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഒമ്പത് മർമ്മഭേദക അമ്പുകളാൽ ആ ഇരുവരെയും പ്രഹരിച്ചു.
Verse 20
ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम् । आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च चक्रतु:,तब उन दोनों भाइयोंने कुपित हो श्रीकृष्णसहित अर्जुनको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया और बड़े जोरसे सिंहनाद किया
പിന്നീട് അവർ ഇരുവരും ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച്, കേശവനോടുകൂടിയ ഭീഭത്സു അർജുനനെ അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷംകൊണ്ട് മൂടി, ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി.
Verse 21
तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहन: । चिच्छेद समरे तूर्ण ध्वजी च कनकोज्ज्वलौ
അപ്പോൾ ശ്വേതവാഹനനായ അർജുനൻ യുദ്ധസമരത്തിൽ രണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലബാണങ്ങളാൽ അവരുടെ ഇരുവരുടെയും അലങ്കൃത ധനുസ്സുകൾ മുറിച്ചെറിഞ്ഞു; പൊന്നുപോലെ ദീപ്തമായ അവരുടെ രണ്ടു ധ്വജങ്ങളും ഉടൻ വെട്ടിവീഴ്ത്തി।
Verse 22
अथान्ये धनुषी राजन् प्रगृह्म समरे तदा । पाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतु: शरै:
രാജാവേ! അപ്പോൾ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ മറ്റൊരു ധനുസ്സുകൾ കൈപ്പിടിച്ച്, അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശരവർഷംകൊണ്ട് പാണ്ഡവനായ അർജുനനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 23
तयोस्तु भृशसंक्रुद्ध: शराभ्यां पाण्डुनन्दन: । धनुषी चिच्छिदे तूर्ण भूय एव धनंजय:,यह देख पाण्डुनन्दन धनंजय अत्यन्त क्रोधसे जल उठे और दो बाण मारकर तुरंत ही उन्होंने उन दोनोंके धनुष पुन: काट डाले
അത് കണ്ട പാണ്ഡുനന്ദനനായ ധനഞ്ജയനും അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, രണ്ട് ബാണങ്ങളാൽ അവരുടെ ഇരുവരുടെയും ധനുസ്സുകൾ വീണ്ടും ഉടൻ മുറിച്ചെറിഞ്ഞു।
Verse 24
तथान्यैर्विशिखैस्तूर्ण रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । जघानाश्रचांस्तथा सूतौ पार्ष्णी च सपदानुगौ
പിന്നീട് സ്വർണ്ണപ്പൂങ്കുകളുള്ളതും കല്ലിലെ ശാണയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതുമായ മറ്റു വിശിഖങ്ങളാൽ അവൻ അവരുടെ കുതിരകളെയും, രണ്ടു സാരഥികളെയും, പാർശ്വരക്ഷകരെയും, പാദാനുഗാമി സേവകരെയും വേഗത്തിൽ വധിച്ചു।
Verse 25
ज्येष्ठस्य च शिर: कायात् क्षुरप्रेण न्न्यकृन्तत । स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुम:
അതിനുശേഷം ക്ഷുരപ്രംകൊണ്ട് അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശിരസ്സ് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി; ഹതനായ അവൻ കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞ വൃക്ഷംപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 26
विन्दं तु निहतं दृष्टवा हानुविन्द: प्रतापवान् | हताश्व॑ रथमुत्सृज्य गदां गृह्दु महाबल:
വിന്ദൻ നിഹതനായതു കണ്ടു പ്രതാപവാനായ മഹാബലൻ ഹാനുവിന്ദൻ—അശ്വഹീനമായ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്—ഗദ കൈയിൽ എടുത്തു.
Verse 27
अभ्यवर्तत संग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन् । विन्दको मारा गया देख महाबली और प्रतापी अनुविन्द अपने भाईके वधका बारंबार चिन्तन करता हुआ अश्वहीन रथको त्यागकर हाथमें गदा ले संग्राम-भूमिमें डटा रहा || २६ *॥ गदया रथियनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथ:
സഹോദരന്റെ വധം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട് മഹാബലനും പ്രതാപവാനുമായ അനുവിന്ദൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു. അശ്വഹീനമായ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് അവൻ രണഭൂമിയിൽ ഉറച്ചു നിന്നു.
