Adhyaya 97
Ādi-parva Adhyāya 97: Satyavatī’s appeal and Bhīṣma’s reaffirmation of satya
Upa-parva: Bhīṣma-Pratijñā / Āpaddharma deliberations (Satyavatī–Bhīṣma dialogue)
Vaiśaṃpāyana reports Satyavatī’s grief and urgency after completing her son’s funerary obligations. She addresses Bhīṣma (Gāṅgeya), praising his learning in dharma and the Vedas, and asserting that Śaṃtanu’s offerings, fame, and lineage now depend upon him. She frames the situation as a dynastic emergency: Bhīṣma’s brother has died childless, leaving two Kāsī princesses as widowed queens who desire offspring. Satyavatī proposes a remedial course—urging Bhīṣma to be installed as ruler, to govern the Bhāratas, and to produce progeny through niyoga for the continuity of the kula. Bhīṣma replies with a principled refusal: he acknowledges the high dharma she invokes but emphasizes his prior pledge regarding progeny, reiterating that he will abandon kingdoms and even cosmic rewards rather than abandon truth. Satyavatī concedes his steadfastness yet presses him to consider āpaddharma and the ancestral burden. Bhīṣma responds by warning against abandoning dharma, stating that deviation from satya is not praised for a kṣatriya, and advises that any crisis-resolution should be pursued in consultation with learned counselors and purohitas who understand dharma, artha, and public order.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को इक्ष्वाकुवंशी राजा महाभिष की कथा सुनाते हैं—जिसने असंख्य यज्ञों से देवेश को तुष्ट कर स्वर्ग पाया, पर स्वर्ग में ही उसके लिए एक अदृश्य परीक्षा प्रतीक्षा कर रही थी। → ब्रह्मा की सभा में देवगण और राजर्षि उपस्थित हैं; तभी सरिताओं में श्रेष्ठ गंगा आती है और वायु से उसका वस्त्र क्षणभर उड़ जाता है। देवता लज्जा/मर्यादा से मुख फेर लेते हैं, किंतु महाभिष अनिमेष दृष्टि से गंगा को देखता रह जाता है—सभा की मर्यादा भंग होती है। → ब्रह्मा महाभिष के इस ‘असंयमित’ दृष्टिपात को अपराध मानकर शाप देते हैं—स्वर्ग से पतन कर उसे मर्त्यलोक में जन्म लेना होगा। समानांतर धारा में, वसु देवता भी शापग्रस्त होकर गंगा के पास आते हैं और उससे मर्त्यलोक में जन्म-बंधन से शीघ्र मुक्ति का उपाय पूछते हैं। → गंगा वसुओं से शर्त करती है: वह उनकी माता बनेगी और जन्म लेते ही उन्हें जल में प्रवाहित कर देगी ताकि वे शीघ्र शाप-मुक्त हों; पर एक वसु के लिए नियम कठोर होगा—वह अधिक समय मर्त्यलोक में रहेगा और उसकी आगे संतति न होगी; वही वीर्यवान पुत्र गंगा को प्राप्त होगा। वसु गंगा से समय-निश्चय कर प्रसन्न होकर अपने संकल्पानुसार प्रस्थान करते हैं। → शाप और शर्त का यह जाल अब मर्त्यलोक में उतरने को है—कौन होगा वह पुरुषश्रेष्ठ पिता, और कैसे गंगा अपने ही पुत्रों को जल में प्रवाहित करेगी?
Shlokas
Verse 1
अत--#कत षण्णवतितमोब< ध्याय: महाभिषको ब्रह्माजीका शाप तथा शापग्रस्त वसु ओंके साथ गंगाकी बातचीत वैशम्पायन उवाच इक्ष्वाकुवंशप्रभवो राजा55सीत् पृथिवीपति: । महाभिष इति ख्यातः सत्यवाक् सत्यविक्रम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ ജനിച്ച ഒരു ഭൂമിപതി രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ‘മഹാഭിഷ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ സത്യവാക്യനും സത്യവിക്രമനും ആയിരുന്നു.
Verse 2
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । तोषयामास देवेशं स्वर्ग लेभे ततः प्रभु:
അവൻ ആയിരം അശ്വമേധയാഗങ്ങളാലും നൂറ് രാജസൂയങ്ങളാലും ദേവേശ്വരനായ ഇന്ദ്രനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി; തുടർന്ന് ആ മഹാപ്രഭു സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു.
