Shloka 66
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्य: पुरातन: । शरीरभूतभूद् भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिण:
uttaro gopatir goptā jñānagamyāḥ purātanaḥ | śarīrabhūtabhūd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഉത്തമ ഉദ್ಧാരകൻ, പരമാശ്രയം; ഗോപതി: ഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗോകളുടെ അധിപതി-രക്ഷകൻ; ഗോപ്താ: സർവ്വജീവികളുടെ പാലകൻ; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഗ്രാഹ്യൻ; പുരാതനൻ. ശരീരമാകുന്ന പഞ്ചഭൂതങ്ങളെയും പ്രാണരൂപമായി പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ; പരമാനന്ദഭോക്താവ്; കപീന്ദ്രൻ—വാനരങ്ങളുടെ അധിപതി ശ്രീരാമൻ; യജ്ഞങ്ങളിൽ ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകുന്നവൻ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Divine is simultaneously the highest refuge and the active protector of the world: knowable through wisdom, eternal in nature, sustaining embodied life, and exemplifying dharma through protection (especially of the vulnerable, symbolized by cows) and generosity in sacred duty (dakṣiṇā in yajña).
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and praises the Supreme through a sequence of divine names/epithets. This verse strings together titles highlighting protection, metaphysical supremacy, and an avatāra-reference to Śrī Rāma as ‘Lord of the monkeys,’ linking ethical ideals of rulership and sacrifice to devotion.