Shloka 49
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
भीष्म उवाच तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते । आजगाम ततो मृत्यु: पन्नगं चाब्रवीदिदम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन! मृत्युकी प्रेरणासे बालकको डँसनेवाला सर्प जब बारंबार अपनेको निर्दोष और मृत्युको दोषी बताने लगा तब मृत्यु देवता भी वहाँ आ पहुँचा और सर्पसे इस प्रकार बोला
bhīṣma uvāca tathā bruvati tasmiṁs tu pannage mṛtyucodite | ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṁ cābravīd idam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! മരണത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ആ ബാലനെ കടിച്ച സർപ്പം ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും താൻ നിർദോഷിയാണെന്നും കുറ്റം മരണത്തിനാണെന്നും പറയുമ്പോൾ, അപ്പോൾ മരണദേവൻ അവിടെ എത്തി സർപ്പത്തോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse sets up an ethical problem about agency: when an act of harm is carried out under another’s instigation (here, Death’s prompting), the narrative invites reflection on who is culpable—the immediate doer, the instigator, or both—within a dharmic framework of karma and responsibility.
A serpent, prompted by Death, has bitten a child and then argues that he is not at fault, blaming Death instead. As the serpent continues speaking this way, Death personified arrives on the scene and begins to address the serpent, leading into a direct dialogue.