Verse 3
ततः कदाचिद् ब्रह्माणमुपासांचक्रिरे सुरा: । तत्र राजर्षयो ह्ासन् स च राजा महाभिष:
പിന്നീട് ഒരിക്കൽ ദേവഗണം ബ്രഹ്മാവിനെ ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിക്കാനായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപത്ത് ഒന്നിച്ചുകൂടി. അവിടെ അനേകം രാജർഷിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ ദിവ്യസഭയിൽ രാജാവ് മഹാഭിഷനും സന്നിഹിതനായിരുന്നു.
Verse 4
अथ गज्ज सरिच्छेष्ठा समुपायात् पितामहम् | तस्या वास: समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम्
അപ്പോൾ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് വന്നു. അതേ നിമിഷം കാറ്റിന്റെ വീശലിൽ അവളുടെ ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ വസ്ത്രം പെട്ടെന്ന് മേലോട്ടുയർന്നു.
Verse 5
ततो5भवन् सुरगणा: सहसावाड्मुखास्तदा | महाभिषस्तु राजर्षिरशड्को दृष्टवान् नदीम्,यह देख सब देवताओंने तुरंत अपना मुँह नीचेकी ओर कर लिया; किंतु राजर्षि महाभिष नि:शंक होकर देवनदीकी ओर देखते ही रह गये
അത് കണ്ട ദേവഗണം ലജ്ജയും സംയമവും കൊണ്ട് ഉടൻ മുഖം താഴോട്ടാക്കി; എന്നാൽ രാജർഷി മഹാഭിഷൻ സംശയമില്ലാതെ ആ ദേവനദിയെ നോക്കി തന്നെയിരുന്നു.
Verse 6
सो<5पध्यातो भगवता ब्रह्मणा तु महाभिष: । उक्तश्न जातो मर्त्येषु पुनलोकानवाप्स्यसि
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് മഹാഭിഷനെ ശപിച്ച് പറഞ്ഞു—“ദുർമതേ! നീ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കും; അതിനുശേഷം വീണ്ടും പുണ്യലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കും.”
Verse 7
यया55हृतमनाश्चासि गड़या त्वं हि दुर्मते । साते वै मानुषे लोके विप्रियाण्याचरिष्यति
“ഏത് ഗംഗയാണ് നിന്റെ മനസ്സിനെ കവർന്നെടുത്തത്, ദുർമതേ, അവളാൽ തന്നെയാണ് നീ മോഹിതനായത്; അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യലോകത്തിൽ അവൾ നിനക്കു വിരോധമായി പ്രവർത്തിക്കും.”
Verse 8
यदा ते भविता मन्युस्तदा शापादू विमोक्ष्यसे । “जब तुम्हें गंगापर क्रोध आ जायगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കുള്ളിൽ ക്രോധം ഉദിക്കുന്നപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നേ നീ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 9
प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरितेजसम् । महाभिषं तु त॑ दृष्टवा नदी धैर्याच्च्युतं नृपम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭിഷൻ അനേകം തപസ്വി രാജർഷികളെ ആലോചിച്ച്, മഹാതേജസ്സുള്ള പ്രതീപനെയേ പിതാവാകാൻ യോഗ്യനെന്നു തിരഞ്ഞെടുത്തു. എന്നാൽ ഗംഗ മഹാഭിഷനെ ധൈര്യ-സംയമത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിയതായി കണ്ടപ്പോൾ, ഉള്ളിൽ അവനെ തന്നേ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് തിരിഞ്ഞുപോയി.
Verse 10
तमेव मनसा ध्यायन्त्युपावर्तत् सरिद्वरा । सा तु विध्वस्तवपुष: कश्मलाभिहतान् नृप
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗ അവനെ തന്നേ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് തിരിഞ്ഞു. വഴിയിൽ അവൾ വസുക്കളെ കണ്ടു—അവരുടെ രൂപങ്ങൾ തകർന്നതുപോലെ, പാപകലുഷം കൊണ്ട് ആഹതരായി (സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന്) താഴേക്ക് വീഴുകയായിരുന്നു.
Verse 11
ददर्श पथि गच्छन्ती वसून् देवान् दिवौकस: । तथारूपांश्व तान् दृष्टवा पप्रच्छ सरितां वरा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വഴിയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗ സ്വർഗവാസികളായ വസുദേവന്മാരെ കണ്ടു. അവരെ അത്തരത്തിലുള്ള അവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ അവരോട് ചോദിച്ചു.
