Shloka 54
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(तथैव देवि वैश्याश्व॒ लोकयात्राहिता: स्मृता: । अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते ।।
tathaiva devi vaiśyāś ca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ | anye tān upajīvanti pratyakṣaphaladā hi te || yadi na syus tathā vaiśyā na bhaveyus tathā pare || vaiśyasya satataṁ dharmaḥ pāśupālyaṁ kṛṣis tathā | agnihotraparisphando dānādhyayanam eva ca | atithisatkāraḥ śamo damo brāhmaṇānāṁ svāgataṁ tyāgaś ca ||
മഹേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ദേവി, അതുപോലെ വൈശ്യരും സമൂഹജീവിതത്തിന്റെ യാത്ര നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുന്നവരെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റു വർണങ്ങൾ അവരുടെ ആശ്രയത്താൽ തന്നെയാണ് ജീവിക്കുന്നത്; കാരണം അവർ ദൃശ്യമായ, ഉടൻ ഫലം നൽകുന്നവരാണ്. വൈശ്യർ ഇല്ലെങ്കിൽ മറ്റു വർണങ്ങളും നിലനിൽക്കുകയില്ല. വൈശ്യന്റെ നിത്യധർമ്മം: പശുപാലനം, കൃഷിയും വ്യാപാരവും, അഗ്നിഹോത്രം നിത്യമായി അനുഷ്ഠിക്കൽ, ദാനം, അധ്യയനം; കൂടാതെ സത്പഥാശ്രയമുള്ള സദാചാരം, അതിഥിസത്കാരം, ശമ-ദമം, ബ്രാഹ്മണസ്വാഗത-സത്കാരം, ത്യാഗം.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames the Vaiśya’s dharma as socially indispensable: by producing tangible goods and services (agriculture, cattle-rearing, trade), they sustain the livelihood of all, and their ethical ideal includes ritual responsibility (Agnihotra), learning, charity, hospitality, self-control, and honoring Brahmins.
In Anuśāsana Parva’s instruction setting, Mahēśvara addresses Devī and explains the role and duties of the Vaiśya order, emphasizing that the other orders depend on them for practical sustenance and that their prescribed conduct combines economic work with religious and moral disciplines.