Shloka 45
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान् स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्त: कर्महीनो हि भोक्तुम् । सुनिहितमपि चार्थ दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्तुते नित्ययुक्त:,उद्योगहीन मनुष्य धनका बहुत बड़ा भण्डार, तरह-तरहके भोग और स्त्रियोंको पाकर भी उनका उपभोग नहीं कर सकता; किंतु सदा उद्योगमें लगा रहनेवाला महामनस्वी पुरुष देवताओंद्वारा सुरक्षित तथा गाड़कर रखे हुए धनको भी प्राप्त कर लेता है
vipulam api dhanaughaṃ prāpya bhogān striyo vā puruṣa iha na śaktaḥ karma-hīno hi bhoktum | su-nihitam api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ puruṣa iha mahātmā prāpnute nitya-yuktaḥ udyoga-hīnaḥ ||
അപാരമായ ധനപ്രവാഹവും ഭോഗങ്ങളും സ്ത്രീസുഖവും ലഭിച്ചാലും, കർമ്മ-ഉദ്യോഗമില്ലാത്ത മനുഷ്യന് അവ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ നിത്യം സംയമനിഷ്ഠനായി നിരന്തര പരിശ്രമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന മഹാത്മാവ് ദേവന്മാർ കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് മറച്ചുവെച്ച ധനവും നേടുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Enjoyment and attainment are not secured merely by possessing wealth; without personal effort (udyoga/karma) one cannot truly benefit from resources. Steady, disciplined endeavor enables a person to gain even difficult or divinely-guarded wealth.
In Bhishma’s instruction on dharma and right conduct, he emphasizes the primacy of human initiative: laziness renders even great acquisitions fruitless, while constant effort empowers a noble person to achieve what seems protected or unreachable.