Shloka 13
धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानम् — Dhṛtarāṣṭra’s Departure for Forest Life
'राजेन्द्र! मैं आपके गौरवका खयाल करके संकोचवश वहाँ जानेकी बात स्पष्टरूपसे कह नहीं पाता था। आज सौभाग्यवश वह अवसर अपने-आप उपस्थित हो गया ।। दिष्ट्या द्रक्ष्यामि तां कुन्तीं वर्तयन्तीं तपस्विनीम् । जटिलां तापसी वृद्धां कुशकाशपरिक्षताम्,अनित्या: खलूु मर्त्यानां गतयो भरतर्षभ । कुन्ती राजसुता यत्र वसत्यसुखिता वने “भरतश्रेष्ठ! मनुष्योंकी गतियाँ निश्चय ही अनित्य होती हैं, जिनमें पड़कर राजकुमारी कुन्ती सुखोंसे वज्चित हो वनमें निवास करती हैं”
rājendra! ahaṃ tava gauravaṃ saṃcintya saṅkocavaśāt tatra gamanasya vṛttāntaṃ spaṣṭarūpeṇa vaktuṃ na śaknomi sma. adya tu saubhāgyavaśāt sa evāvasaraḥ svayam upasthitaḥ. diṣṭyā drakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīm, jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatām. anityāḥ khalu martyānāṃ gatayo bharatarṣabha; kuntī rājasutā yatra vasaty asukhitā vane.
രാജേന്ദ്രാ! നിങ്ങളുടെ മഹിമ മനസ്സിൽ വെച്ച് ലജ്ജയും സംകോചവും കാരണം അവിടെ പോകാനുള്ള കാര്യം ഞാൻ വ്യക്തമായി പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇന്ന് സൗഭാഗ്യവശാൽ ആ അവസരം സ്വയം തന്നെ വന്നെത്തി. ദിഷ്ട്യാ—ഇപ്പോൾ ഞാൻ തപസ്വിനിയായി ജീവിക്കുന്ന ആ കുന്തിയെ ദർശിക്കും—ജടില, വൃദ്ധ താപസിനി, കുശ-കാശ പുല്ലാൽ ക്ഷതപ്പെട്ടവൾ. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! മർത്ത്യരുടെ ഗതികൾ സത്യത്തിൽ അനിത്യമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജസുതയായ കുന്തി സുഖവഞ്ചിതയായി വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores anityatā—life’s conditions and destinies are unstable. Even a princess like Kuntī can be led to an austere forest life, reminding the listener to hold power and comfort lightly and to recognize the ethical gravity of change, loss, and renunciation.
Vaiśampāyana tells the king that he had hesitated to speak plainly about going to a certain place out of respect, but now the chance has arisen. He anticipates seeing Kuntī living as an aged ascetic in the forest, physically marked by the harsh environment, and reflects on the impermanence of human fortunes.