Shloka 98
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
गण्डोवाच वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते । तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे,गण्डाने कहा--अग्निसे उत्पन्न होनेवाली कृत्ये! गडि धातुसे गण्ड शब्दकी सिद्धि होती है, यह मुखके एक देश--कपोलका वाचक है। मेरा कपोल (गण्ड) ऊँचा है, इसलिये लोग मुझे गण्डा कहते हैं
gaṇḍovāca vaktraikadeśe gaṇḍeti dhātum etaṁ pracakṣate | tenonnatena gaṇḍeti viddhi mānalasambhave ||
ഗണ്ഡൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിജ കൃത്യേ! ‘ഗണ്ഡ്’ എന്ന ധാതു മുഖത്തിലെ ഒരു ഭാഗമായ കപോലം (ചീക്ക്) സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. എന്റെ കപോലം ഉന്നതമായതിനാൽ ജനങ്ങൾ എന്നെ ‘ഗണ്ഡൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
विश्वामित्र उवाच
Educational Q&A
The verse illustrates a traditional Sanskrit method of explaining names through etymology: a person’s epithet can be justified by a word’s root-meaning (here, ‘gaṇḍa’ as ‘cheek’), linking language, bodily description, and identity.
A character named Gaṇḍa explains to a fire-born interlocutor why he is called ‘Gaṇḍa’: the term denotes the cheek, and his cheek is prominent, so the name fits.