Shloka 15
Vāc–Manas Saṃvāda: Prāṇa-Apāna and the Primacy Debate (वाक्–मनस् संवादः)
मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वती । अहं वै कामधुक् तुभ्यमिति तं प्राह वागथ,तब भगवान् आत्मदेवने कहा--“मन ही श्रेष्ठ है।। यह सुनकर सरस्वती बोलीं--*मैं ही तुम्हारे लिये कामधेनु बनकर सब कुछ देती हूँ।” इस प्रकार वाणीने स्वयं ही अपनी श्रेष्ठता बतायी
mana ity eva bhagavāṁs tadā prāha sarasvatī | ahaṁ vai kāmadhuk tubhyam iti taṁ prāha vāg atha ||
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ സരസ്വതിയോടു പറഞ്ഞു—“മനസ്സുതന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠം.” അത് കേട്ട സരസ്വതി—വാക്കിന്റെ രൂപം ധരിച്ചവൾ—പറഞ്ഞു: “ഞാനാണ് നിനക്കു കാമധേനു; ഞാൻ നിനക്കു എല്ലാം നൽകുന്നു.” ഇങ്ങനെ വാക്ക് തന്റെ മേന്മ പ്രഖ്യാപിച്ചു।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a moral-psychological contrast: mind (intention, resolve) is proclaimed supreme, yet speech claims practical supremacy by enabling communication and the granting/obtaining of aims. Ethically, it points to the need for harmony—right intention guided by dharma, and truthful, beneficial speech that expresses that intention without harm.
A didactic exchange is presented: the Blessed One declares the superiority of mind; Sarasvatī, as Speech, responds that she is like a wish-fulfilling cow who provides everything, thereby asserting her own excellence. The passage functions as a reflective teaching on the relative powers of inner thought and outward expression.