Shloka 17
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्,जो यज्ञ-यागादि करके देवताओंके ऋणसे, वेदोंका स्वाध्याय करके ऋषियोंके ऋणसे, श्रेष्ठ पुत्रकी उत्पत्ति तथा श्राद्ध करके पितरोंके ऋणसे, दान देकर ब्राह्मणोंक ऋणसे और आतिथ्य सत्कार करके अतिथियोंके ऋणसे मुक्त होता है तथा क्रमशः विशुद्ध और विनययुक्त प्रयत्नसे शास्त्रोक्त कर्मोंका अनुष्ठान करता है, वह गृहस्थ कभी धर्मसे भ्रष्ट नहीं होता
ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṁ ca tathaiva ca | viprāṇām atithīnāṁ ca ||
ഭീഷ്മൻ വിശദീകരിച്ചു—ഗൃഹസ്ഥൻ ജീവിതത്തിന്റെ പവിത്രക്രമത്തിൽ ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃകൾ, ബ്രാഹ്മണർ, അതിഥികൾ എന്നിവർക്കുള്ള ‘ഋണങ്ങൾ’ ക്രമമായി തീർക്കണം: യജ്ഞയാഗങ്ങളാൽ ദേവഋണം, വേദസ്വാധ്യായത്താൽ ഋഷിഋണം, ഉത്തമ പുത്രസന്താനവും ശ്രാദ്ധകർമ്മവും കൊണ്ട് പിതൃഋണം, ദാനത്താൽ ബ്രാഹ്മണഋണം, അതിഥിസത്കാരത്താൽ അതിഥിഋണം. ശുദ്ധിയും വിനയവും സഹിതം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ഥൻ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതുകയില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A householder preserves dharma by repaying fundamental obligations—through worship/sacrifice, Vedic study, generosity, and hospitality—performed with purity and humility.
In Bhīṣma’s instruction on dharma (Anuśāsana Parva), he outlines the householder’s ethical-religious responsibilities, framing them as ‘debts’ that must be discharged to sustain social and cosmic order.