Verse 28
अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् | स्पृष्टवा नाकम्पयत् क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्
ക്രുദ്ധനായ അനുവിന്ദൻ ഗദകൊണ്ട് മധുസൂദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ലലാടത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു; എങ്കിലും സ്പർശിച്ചിട്ടും മൈനാകപർവ്വതംപോലെ സ്ഥിരനായ അവനെ അല്പവും കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 29
तस्यार्जुन: शरै: षड्भिग्रीवां पादौ भुजी शिर: । निचकर्त स संछिज्ञ: पपाताद्रिचयो यथा
അപ്പോൾ അർജുനൻ ആറു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ കഴുത്തും ഇരുപാദങ്ങളും ഇരുഭുജങ്ങളും ശിരസ്സും വെട്ടിമാറ്റി. ഛിന്നഭിന്നനായി അവൻ പർവ്വതക്കൂട്ടംപോലെ നിലംപതിച്ചു.
Verse 30
ततस्तौ निहतौ दृष्टवा तयो राजन् पदानुगा: । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा: किरन्त: शतश: शरान्
രാജാവേ! അപ്പോൾ ആ ഇരുവരും നിഹതരായതു കണ്ട അവരുടെ അനുചരർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി, നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ വർഷിച്ചുകൊണ്ട് അർജുനനിലേക്കു പാഞ്ഞു.
Verse 31
तानर्जुन: शरैस्तूर्ण निहत्य भरतर्षभ । व्यरोचत यथा बवल्निदावं दग्ध्वा हिमात्यये
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അർജുനൻ അമ്പുകളാൽ അവരെ എല്ലാവരെയും വേഗത്തിൽ വധിച്ചു; പിന്നെ ശീതകാലാന്ത്യത്തിൽ വനദാവാഗ്നിയെ ദഹിപ്പിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തനായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 32
तयो: सेनामतिक्राम्य कृच्छादिव धनंजय: । विबभौ जलवदं हित्वा दिवाकर इवोदित:,उन दोनोंकी सेनाका बड़ी कठिनाईसे उल्लंघन करके अर्जुन मेघोंका आवरण भेदकर उदित हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ഇരുസേനകളെയും മഹാ പ്രയാസത്തോടെ അതിക്രമിച്ച് ധനഞ്ജയൻ അർജുനൻ, മേഘാവരണം വിട്ട് ഉദിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 33
त॑ दृष्टवा कुरवस्त्रस्ता: प्रह्ष्टा श्षाभवन् पुन: । अभ्यवर्तन्त पार्थ च समन्ताद् भरचर्षभ
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവനെ കണ്ട കൌരവർ ആദ്യം ഭീതരായി; പിന്നെ വീണ്ടും ഉല്ലസിച്ച്, എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് പാർത്ഥനെ ചുറ്റി നേരിടാൻ മുന്നേറി।
Verse 34
भ्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम् । सिंहनादेन महता सर्वत: पर्यवारयन्
അർജുനൻ ക്ഷീണിതനും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലുമാണെന്ന് കണ്ടും, സൈന്ധവൻ ജയദ്രഥൻ അവനിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരെയാണെന്ന് അറിഞ്ഞും, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ മഹാസിംഹനാദം മുഴക്കി അവനെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് വളഞ്ഞു।
Verse 35
तांस्तु दृष्टवा सुसंरब्धानुत्स्मयन् पुरुषर्षभ: । शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्,उन सबको क्रोधमें भरा देख पुरुषशिरोमणि अर्जुनने मुसकराते हुए धीरे-धीरे भगवान् श्रीकृष्णसे कहा--
അവരെ എല്ലാവരെയും ക്രോധത്തിൽ കത്തുന്നതായി കണ്ട പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ പുഞ്ചിരിച്ചു; പിന്നെ മന്ദഗതിയിൽ ദാശാർഹനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 36
शरार्दिताश्च ग्लानाश्न हया दूरे च सैन्धव: । किमिहानन्तरं कार्य ज्यायिष्ठं तव रोचते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അമ്പുകളാൽ വ്രണിതരായ എന്റെ കുതിരകൾ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു; സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ ഇനിയും വളരെ ദൂരത്തിലാണ്. ഇത്തരത്തിൽ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ ഏത് നടപടിയാണ് നിങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്?”
