Shloka 16
धृतराष्ट्र-सत्कारः तथा श्राद्ध-दाने नियमनम् | Honoring Dhṛtarāṣṭra and Regulating Śrāddha-Gifts
सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम्,विपरीतकश्न मे शत्रुर्नियम्यश्न भवेन्नर: । राजा युधिष्ठिर बड़े दयालु थे। वे सदा प्रसन्न रहकर अपने भाइयों और मन्त्रियोंसे कहा करते थे कि “ये राजा धृतराष्ट्र मेरे और आपलोगोंके माननीय हैं। जो इनकी आज्ञाके अधीन रहता है, वही मेरा सुहृद् है। विपरीत आचरण करनेवाला मेरा शत्रु है। वह मेरे दण्डका भागी होगा
saubaleyī ca gāndhārī putraśokam apāsya tam | viparītācaraṇaṃ me śatrur niyamyācaraṇaṃ bhaven naraḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സൗബലേയിയായ ഗാന്ധാരി പുത്രശോകം ഒരുവശത്താക്കി (യുധിഷ്ഠിരന്റെ ഈ നിശ്ചയം കേട്ട്) അത് അംഗീകരിച്ചു— “നിയമത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നവൻ എന്റെ സ്വന്തം; വിരുദ്ധമായി പെരുമാറുന്നവൻ എന്റെ ശത്രു.” ഈ സന്ദർഭത്തിൽ കരുണാമയനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു— “ധൃതരാഷ്ട്രൻ നമ്മളെല്ലാവർക്കും പൂജ്യൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതുതന്നെ സൗഹൃദം, അവജ്ഞ ദണ്ഡനീയമാണ്.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical governance as loyalty to rightful authority and disciplined conduct: honoring elders (Dhṛtarāṣṭra) is dharma, and social order is maintained by distinguishing obedient allies from those who act contrary and thus merit royal punishment (daṇḍa).
In Āśramavāsika Parva, after the war, Yudhiṣṭhira rules with compassion and repeatedly instructs his brothers and ministers to treat the aged Dhṛtarāṣṭra as venerable; those who follow the old king’s commands are counted as friends, while defiance is treated as enmity.