Shloka 38
तीर्थवंशोपदेशः
Tīrtha-vaṃśa Upadeśa: Instruction on the Fruits of Sacred Waters
इसी तरह जब ब्राह्मणके यहाँ देवकार्य होता हो, तब उसमें *कारसहित पुण्याहवाचनका विधान है (अर्थात् 'पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु--आपलोग पुण्याहवाचन करें' ऐसा यजमानके कहनेपर ब्राह्मणोंको “३० पुण्याहम् ३» पुण्याहम्” इस प्रकार कहना चाहिये)। यही वाक्य क्षत्रियके यहाँ बिना *कारके उच्चारण करना चाहिये ।।
bhīṣma uvāca | evaṃ yadā brāhmaṇasya gṛhe devakāryaṃ bhavati tadā tatra sakāraṃ puṇyāhavācanasya vidhir asti (yajamāne vadati—“puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu” iti; brāhmaṇaiḥ “puṇyāham, puṇyāham” iti vaktavyam) | kṣatriyasya tu gṛhe tad eva vākyaṃ akāraṃ vinā uccāraṇīyam || vaiśyasya daive vaktavyaṃ—“prīyantāṃ devatāḥ” iti | karmaṇām ānupūrvyeṇa vidhipūrvaṃ kṛtaṃ śṛṇu ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇതുപോലെ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ദേവകർമ്മം നടക്കുമ്പോൾ, വിധിപ്രകാരം ‘പുണ്യാഹവാചനം’ *കാരസഹിതം നടത്തണം. യജമാനൻ “പുണ്യാഹം ഭവന്തോ ബ്രുവന്തു—നിങ്ങൾ പുണ്യാഹവാചനം ചെയ്യുക” എന്നു പറഞ്ഞാൽ ബ്രാഹ്മണർ “പുണ്യാഹം, പുണ്യാഹം” എന്നു പ്രതികരിക്കണം. ക്ഷത്രിയന്റെ ഗൃഹത്തിൽ അതേ വാക്യം *കാരമില്ലാതെ ഉച്ചരിക്കണം. വൈശ്യന്റെ ദേവകർമ്മത്തിൽ “പ്രീയന്താം ദേവതാഃ” എന്നു പറയണം. ഇനി ക്രമമായി മൂന്നു വർണങ്ങളുടെ കർമാനുഷ്ഠാനവിധി നിയമപൂർവം കേൾക്കുക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ritual speech is part of dharma: the same divine rite begins with prescribed auspicious proclamations, and Bhishma emphasizes that correct formulae and sequence (vidhi, ānupūrvya) matter, with minor variations according to the patron’s varna.
In Bhishma’s instruction on conduct (Anushasana Parva), he details how householders should commence deity-rites: what the patron says, how Brahmins respond with ‘puṇyāham,’ how the Kshatriya usage differs, and what benediction is used in a Vaishya’s rite, before moving on to the ordered procedures for the three varnas.