Shloka 34
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
गोब्राह्मणाय साहाय्य॑ कुर्वाणा वै न संशय: । आनुृशंस्यमनुक्रोश: सत्यवाक्यं तथा क्षमा,पुरुषसिंह! यदि ये गौ और ब्राह्मणोंकी सहायता करें, क्रूरतापूर्ण कर्मको त्याग दें, सबपर दया करें, सत्य बोलें, दूसरोंके अपराध क्षमा करें और अपने शरीरको कष्टमें डालकर भी दूसरोंकी रक्षा करें तो इन वर्णसंकर मनुष्योंकी भी पारमार्थिक उन्नति हो सकती है-- इसमें संशय नहीं है
gobrāhmaṇāya sāhāyyaṁ kurvāṇā vai na saṁśayaḥ | ānṛśaṁsyam anukrośaḥ satyavākyaṁ tathā kṣamā puruṣasiṁha |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷസിംഹാ! ഇതിൽ സംശയമില്ല. വർണസങ്കരരായവരും പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സഹായം ചെയ്യുകയും, ക്രൂരകർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും, എല്ലാവരോടും കരുണ കാണിക്കുകയും, സത്യം പറയുകയും, ക്ഷമ ആചരിക്കുകയും ചെയ്താൽ—അവർക്കും പരമാർത്ഥോന്നതിയും പരമകല്യാണവും ലഭിക്കും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that ethical virtues—helping cows and brāhmaṇas, practicing non-cruelty and compassion, speaking truth, and forgiving others—are powerful enough to bring genuine spiritual welfare even to those viewed as socially disadvantaged; moral conduct, not birth alone, is emphasized as the means to uplift.
In the Anuśāsana Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising the royal listener (addressed as 'puruṣasiṁha') on dharma. Here he lists specific virtues and charitable duties and asserts confidently that such conduct leads to higher good, removing doubt about the possibility of improvement for marginalized groups.