Shloka 69
उपवासफलात्मकविधिः — Upavāsa as Yajña-Equivalent Merit
Angiras Teaching
परम बुद्धिमान् विश्वामित्रजी एक हजार दिव्य वर्षोंतक प्रतिदिन एक समय भोजन करके भूखका कष्ट सहते हुए तपमें लगे रहे। उससे उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति हुई ।। च्यवनो जमदग्निश्व वसिष्ठो गौतमो भृगुः । सर्व एव दिवं प्राप्ता: क्षमावन्तो महर्षय:,च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम, भृगु--ये सभी क्षमावान् महर्षि उपवास करके ही दिव्य लोकोंको प्राप्त हुए हैं
parama-buddhimān viśvāmitraḥ sahasraṁ divya-varṣāṇi pratidinam eka-kāla-bhojī bhūksā-kleśaṁ sahamānas tapasi rato 'bhavat; tena tasya brāhmaṇatva-prāptiḥ. cyavano jamadagniś ca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ; sarva eva kṣamāvanto maharṣaya upavāsenaiva divam prāptāḥ.
അംഗിരസ് പറഞ്ഞു—പരമബുദ്ധിമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ പ്രതിദിനം ഒരിക്കൽ മാത്രം ആഹാരം കഴിച്ച് വിശപ്പിന്റെ വേദന സഹിച്ചുകൊണ്ട് തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ആ തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രാപിച്ചു. അതുപോലെ ച്യവനൻ, ജമദഗ്നി, വസിഷ്ഠൻ, ഗൗതമൻ, ഭൃഗു—ഈ ക്ഷമാശീല മഹർഷിമാർ ഉപവാസവും സംയമവും കൊണ്ടു സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു.
अंगियरा उवाच
Educational Q&A
Endurance (kṣamā) and disciplined austerity (tapas), especially restraint in eating and fasting, are presented as powerful ethical-spiritual practices that can transform one’s status and lead to higher attainments.
Aṅgiras cites Viśvāmitra’s long austerity—eating once daily for a thousand divine years—to explain his attainment of brāhmaṇa status, and then lists other renowned sages who reached heavenly realms through fasting and forbearance.