Shloka 78
आचारप्रशंसा
Praise of Ācāra as the Basis of Longevity, Fame, and Prosperity
जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।।
bhīṣma uvāca |
yaḥ dīrgha-kālaṁ jīvitum icchet sa brāhmaṇa-kṣatriya-sarpa—etān trīn api durbalān na hiṁsyāt/na spṛśet | te hi sarve mahā-viṣāḥ | sarpaḥ kruddho yāvat cakṣuṣā paśyati tāvat dhāvati daśati ca | kṣatriyo ’pi kruddho yāvat tejasā spṛśati tāvat śatruṁ bhasmīkartum īhate | brāhmaṇas tu kruddho dṛṣṭyā saṅkalpena ca avamāninam puruṣaṁ tasya kulaṁ samantāt dagdhum arhati | tasmāt budhaḥ puruṣaḥ etān trīn yathāvat yatnena seveta ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, സർപ്പം—ഈ മൂവരെയും ദുർബലരെന്നു തോന്നിയാലും പ്രകോപിപ്പിക്കരുത്; കാരണം ഇവർ മൂവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രീതിയിൽ അത്യന്തം ഘാതകരാണ്. കോപിച്ച സർപ്പം കണ്ണെത്തുന്നത്ര ദൂരത്തേക്ക് ചാടിവന്ന് ദംശിക്കും; കോപിച്ച ക്ഷത്രിയൻ തന്റെ ശൗര്യ-തേജസ്സിന്റെ പരമാവധി വരെ ശത്രുവിനെ ഭസ്മമാക്കാൻ ശ്രമിക്കും; എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണൻ ക്രുദ്ധനായാൽ ദൃഷ്ടിയുടെയും സംकल्पത്തിന്റെയും ബലത്തിൽ അപമാനിച്ചവന്റെ സമസ്ത വംശത്തെയും ദഹിപ്പാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ജ്ഞാനി അത്യന്തം ജാഗ്രതയോടെ ഈ മൂവരെയും ആദരിച്ചു ഉപസേവിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not underestimate or provoke sources of concentrated power—spiritual (Brahmin), political-military (Kshatriya), or natural (serpent). Even when they appear weak, their retaliatory capacity can be devastating; therefore, prudent respect and careful conduct are advised.
In Bhishma’s instruction on conduct and prudence, he uses a graded comparison: a snake harms within its sight, a Kshatriya within the reach of his prowess, and a Brahmin—through ascetic-spiritual potency—can ruin an offender’s lineage by resolve. The point is to counsel restraint and respectful behavior toward these potent beings.