Shloka 11
सप्तहोतृ-विधानम् एवं इन्द्रिय–मनःसंवादः
The Seven Hotṛs and the Debate of Senses and Mind
घ्राणं जिह्ना च चक्षुश्न त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च । संशयं नाधिगच्छन्ति मनस्तमधिगच्छति,नासिका, जीभ, आँख, त्वचा, कान और बुद्धि--ये संशय (संकल्प-विकल्प) नहीं कर सकते। यह काम मनका है
ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuṣī tvak śrotraṁ buddhir eva ca | saṁśayaṁ nādhigacchanti manas tam adhigacchati ||
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു— മൂക്ക്, നാവ്, കണ്ണുകൾ, ത്വക്ക്, ചെവി, ബുദ്ധി എന്നിവ സ്വയം സംശയമോ തീരുമാനമില്ലായ്മയോ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ആ ചാഞ്ചാട്ടത്തിലേക്ക് എത്തി അതിനെ ജനിപ്പിക്കുന്നത് മനസ്സുതന്നെയാണ്. അതിനാൽ ധാർമ്മികസ്ഥൈര്യവും യഥാർത്ഥ വിവേചനവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അല്ല; മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലാണ് ആശ്രിതം.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Doubt and indecision are not produced by the external sense-faculties or even by raw intellect alone; they arise in the mind, which coordinates perceptions and entertains alternatives. Ethical clarity therefore requires disciplining the mind—so that perception and intellect can function without wavering.
A brāhmaṇa speaker is explaining an inner, psychological basis for moral confusion: the senses merely report their objects, and the intellect can discern, but the mind is where vacillation (saṅkalpa–vikalpa) occurs. The statement supports a broader instruction on self-governance and right conduct.