Shloka 12
Abhimanyunidhana-prakāśaḥ — Vasudeva–Kṛṣṇa–Subhadrā–Kuntī śoka-saṃvāda
Disclosure and Consolation
अकरोत् स ततः काल॑ शरतल्पगतो मुनि: । अयनं दक्षिण हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे,तत्पश्चात् भीष्मजी बाणशय्यापर पड़ गये। जबतक दक्षिणायन रहा है, वे मुनिव्रतका पालन करते हुए शरशय्यापर सोते रहे हैं। दक्षिणायन समाप्त होकर उत्तरायणके आनेपर ही उन्होंने मृत्यु स्वीकार की है
akarot sa tataḥ kālaṁ śaratālpagato muniḥ | ayanaṁ dakṣiṇaṁ hitvā samprāpte cottarāyaṇe ||
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം അമ്പശയ്യയിൽ ശയിച്ചിരുന്ന ആ മുനി തന്റെ പ്രയാണസമയം സ്വയം നിശ്ചയിച്ചു. സൂര്യന്റെ ദക്ഷിണായനം നിലനിന്നിരിക്കെ അവൻ ദേഹം വിട്ടില്ല; ആ കാലം കഴിഞ്ഞ് ഉത്തരായനം വന്നപ്പോൾ മാത്രമേ അവൻ മരണം സ്വീകരിച്ചുള്ളൂ—വ്രതനിഷ്ഠയും കാലനിയന്ത്രണവും തെളിയിച്ചുകൊണ്ട്।
वासुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined self-governance: even in extreme suffering, one can uphold vows and choose the proper time for one’s final act, aligning personal conduct with a larger moral and cosmic order.
Kṛṣṇa (Vāsudeva) explains that Bhīṣma, lying on the arrow-bed, did not relinquish life during dakṣiṇāyana; he waited until uttarāyaṇa arrived and then deliberately accepted death.