Shloka 73
तत्परेणैव नान्येन शक््यं होतस्य दर्शनम् । किंतु वे बालक हैं। अहंकारवश अपनेको पण्डित मानते हैं। अतः वे जो पूर्वोक्त निश्चय करते हैं
tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hotasya darśanam |
ആ പരമതത്ത്വത്തിന്റെ ദർശനം അതിലേക്കുള്ള ഏകാഗ്രനിഷ്ഠയാൽ മാത്രമേ ലഭ്യമാകൂ; മറ്റേതൊരു മാർഗ്ഗത്താലും അല്ല. ഇന്ദ്രിയപ്രത്യക്ഷം മാത്രം ആശ്രയിച്ച് സത്യനിർണ്ണയം നടത്തുന്നത് എല്ലായിടത്തും യുക്തമല്ല; ആകാശത്തിലെ നീലിമ നേരിൽ കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും ഒടുവിൽ അത് മിഥ്യയായി തെളിയുന്നതുപോലെ. അതിനാൽ ധർമ്മം, ഈശ്വരൻ, പരലോകം മുതലായ വിഷയങ്ങളിൽ ശാസ്ത്രപ്രമാണം തന്നെയാണ് പരമാധികാരം; മറ്റു ജ്ഞാനമാർഗ്ഗങ്ങൾ ആ മേഖലയിലേക്കെത്താൻ കഴിയില്ല. ‘ബ്രഹ്മൻ ഒരുവനേ ലോകത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നത് എങ്ങനെ?’ എന്നു ചോദിച്ചാൽ—ആലസ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ദീർഘകാലം യോഗാഭ്യാസം ചെയ്യണം, തത്ത്വസാക്ഷാത്കാരത്തിനായി നിരന്തരം പരിശ്രമിക്കണം, ജീവിതം നീതിപൂർവ്വം നടത്തിക്കൊണ്ട് മുന്നേറണം; ഇങ്ങനെ അക്ഷീണമായി പരിശ്രമിക്കുന്നവനേ ആ തത്ത്വത്തെ സാക്ഷാൽ ദർശിക്കൂ, മറ്റാരുമല്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Direct realization of the supreme truth is possible only through sustained, single-minded spiritual discipline (yoga) and persistent effort; sense-perception alone cannot adjudicate realities beyond its reach, so śāstra is authoritative regarding dharma, God, and the afterlife.
Bhīṣma instructs the listener by critiquing overconfidence in mere perception and intellectual pride, using the example of the sky’s apparent blueness to show perceptual error, and then prescribing long-term yogic practice and steady striving as the means to ‘see’ Brahman.