Verse 37
ब्रूहि कृष्ण यथाततच्त्व॑ त्वं हि प्राज्ञतम: सदा । भवन्नेत्रा रणे शत्रून् विजेष्यन्तीह पाण्डवा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കൃഷ്ണാ, യഥാർത്ഥം അതുപോലെ തന്നെ പറയുക; നിങ്ങൾ എപ്പോഴും ഏറ്റവും പ്രാജ്ഞനാണ്. നിങ്ങളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തന്നെയാണ് ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവർ ശത്രുക്കളെ നിർഭാഗ്യമായി ജയിക്കുക.”
Verse 38
मम त्वनन्तरं कृत्यं यद् वै तत् त्वं निबोध मे । हयान् विमुच्य हि सुखं विशल्यान् कुरु माधव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മാധവാ, ഇപ്പോൾ ഉടൻ ചെയ്യേണ്ട കർത്തവ്യം എന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് ഗ്രഹിക്കൂ. കുതിരകളെ കെട്ടഴിച്ച് വിടുക; അവർക്കു ആശ്വാസം ലഭിക്കേണ്ടതിന് അവരുടെ ശരീരത്തിൽ കുടുങ്ങിയ അമ്പുകൾ എടുത്തുകളയുക.”
Verse 39
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशव: प्रत्युवाच तम् । ममाप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കേശവൻ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ, നീ പറഞ്ഞതുതന്നെ എന്റെ അഭിപ്രായവും ആകുന്നു; ഈ സമയത്ത് എനിക്കും അതുതന്നെ അഭിമതം.”
Verse 40
अर्जुन उवाच अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव । त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्,अर्जुन बोले--केशव! मैं इन समस्त सेनाओंको रोक रखूँगा। आप भी यहाँ इस समय करनेयोग्य यथोचित कार्य सम्पन्न करें
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കേശവാ, ഞാൻ ഈ മുഴുവൻ സൈന്യങ്ങളെയും തടഞ്ഞുനിർത്താം. നിങ്ങൾ ഇവിടെ, ന്യായാനുസൃതവും യഥോചിതവും ആയ അടിയന്തര പ്രവർത്തി വൈകാതെ നിർവഹിക്കൂ.”
Verse 41
संजय उवाच सो<वतीर्य रथोपस्थादसम्भ्रान्तो धनंजय: । गाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिरिवाचल:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ഒരു വിറയലുമില്ലാതെ രഥാസനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി. ഗാണ്ഡീവധനുസ്സ് കൈയിൽ എടുത്ത് പർവ്വതംപോലെ അചലനായി നിന്നു.
Verse 42
तमभ्यधावन् क्रोशन्त: क्षत्रिया जयकाड्ृक्षिण: । इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम्,धनंजयको धरतीपर खड़ा जान “यही अवसर है” ऐसा कहते हुए विजयाभिलाषी क्षत्रिय हल्ला मचाते हुए उनकी ओर दौड़े
ധനഞ്ജയൻ നിലത്ത് നിൽക്കുന്നതു കണ്ടു ‘ഇതാ വിടവ്, ഇതാ അവസരം!’ എന്നു വിളിച്ചുകൂവി, ജയലോലുപരായ ക്ഷത്രിയർ ആർത്തനാദത്തോടെ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 43
तमेकं॑ रथवंशेन महता पर्यवारयन् । विकर्षन्तश्न॒ चापानि विसृजन्तश्न॒ सायकान्
പിന്നെ അവർ മഹത്തായ രഥസമൂഹത്തോടെ ഒറ്റയായ അർജുനനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞു. വില്ലുകൾ വലിച്ചുകെട്ടി അവന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചു.
Verse 44
शस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन् । छादयन्त: शरै: पार्थ मेघा इव दिवाकरम्
മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ശരവർഷംകൊണ്ട് പാർഥനെ (അർജുനനെ) മൂടിക്കൊണ്ട്, ക്രുദ്ധരായ കൗരവസൈനികർ അവിടെ വിചിത്രമായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചു.
