Shloka 121
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ
Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony
तात! इसीलिये वह आटेका रस मुझे प्रिय नहीं लगा; अतः मैंने बालस्वभाववश ही अपनी मातासे कहा-- ।। नेंदं क्षीरोदनं मातर्यत् त्वं मे दत्तवत्यसि । ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता,वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् | “माँ! तुमने मुझे जो दिया है, यह दूध-भात नहीं है।” माधव! तब मेरी माता दुःख और शोकमें मग्न हो पुत्रस्नेहतहश मुझे हृदयसे लगाकर मेरा मस्तक सूँघती हुई मुझसे बोली --ेटा! जो सदा वनमें रहकर कन्द, मूल और फल खाकर निर्वाह करते हैं, उन पवित्र अन्तः:करणवाले मुनियोंको भला दूध-भात कहाँसे मिल सकता है?
tāta! isīliye sa āṭekā rasa mama priyaḥ na lāga; ataḥ mayā bālasvabhāvavaśāt eva svamātāyai uktam—
na idaṃ kṣīrodanaṃ mātari yat tvaṃ me dattavatī asi |
tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā,
vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām |
“mā! tvaṃ me yad dattavatī, etat kṣīrodanaṃ na.”
(mādhava!) tataḥ sā mātā duḥkhaśokanimagnā putrasnehāt mām hṛdayena āliṅgya mama mastakaṃ ghrātvā mām abravīt—
“vane nityaṃ nivasantaḥ kandamūla-phalāhārāḥ śuddhāntaraṅgā munayaḥ; teṣāṃ kṣīrodanaṃ kutaḥ syāt?”
പ്രിയനേ, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ കട്ടിയുള്ള പിഷ്ടരസത്തിന്റെ രുചി എനിക്ക് ഇഷ്ടമായില്ല. ബാല്യസഹജമായ നിർമലതയിൽ ഞാൻ അമ്മയോട് പറഞ്ഞു— “അമ്മേ, നീ എനിക്ക് നൽകിയതു ക്ഷീരോദനം (പാൽചോറ്) അല്ല.” അപ്പോൾ ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ എന്റെ മാതാവ്, മാതൃസ്നേഹത്തോടെ എന്നെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, എന്റെ തലമുടി മുത്തമിട്ട് മണത്തുനോക്കി പറഞ്ഞു— “മകനേ, എപ്പോഴും വനത്തിൽ പാർത്ത് കിഴങ്ങും വേറും ഫലവും കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ഭാവിതാത്മ മുണിമാർക്ക് പാൽചോറ് എവിടെ നിന്നു കിട്ടും?”
वासुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage highlights contentment and ethical realism: those who live by austere forest-dharma (subsisting on roots and fruits) cannot be judged by standards of luxury. It also underscores compassion—understanding the limits and circumstances of others rather than demanding what is unavailable.
Vāsudeva recalls a childhood moment when he complained to his mother that what he received was not milk-rice. His mother, grieving yet affectionate, explains that forest-dwelling sages who live on simple foods cannot possibly procure milk-rice, gently correcting his childish expectation.