Shloka 453
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
दिव्यादिव्य: परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे । ये ही पितृयान-मार्गके द्वार चन्द्रमा कहलाते हैं। काष्ठा
divyādivyaḥ paro lābhaḥ ayane dakṣiṇottare | ye hi pitṛyāna-mārgake dvāra candramā kathyate | kāṣṭhā diśā saṃvatsaraḥ yuga-ādayo 'pi ye eva | divya-lābhaḥ (devaloka-sukham), adivya-lābhaḥ (iha-loka-sukham), paramo lābhaḥ (mokṣaḥ), uttarāyaṇaṃ dakṣiṇāyanaṃ ca ye eva |
വായു പറഞ്ഞു—ലാഭം മൂന്നു വിധം: ദിവ്യലാഭം, അദിവ്യലാഭം, പരമലാഭം; അതുപോലെ കാലത്തിന്റെ രണ്ടു ഗതികൾ—ഉത്തരായണം, ദക്ഷിണായനം. പിതൃയാനമെന്ന മാർഗത്തിന്റെ ദ്വാരമായി ചന്ദ്രനെ പറയുന്നു. കാഷ്ഠാ, ദിക്കുകൾ, സംവത്സരം, യുഗങ്ങൾ മുതലായ അളവുകളും അതേ ക്രമനിയമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ദേവലോകസുഖം ദിവ്യലാഭം; ഇഹലോകസുഖം അദിവ്യലാഭം; മോക്ഷം പരമലാഭം; ഉത്തരായണവും ദക്ഷിണായനവും അതേ തത്ത്വാധീനമാണ്.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames worldly pleasure, heavenly pleasure, and liberation as graded ‘attainments’ governed by a single cosmic order, and links human destiny after death (Pitṛyāna) with the rhythms of time (Uttarāyaṇa/Dakṣiṇāyana). Ethically, it implies that choices and rites aligned with dharma determine which ‘gain’ one reaches, while liberation stands above all temporal cycles.
Vāyudeva is explaining a cosmological-ethical map: the Moon is described as the gateway on the ancestral path (Pitṛyāna), and the divisions of time—directions, year, yugas, and the sun’s two courses—are invoked to show how the universe is structured and how different post-mortem outcomes and ultimate liberation fit within that structure.