Shloka 32
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात् भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।
brāhmaṇaḥ pūrvaṁ anyatrīṇāṁ varṇānāṁ striyaḥ vivāhya ānīya paścād api yadi brāhmaṇakanyayā vivāhaṁ kuryāt, sā eva tābhyo ’nyābhyaḥ strībhyaḥ jyeṣṭhā, adhikādara-satkāra-yogyā tathā viśeṣa-gauravādhikāriṇī bhavati. snānaṁ prasādhanaṁ bhartur dantadhāvanam añjanam; havyaṁ kavyaṁ ca yac cānyad dharmayuktaṁ gṛhe bhavet—yudhiṣṭhira! patyuḥ snāpanam, tasya alaṅkāra-sāmagrī-pradānam, dantakāṣṭha-manjana-pradānam, netrāñjana-pradānam, pratidinaṁ homa-pūjā-kāle havya-kavya-sāmagrī-saṅgrahaḥ, tathā gṛhe ye ’nye dhārmikāḥ kriyāḥ syuḥ teṣu sahāyatā—etāni sarvāṇi brāhmaṇasya brāhmaṇyā eva kartavyāni; tasyāḥ sati anyavarṇajāyāḥ striyāḥ etat kartum adhikāro nāsti.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ബ്രാഹ്മണൻ ആദ്യം മറ്റു മൂന്നു വർണങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളെ വിവാഹം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണകന്യയെ വിവാഹം ചെയ്താൽ, ആ ബ്രാഹ്മണിയേ ജ്യേഷ്ഠഭാര്യയായി കണക്കാക്കണം; അവൾ കൂടുതൽ പൂജ്യയും പ്രത്യേക ഗൗരവത്തിനർഹയും ആകുന്നു. ഭർത്താവിന് സ്നാനം ഒരുക്കുക, അലങ്കാരസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുക, ദന്തശുദ്ധിക്കായി ദാതുൻ–മഞ്ജനം നൽകുക, കണ്ണുകളിൽ അഞ്ജനം ഇടുക, നിത്യ ഹോമ-പൂജയ്ക്കുള്ള ഹവ്യസാമഗ്രിയും പിതൃകർമ്മത്തിനുള്ള കവ്യസാമഗ്രിയും സമാഹരിക്കുക, കൂടാതെ വീട്ടിൽ നടക്കുന്ന മറ്റു ധർമ്മസമ്മത കൃത്യങ്ങളിൽ സഹായിക്കുക—ഇവയെല്ലാം ബ്രാഹ്മണഗൃഹത്തിൽ ബ്രാഹ്മണിയുടേതായ കര്ത്തവ്യങ്ങളാണ്. അവൾ ഉണ്ടായിരിക്കെ മറ്റുവർണത്തിലെ ഭാര്യയ്ക്ക് ഈ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യാനുള്ള അധികാരമില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a normative rule of household dharma: in a Brahmin household, a Brahmin wife is accorded senior precedence and is considered the proper agent for key domestic-ritual responsibilities (care of the husband and preparation for daily divine and ancestral offerings), while wives from other varṇas are denied that ritual authority when she is present.
During Bhishma’s extended instruction (Anushasana Parva), he addresses Yudhishthira on social and religious duties. Here he discusses marriage hierarchy and assigns specific household and ritual tasks to the Brahmin wife, framing them as matters of rightful entitlement (adhikāra) within the dharma code he is expounding.