Shloka 26
Vāc–Manas Saṃvāda: Prāṇa-Apāna and the Primacy Debate (वाक्–मनस् संवादः)
तत: समाने प्रतितिष्ठतीह इत्येव पूर्व प्रजजल्प वाणी । तस्मान्मन: स्थावरत्वाद् विशिष्ट तथा देवी जड़मत्वाद् विशिष्टा,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! वह वाक् प्राणके द्वारा शरीरमें प्रकट होती है, फिर प्राणसे अपानभावको प्राप्त होती है। तत्पश्चात् उदानस्वरूप होकर शरीरको छोड़कर व्यानरूपसे सम्पूर्ण आकाशको व्याप्त कर लेती है। तदनन्तर समान वायुमें प्रतिष्ठित होती है। इस प्रकार वाणीने पहले अपनी उत्पत्तिका प्रकार बताया था।” इसलिये स्थावर होनेके कारण मन श्रेष्ठ है और जंगम होनेके कारण वाग्देवी श्रेष्ठ हैं
tataḥ samāne prati tiṣṭhatīha ity eva pūrvaṃ prajajālpa vāṇī | tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ tathā devī jaḍamatvād viśiṣṭā | brāhmaṇa uvāca—priye! sā vāk prāṇena śarīre prakaṭībhavati, punaḥ prāṇād apānabhāvaṃ prāpnoti | tataḥ paścād udānasvarūpā bhūtvā śarīraṃ tyaktvā vyānarūpeṇa samastaṃ ākāśaṃ vyāpnoti | tadanantaraṃ samānavāyau pratiṣṭhitā bhavati | iti vāṇyā pūrvaṃ svotpattiprakāraḥ kathitaḥ | tasmāt sthāvaratvān manaḥ śreṣṭham, jaṅgamatvād vāgdevī śreṣṭhā |
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—അവസാനം ‘സമാനത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു’ എന്ന് വാക്ക് മുമ്പേ പറഞ്ഞിരുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരത്വം കൊണ്ടു മനസ്സ് ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; ചലനവും പ്രവർത്തനശക്തിയും കൊണ്ടു വാഗ്ദേവിയും ശ്രേഷ്ഠയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse frames a subtle comparison: mind is praised for steadiness (inner stability), while Speech is praised for mobility and function (outer expression). It also links speech to the dynamics of the five vital winds, suggesting that ethical expression depends on disciplined inner life-force and mental steadiness.
A Brāhmaṇa recounts how Speech previously explained her own manifestation through prāṇa, apāna, udāna, vyāna, and finally resting in samāna. On that basis, he draws a conclusion about the relative excellence of mind and the goddess Speech, each superior in its own domain.