Verse 45
अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रिया: क्षत्रियर्ष भम् । नरसिंहं रथोदारा: सिंहं मत्ता इव द्विपा:
മത്തയായ ആനകൾ സിംഹത്തിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറുന്നതുപോലെ, ശ്രേഷ്ഠരഥികളായ ക്ഷത്രിയർ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായ നരസിംഹ അർജുനന്റെ മേൽ മഹാവേഗത്തോടെ ചാടിവീണു.
Verse 46
तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्धलमदृश्यत । यत् क्रुद्धो बहुला: सेना: सर्वतः समवारयत्
അവിടെ പാർത്ഥന്റെ (അർജുനന്റെ) ഇരുകൈകളിലെ മഹാബലം വ്യക്തമായി പ്രകടമായി. ക്രോധത്തോടെ അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലും മുന്നേറിയ അനവധി മഹാസേനകളെ അവിടവിടെയായി തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 47
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभु: । इषुभिरबहुभिस्तूर्ण सर्वानेव समावृणोत्
ശക്തിമാനായ അർജുനൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളുടെ അസ്ത്രങ്ങളെ എല്ലാദിക്കുകളിലും തടഞ്ഞു; അനവധി അമ്പുകളാൽ ക്ഷണത്തിൽ അവരെയൊക്കെയും മൂടിക്കളഞ്ഞു.
Verse 48
तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशाम्पते | संघर्षण महार्चिष्मानू पावक: समजायत,प्रजानाथ! वहाँ अन्तरिक्षमें ठसाठस भरे हुए बाणोंकी रगड़से भारी लपटोंसे युक्त आग प्रकट हो गयी
പ്രജാനാഥാ! അവിടെ ആകാശത്തിൽ അമ്പുകൾ അത്യന്തം സാന്ദ്രമായി നിറഞ്ഞതിനാൽ, അവയുടെ പരസ്പരഘർഷണത്തിൽ നിന്ന് മഹാജ്വാലകളോടുകൂടിയ അഗ്നി ഉദിച്ചു.
Verse 49
तत्र तत्र महेष्वासै: श्वसद्धिः शोणितोक्षितै: । हयैनगिश्न सम्भिन्नैर्नदद्धिश्चवारिकर्षणै:
അതിനുശേഷം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇവിടെയും അവിടെയും മഹാധനുർധരർ ശ്വാസംമുട്ടി, രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടവരായി നിന്നു. അർജുനന്റെ ശത്രുനാശക അമ്പുകളാൽ പിളർന്ന ആനകളും കുതിരകളും നിലവിളിച്ചു; ജയലാലസയിൽ ദഹിച്ച്, ക്രോധാവേശത്തിൽ ഉന്മത്തരായ അനവധി ശത്രുവീരർ ഒരിടത്ത് കൂട്ടമായി ചേർന്ന് ഉഗ്രനിരകളായി ഉറച്ചു നിന്നു. ആ തിരക്ക്, രക്തം, രോഷത്തിന്റെ ചൂട്—അവയാൽ ആ സ്ഥലം തന്നെ കത്തുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 50
संरब्धैश्वारिभिवीरि: प्रार्थयद्धिर्जयं मृथे । एकस्थै॑हुभि: क्रुद्धरूष्मेव समजायत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ജയത്തെ ആഗ്രഹിച്ച്, അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ച അനവധി ശത്രുവീരർ ഒരിടത്ത് ഒന്നിച്ചു കൂടി. അവരുടെ കേന്ദ്രീകൃത രോഷതാപത്തിൽ ആ സ്ഥലം തന്നെ ചൂടേറ്റ് കത്തുന്നതുപോലെ ആയി.
