Shloka 46
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता
Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा,जो लोग एक-दूसरेके यहाँ श्राद्धमें भोजन करके परस्पर दक्षिणा देते और लेते हैं, उनकी वह दान-दक्षिणा पिशाच-दक्षिणा कहलाती है। वह न देवताओंको मिलती है, न पितरोंको। जिसका बछड़ा मर गया है ऐसी पुण्यहीना गौ जैसे दुखी होकर गोशालामें ही चक्कर लगाती रहती है, उसी प्रकार आपसमें दी और ली हुई दक्षिणा इसी लोकमें रह जाती है, वह पितरोंतक नहीं पहुँचने पाती
sambhojanī nāma piśāca-dakṣiṇā sā naiva devān na pitṝn upaiti | ihaiva sā bhrāmyati hīna-puṇyā śālāntare gaur iva naṣṭa-vatsā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—പരസ്പരം ഒരാളുടെ ശ്രാദ്ധത്തിൽ മറ്റൊരാൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ച് പിന്നെ തമ്മിൽ ദക്ഷിണ നൽകുകയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആ ദക്ഷിണ ‘സംഭോജനീ’ എന്ന പിശാച-ദക്ഷിണയായി അറിയപ്പെടുന്നു. അത് ദേവന്മാരിലേക്കും പിതൃകളിലേക്കും എത്തുന്നില്ല. പുണ്യമില്ലാതെ അത് ഈ ലോകത്തുതന്നെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു—കിടാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശു ഗോശാലയ്ക്കുള്ളിൽ വ്യാകുലമായി ചുറ്റുന്നതുപോലെ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that ritual gifts (dakṣiṇā) must be given with sincerity and proper intent; payments exchanged merely as reciprocal compensation for attending one another’s śrāddha are spiritually sterile—called piśāca-dakṣiṇā—and yield no benefit to gods or ancestors.
In his instruction on dharma and śrāddha conduct, Bhīṣma warns against a social practice of mutual feasting with give-and-take payments. He illustrates its futility with a simile: like a cow that has lost her calf and keeps circling within the cowshed, such meritless dakṣiṇā remains confined to this world and does not reach the Pitṛs.