Shloka 223
Brahma-vidyā: Satya–Tapas and the Enumeration of Tattvas
Arjuna–Vāsudeva framed dialogue
छित्त्वा चामरतां प्राप्प जहाति मृत्युजन्मनी । यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल अंकुर (जड़) है, बुद्धि स्कनध (तना) है, अहंकार शाखा है, इन्द्रियाँ खोखले हैं, पजच महाभूत उसके विशेष अवयव हैं और उन भूतोंके विशेष भेद उसकी टहनियाँ हैं। इसमें सदा ही संकल्परूपी पत्ते उगते और कर्मरूपी फूल खिलते रहते हैं। शुभाशुभ कर्मोसे प्राप्त होनेवाले सुख-दुःखादि ही उसमें सदा लगे रहनेवाले फल हैं। इस प्रकार ब्रह्मरूपी बीजसे प्रकट होकर प्रवाहरूपसे सदा मौजूद रहनेवाला देहरूपी वृक्ष समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। जो इसके तत्त्वको भलीभाँति जानकर ज्ञानरूपी उत्तम तलवारसे इसे काट डालता है, वह अमरत्वको प्राप्त होकर जन्म-मृत्युके बन्धनसे छुटकारा पा जाता है
chittvā cāmaratāṁ prāpya jahāti mṛtyu-janmanī | yaḥ dehaḥ eka-vṛkṣaka-samānaḥ | ajñānaṁ tasya mūla-aṅkuraḥ (jaḍaḥ), buddhiḥ skandhaḥ (tanūḥ), ahaṅkāraḥ śākhā, indriyāṇi suṣirāṇi, pañca mahābhūtāni tasya viśeṣa-avayavāḥ, teṣāṁ bhūtānāṁ viśeṣa-bhedāḥ tasya ṭhaṇḍikāḥ | atra sadā saṅkalpa-rūpāṇi pattāni jāyante, karma-rūpāṇi puṣpāṇi vikasanti | śubhāśubha-karmabhiḥ prāptāni sukha-duḥkhādīni tasya sadā lagna-phālāni | evaṁ brahma-rūpa-bījāt prādurbhūtaḥ pravāha-rūpeṇa sadā vidyamānaḥ deha-rūpa-vṛkṣaḥ sarva-prāṇināṁ jīvana-ādhāraḥ | yaḥ etasya tattvaṁ samyag jñātvā jñāna-rūpayā uttama-khaḍgena enaṁ chittvā amaratvaṁ prāpya janma-mṛtyu-bandhanāt mucyate ||
വായു പറഞ്ഞു—“ഇതിനെ വെട്ടി വീഴ്ത്തിയാൽ അമരത്വം പ്രാപിക്കുകയും ജനന–മരണചക്രം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ദേഹം ഒരു വൃക്ഷംപോലെ—അവിദ്യ അതിന്റെ മൂലാങ്കുരം, ബുദ്ധി അതിന്റെ തണ്ട്, അഹങ്കാരം അതിന്റെ ശാഖ; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിലെ പൊള്ളങ്ങൾ; പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രത്യേക അവയവങ്ങൾ, ആ ഭൂതങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മഭേദങ്ങൾ അതിന്റെ കൊമ്പുകൾ. ഇതിൽ സംकल्पരൂപമായ ഇലകൾ നിരന്തരം മുളയ്ക്കുന്നു; കർമരൂപമായ പുഷ്പങ്ങൾ തുടർച്ചയായി വിരിയുന്നു. ശുഭാശുഭ കർമങ്ങളിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന സുഖ–ദുഃഖങ്ങളാണ് അതിൽ എപ്പോഴും തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മരൂപമായ ബീജത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രവാഹരൂപമായി അഖണ്ഡമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ‘ദേഹവൃക്ഷം’ സർവ്വപ്രാണികളുടെ ജീവാധാരമാണ്. ഇതിന്റെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനരൂപമായ ഉത്തമ ഖഡ്ഗംകൊണ്ട് ഇതിനെ വെട്ടുന്നവൻ അമരത്വം പ്രാപിച്ച് ജനന–മരണബന്ധനത്തിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Embodied existence is sustained by ignorance, intention, and action, yielding pleasure and pain through karma. Liberation comes by discerning this structure and ‘cutting’ attachment to it with knowledge, thereby transcending birth and death.
Vāyudeva delivers a philosophical instruction using an extended metaphor: the body is a tree whose components are ignorance, intellect, ego, senses, and elements; its leaves, flowers, and fruits are intentions, actions, and their karmic results. He concludes that knowledge severs this tree and grants freedom from saṁsāra.