Verse 51
शरोर्मिणं ध्वजावर्त नागनक्रं दुरत्ययम् । पदातिमत्स्यकलिलं शड्खदुन्दुभिनि:स्वनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധഭൂമി കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ മഹാസമുദ്രംപോലെ ആയിരുന്നു. അവിടെ അമ്പുകൾ തിരമാലകളെപ്പോലെ, ചുഴിയുന്ന പതാകകൾ ചുഴികളെപ്പോലെ, ആനകൾ മുതലകളെപ്പോലെ തോന്നി. ചെളിക്കലർന്ന വെള്ളത്തിൽ മീനുകളുടെ കൂട്ടംപോലെ പാദസൈന്യം കുത്തിനിറഞ്ഞു; ശംഖ-ദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കമാണ് ആ രണസിന്ധുവിന്റെ ഗംഭീര ഗർജ്ജനയായി മാറിയത്.
Verse 52
असंख्येयमपारं च रथोर्मिणमतीव च । उष्णीषकमठं छत्रपताकाफेनमालिनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണസമുദ്രം അസംഖ്യവും അപാരവും ആയിരുന്നു; അതിൽ രഥങ്ങൾ മഹാതിരകളെപ്പോലെ ഉയർന്നു. ഉഷ്ണീഷങ്ങളും ശിരസ്ത്രാണങ്ങളും ആമകളെപ്പോലെ ചിതറിക്കിടന്നു; ഛത്രങ്ങളും പതാകകളും നുരമാലകളെപ്പോലെ മുകളിലായി തെളിഞ്ഞു നിന്നു.
Verse 53
रणसागरमक्षोभ्यं मातज्राड़्शिलाचितम् । वेलाभूतस्तदा पार्थ: पत्रिभि: समवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാർഥൻ (അർജുനൻ) തീരരേഖയായിത്തീർന്ന്, ആന-ശിലകളാൽ നിറഞ്ഞ ആ അക്ഷോഭ്യ രണസമുദ്രത്തെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 54
धृतराष्ट्र रवाच अर्जुने धरणीं प्राप्ते हपहस्ते च केशवे । एतदन्तरमासाद्य कथं पार्थो न घातित:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! അർജുനൻ നിലത്തിറങ്ങി, കേശവൻ കുതിരകളുടെ ശുശ്രൂഷയിൽ കൈവെച്ചപ്പോൾ, ആ അവസരം ലഭിച്ചിട്ടും എന്റെ സൈന്യം പാർഥനെ എന്തുകൊണ്ട് വധിച്ചില്ല?
Verse 55
संजय उवाच सद्यः पार्थिव पार्थेन निरुद्धा: सर्वपार्थिवा: । रथस्था धरणीस्थेन वाक्यमच्छान्दसं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ നിലത്ത് നിന്ന പാർഥൻ രഥസ്ഥരായ എല്ലാ രാജാക്കളെയും പെട്ടെന്ന് തടഞ്ഞുനിർത്തി; വേദവിരുദ്ധമായ വാക്ക് അംഗീകരിക്കാതെ തള്ളുന്നതുപോലെ.
Verse 56
स पार्थ: पार्थिवान् सर्वान् भूमिस्थो5पि रथस्थितान् । एको निवारयामास लोभ: सर्वगुणानिव
ഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും പാർത്ഥൻ അർജുനൻ രഥസ്ഥരായ എല്ലാ രാജാക്കളെയും ഒറ്റയ്ക്കായി തടഞ്ഞു—ലോഭം സർവ്വഗുണങ്ങളെയും മൂടി നിർത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 57
ततो जनार्दन: संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम् । असम्भ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्,तदनन्तर सम्भ्रमरहित महाबाहु भगवान् श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें अपने प्रिय सखा पुरुषप्रवर अर्जुनसे यह बात कही--
അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അശാന്തിയില്ലാതെ നിലകൊണ്ട മഹാബാഹു ജനാർദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ പ്രിയസഖാവും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമായ അർജുനനോടു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 58
उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणे<र्जुन । परीप्सन्ते जल॑ चेमे पेयं न त्ववगाहनम्,“अर्जुन! यहाँ घोड़ोंके पीनेके लिये पर्याप्त जल नहीं है। ये पीनेयोग्य जल चाहते हैं। इन्हें स्नानकी इच्छा नहीं है”
“അർജുനാ! ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുതിരകൾക്കായി കിണറ്റിലെ വെള്ളം മതിയാകുന്നില്ല. ഇവയ്ക്ക് കുടിക്കാവുന്ന വെള്ളമാണ് വേണ്ടത്; കുളിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹമില്ല.”
