Shloka 16
भीष्मस्य दुर्योधनं प्रति उपालम्भः
Bhīṣma’s Reproof to Duryodhana
भिन्नकुम्भान् विरुधिरान् भिन्नगात्रांश्ष वारणान्
bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṃś ca vāraṇān
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—(അവൻ) കുംഭസ്ഥലങ്ങൾ പിളർന്ന് രക്തം ഒഴുകുന്ന ആനകളെയും, അവയവങ്ങൾ തകർന്ന വാരണങ്ങളെയും കണ്ടു—യുദ്ധത്തിന്റെ നിർദയ ഹിംസയുടെ ചിത്രം; യുദ്ധത്തിന്റെ വില യോദ്ധാക്കളെപ്പോലെ ജീവികളും വഹിക്കുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim reality of war: even powerful war-elephants are reduced to suffering bodies. It implicitly invites ethical reflection on the human and non-human cost of conflict, even when fought under the banner of duty.
Sañjaya describes the battlefield scene to Dhṛtarāṣṭra, highlighting elephants whose temples are split and bleeding and whose limbs are broken—vivid details that convey the intensity and devastation of the fighting.