Shloka 30
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजा: । पेतुर्नेंदुश्च सेदुश्न दिशश्व परिबशभ्रमु:,भारत! वहाँ भीमके नाराचोंसे पीड़ित हुए हाथी गिरते, चिग्घाड़ते, बैठ जाते अथवा सम्पूर्ण दिशाओंमें चक्कर लगाने लगते थे
tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ | petur neduś ca seduś ca diśaś ca paribabhramuḥ ||
അവിടെ, ഹേ ഭാരതാ, ഭീമന്റെ മൂർച്ചയുള്ള നാരാചങ്ങളാൽ ആഹതരായ ആനകൾ വീണുപോയി; ചിലർ വേദനയിൽ കുരലുയർത്തി, ചിലർ നിലത്ത് ഇരുന്ന് നിർജ്ജീവരായി, മറ്റുചിലർ മുറിവുകളുടെ ഉന്മാദത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the harsh reality of war: strength and skill can decisively shape outcomes, yet they also generate intense suffering. It implicitly invites reflection on kṣatriya-dharma—duty in battle—alongside the ethical cost borne by all beings caught in conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma’s iron arrows strike the elephants on the battlefield. Wounded, the elephants collapse, trumpet loudly, sit down in helplessness, or whirl about in confusion across the directions.