Verse 59
इदमस्तीत्यसम्भ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम् । अभिटहत्यार्जुनक्षक्रे वाजिपानं सर: शुभम्
“ഇതാ, ഇവർക്കു കുടിക്കാനുള്ള വെള്ളം”—എന്ന് അശാന്തിയില്ലാതെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അർജുനൻ അസ്ത്രംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പ്രഹരിച്ചു; കുതിരകൾക്കു കുടിക്കാവുന്ന വെള്ളം നിറഞ്ഞ ഒരു ശുഭവും മനോഹരവുമായ തടാകം സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 60
हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम् । सुविस्तीर्ण प्रसन्नाम्भ: प्रफल्लवरपड्कजम्
ആ തടാകം ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവാദി ജലപക്ഷികളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; ചക്രവാകപ്പക്ഷികൾ അതിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു. വിശാലമായി പരന്ന, നിർമ്മലവും ശാന്തവുമായ ജലമുള്ള ആ തടാകത്തിൽ ഉത്തമ താമരകൾ പുഷ്പിച്ചിരുന്നു.
Verse 61
कूर्ममत्स्यगणाकीर्णमगाधमृषिसेवितम् । आगच्छन्नारदमुनिर्दर्शनार्थ कृतं क्षणात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ അതിഗഹനമായ തടാകം ആമകളുടെയും മീനുകളുടെയും കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ഋഷിമാർ അതിനെ നിരന്തരം സേവിച്ചിരുന്നു. അത് ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ആ അത്ഭുതം ദർശിക്കുവാൻ ദേവർഷി നാരദൻ അവിടെ എത്തി.
Verse 62
शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम् । शरवेश्माकरोत् पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദിവ്യശില്പിയായ ത്വഷ്ടാവിനെപ്പോലെ അത്ഭുതകർമ്മം ചെയ്യുന്ന അർജുനൻ അമ്പുകളെ തന്നേ ഘടനയാക്കി, അമ്പുകളെ തന്നേ തൂണുകളാക്കി, അമ്പുകളെ തന്നേ മൂടിയായി ഒരു വിസ്മയകരമായ ഗൃഹം നിർമ്മിച്ചു.
Verse 63
विश्वकमकि समान अद्भुत कर्म करनेवाले अर्जुनने वहाँ बाणोंका एक अद्भुत घर बना दिया था, जिनमें बाणोंके ही बाँस, बाणोंके ही खम्भे और बाणोंकी ही छाजन थी ।।
അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ അർജുനൻ നിർമ്മിച്ച ആ അമ്പുമയ ഗൃഹം കണ്ട ഗോവിന്ദൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്—“സാധു, സാധു!” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 99
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि विन्दानुविन्दवधे अर्जुनसरोनिर्माणे च एकोनशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിനകത്ത്, വിന്ദാനുവിന്ദവധവും അർജുനസരോനിർമ്മാണവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നൂറൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 310
ताक्ष्यमारुतरंहोभिवाजिभि: साधुवाहिभि: । तदागच्छद्धृषीकेश: कृत्स्नं विस्मापयन् जगत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ ഗരുഡന്റെയും കാറ്റിന്റെയും വേഗംപോലെ അതിവേഗമുള്ള, ഉത്തമമായി വഹിക്കുന്ന കുതിരകൾ ചേർത്ത രഥത്തിൽ ഹൃഷീകേശൻ എത്തി; എത്തി സർവ്വലോകത്തെയും വിസ്മയിപ്പിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat around disproportionate capability: when astric mastery enables near-unstoppable lethality, the ethical question becomes whether battlefield excellence alone justifies outcomes that resemble indiscriminate attrition and morale-collapse.
Power (bala) combined with disciplined knowledge (vidyā) reshapes the moral landscape of action: tactical success can generate collective fear and disorder, implying that responsibility scales with capability, not merely with formal duty.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is embedded in evaluative similes and reflections on tapas/vidyā, presenting Droṇa’s conduct as a case study in how extraordinary competence can ‘burn’ opponents and destabilize normative expectations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.