Shloka 47
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्ग नास्ति दैवे प्रभुत्वम् | गुरुमिव कृतमग्रयं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकार: संचितस्तत्र तत्र,इस जीव-जगत्में उद्योगहीन मनुष्य कभी फूलता-फलता नहीं दिखायी देता। दैवमें इतनी शक्ति नहीं है कि वह उसे कुमार्गसे हटाकर सन्मार्गमें लगा दे। जैसे शिष्य गुरुको आगे करके चलता है उसी तरह दैव पुरुषार्थको ही आगे करके स्वयं उसके पीछे चलता है। संचित किया हुआ पुरुषार्थ ही दैवको जहाँ चाहता है, वहाँ-वहाँ ले जाता है
na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṁ vyapanayati vimārgaṁ nāsti daive prabhutvam | gurum iva kṛtam agryaṁ karma saṁyāti daivaṁ nayati puruṣakāraḥ saṁcitas tatra tatra ||
ജീവലോകത്തിൽ പരിശ്രമമില്ലാത്ത മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും പുഷ്പിച്ചു ഫലിക്കുകയില്ല. അലസനെ ദുർമാർഗത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റി സന്മാർഗത്തിൽ നിർത്താൻ ദൈവത്തിന് സ്വതന്ത്രാധികാരം ഇല്ല. ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ മുന്നിൽ വെച്ച് നടക്കുന്നതുപോലെ, ദൈവം പുരുഷാർത്ഥത്തിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കുന്നു; സഞ്ചിത പരിശ്രമം തന്നെയാണ് ദൈവത്തെ എവിടെയെല്ലാം വേണമോ അവിടെയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുന്നത്।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Human effort (puruṣakāra) is primary: prosperity and moral progress do not come to the idle, and ‘fate’ is not an independent ruler that can reform a person by itself. Destiny is portrayed as following behind one’s accumulated actions and exertions.
Bhishma is instructing on dharma and right conduct, emphasizing ethical responsibility. In this teaching passage he argues against fatalism, explaining that personal initiative leads and what people call ‘daiva’ follows the momentum created by one’s deeds.