Shloka 57
Chapter 2: Sudarśana Upākhyāna — Atithi-Dharma and the Conquest of Mṛtyu
Gṛhastha-Vrata
Devanagari script
ततो विहस्य विप्रर्षि: सा चैवाथ विवेश ह । संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाड्क्षिण:,गृहस्थाश्रम-धर्मके पालनकी इच्छा रखनेवाले पतिकी कही हुई बातको स्मरण करके जब उसने ब्राह्मणके समक्ष 'हाँ' कर दिया, तब उस विप्र ऋषिने मुसकराकर ओघवतीके साथ घरके भीतर प्रवेश किया
Translation
അപ്പോൾ വിപ്രഋഷി പുഞ്ചിരിച്ചു; അവളും അകത്ത് പ്രവേശിച്ചു. ഗൃഹസ്ഥാശ്രമധർമ്മം പാലിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് സ്മരിച്ച് അവൾ ബ്രാഹ്മണന്റെ മുമ്പിൽ ‘അതെ’ എന്നു സമ്മതിച്ചതോടെ, ആ വിപ്രഋഷി ഓഘവതിയോടൊപ്പം വീട്ടിനുള്ളിലേക്ക് കടന്നു.
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
FormAvyaya
विहस्यhaving smiled/laughed
विहस्य:
Karta
TypeVerb
Rootहस् (धातु)
FormAbsolutive (क्त्वा-प्रत्यय), parasmaipada sense; indeclinable
विप्रऋषिःthe brahmin sage
विप्रऋषिः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र + ऋषि (प्रातिपदिके)
FormMasculine, nominative, singular
साshe
सा:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine, nominative, singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
FormAvyaya
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
FormAvyaya
अथthen, now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
FormAvyaya
विवेशentered
विवेश:
TypeVerb
Rootविश् (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person, singular, parasmaipada
हindeed (emphatic particle)
ह:
TypeIndeclinable
Rootह
FormAvyaya (particle)
संस्मृत्यhaving remembered
संस्मृत्य:
Karta
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + सम् (उपसर्ग)
FormAbsolutive (क्त्वा-प्रत्यय), indeclinable
भर्तुःof (her) husband
भर्तुः:
Sambandha
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, genitive, singular
वचनम्the word/statement
वचनम्:
Karma
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
FormNeuter, accusative, singular
गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणीdesiring the householder-stage
गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणी:
Karta
TypeAdjective
Rootगृहस्थाश्रम + काङ्क्षिन् (प्रातिपदिके)
FormFeminine, nominative, singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes