Shloka 28
Dehānta (Cyavana) and Upapatti: Kāśyapa’s Questions and the Siddha’s Account of Death, Pain, and Karmic Re-embodiment
ततः सचेतनो जनन््तुर्नाभिजानाति किंचन । तमसा संवृतज्ञान: संवृतेष्वेव मर्मसु । स जीवो निरधिष्ठानक्षाल्यते मातरिश्वना,तब अन्तकाल उपस्थित होनेपर प्राणी सचेतन होनेपर भी कुछ समझ नहीं पाता; क्योंकि तम (अविद्या)-के द्वारा उसकी ज्ञानशक्ति आवृत्त हो जाती है। मर्मस्थान भी अवरुद्ध हो जाते हैं। उस समय जीवके लिये कोई आधार नहीं रह जाता और वायु उसे अपने स्थानसे विचलित कर देती है
tataḥ sacetano jantur nābhijānāti kiṃcana | tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣv eva marmaṣu | sa jīvo niradhiṣṭhānaḥ kṣālyate mātariśvanā ||
അപ്പോൾ അന്ത്യകാലം അടുത്തെത്തുമ്പോൾ ജീവി ബോധമുള്ളവനായിട്ടും ഒന്നും ഗ്രഹിക്കുകയില്ല. തമസ് (അവിദ്യ) അവന്റെ ജ്ഞാനശക്തിയെ മൂടുന്നു; മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളും അടഞ്ഞതുപോലെ ആകുന്നു. ആ സമയത്ത് ജീവന് ആശ്രയം ഒന്നുമില്ല; മാതരിശ്വൻ (പ്രാണവായു) അവനെ തന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ഇളക്കിമാറ്റുന്നു.
सिद्ध उवाच
Educational Q&A
At the time of death, ignorance (tamas/avidyā) can eclipse discernment so thoroughly that even a conscious being cannot comprehend what is happening. The verse highlights human helplessness when inner clarity is absent, implying an ethical urgency: cultivate knowledge, self-control, and spiritual steadiness before the final moment, rather than relying on lucidity at the end.
A Siddha describes the dying condition: the creature’s cognition is covered by tamas, the vital junctions (marmas) are obstructed, and the jīva—lacking a stable support—is swept away by Mātariśvan (the wind/life-breath), i.e., the departing prāṇa dislodges the embodied self from its bodily seat.