Shloka 16
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
ओऔषधान्यगदादीनि नानाविद्याशक्ष सर्वश: । तपसैव प्रसिद्धयन्ति तपोमूलं हि साधनम्,आरोग्यकी साधनभूत ओषधियाँ और नाना प्रकारकी विद्याएँ तपसे ही सिद्ध होती हैं। सारे साधनोंकी जड़ तपस्या ही है
oṣadhāny agadādīni nānāvidyāś ca sarvaśaḥ | tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam ||
ആരോഗ്യസാധനമായ ഔഷധങ്ങളും അഗദാദികളും, നാനാവിധ വിദ്യകളും—ഇവയെല്ലാം തപസ്സിനാലേ പ്രസിദ്ധിയും സിദ്ധിയും പ്രാപിക്കുന്നു; കാരണം സർവ്വസാധനങ്ങളുടെ മൂലം തപസ്സുതന്നെയാണ്.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
That tapas—disciplined austerity, restraint, and sustained effort—is the foundational cause behind the effectiveness of medicines and the success of all branches of knowledge; it is presented as the root of all sādhanas (means of attainment).
Vāyu-deva is instructing the listener by emphasizing a moral-spiritual principle: worldly instruments like remedies and intellectual skills do not bear fruit merely by possession, but become truly efficacious when grounded in tapas.