Verse 12
किमिदं नष्टरूपा: स्थ कच्चित् क्षेमं दिवौकसाम् | तामूचुर्वसवो देवा: शप्ता: स्मो वै महानदि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—(ഗംഗ ചോദിച്ചു) “ഇതെന്ത്? നിങ്ങൾ മുൻപത്തെ ദീപ്തരൂപം എന്തുകൊണ്ട് നഷ്ടപ്പെടുത്തി? സ്വർഗവാസികൾക്ക് ക്ഷേമമുണ്ടോ?” അപ്പോൾ വസുദേവന്മാർ അവളോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹാനദീ, ഞങ്ങൾ ശപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.”
Verse 13
अल्पे5पराधे संरम्भाद् वसिष्ठेन महात्मना । विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमूषिसत्तमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ അല്പമായ അപരാധത്തെ പെട്ടെന്നുള്ള കോപത്തിൽ മഹാപരാധമായി കരുതി; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും വിമൂഢരായി, വേഷംമാറി ഉണ്ടായിരുന്ന മുനിശ്രേഷ്ഠനെ തിരിച്ചറിയാതെ പോയി.
Verse 14
संध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसूता: पुरा । तेन कोपाद् वयं शप्ता योनौ सम्भवतेति ह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മുൻകാലത്ത് സന്ധ്യാകാലത്ത് ആസീനനായ വസിഷ്ഠനോടു ഞങ്ങൾ ഗുരുതരമായ അശിഷ്ടത കാണിച്ചു; അതിനാൽ കോപിച്ച അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ ശപിച്ചു—‘നിങ്ങൾ യോനിയിൽ നിന്നു ജനിക്കും.’
Verse 15
तुमलोगोंका दिव्य रूप नष्ट कैसे हो गया? देवता सकुशल तो हैं न? तब वसुदेवताओंने गंगासे कहा--“महानदी! महात्मा वसिष्ठने थोड़े-से अपराधपर क्रोधमें आकर हमें शाप दे दिया है। पहलेकी बात है एक दिन जब वसिष्ठजी पेड़ोंकी आड़में संध्योपासना कर रहे थे
ബ്രഹ്മവാദിയായ മഹർഷി ഉച്ചരിച്ച വാക്ക് തിരിച്ചു മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ഞങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു—നീ ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യസ്ത്രീയായി ഭവിച്ച്, ഞങ്ങളെ വസുക്കളെ പുത്രരൂപത്തിൽ പ്രസവിക്കണം.
Verse 16
न मानुषीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे । इत्युक्ता तैश्न वसुभिस्तथेत्युक्त्वाब्रवीदिदम्
ഹേ ശുഭേ! ഞങ്ങൾ മനുഷ്യസ്ത്രീകളുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കേണ്ടിവരരുത്—എന്ന് വസുക്കൾ അപേക്ഷിച്ചു. അവരുടെ വാക്ക് കേട്ട് ഗംഗ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 17
गजड़ोवाच मर्त्येषु पुरुषश्रेष्ठ: को वः कर्ता भविष्यति । गंगाजीने कहा--वसुओ! मर्त्यलोकमें ऐसे श्रेष्ठ पुरुष कौन हैं; जो तुमलोगोंके पिता होंगे। वसव ऊचु. प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुलोंकविश्रुत: । भविता मानुषे लोके स न: कर्ता भविष्यति
ഗംഗ പറഞ്ഞു—വസുക്കളേ! മർത്ത്യലോകത്തിൽ നിങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ആര് ആയിരിക്കും? വസുക്കൾ പറഞ്ഞു—പ്രതീപന്റെ പുത്രനായ, ലോകവിഖ്യാതനായ രാജാവ് ശാന്തനു മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കും; അവൻ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ജനകൻ.
Verse 18
गज़ोवाच ममाप्येवं मतं देवा यथा मां वदतानघा: । प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं॑ चैतदीप्सितम्
ഗംഗ പറഞ്ഞു—“പാപരഹിത ദേവന്മാരേ! നിങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് എന്റെ നിശ്ചയവും. ഞാൻ രാജാവ് ശാന്തനുവിന് പ്രിയമായത് ചെയ്യും; നിങ്ങളാഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ ഉദ്ദേശവും സഫലമാക്കും.”
Verse 19
वसव ऊचु. जातान् कुमारान् स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमहसि । यथा न चिरकाल नो निष्कृतिः स्यात् त्रिलोकगे
വസുക്കൾ പറഞ്ഞു—“ത്രിലോകങ്ങളിലൂടെയും ഒഴുകുന്ന ഗംഗേ! ഞങ്ങൾ നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുത്രന്മാരായി ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ ഞങ്ങളെ നിന്റെ ജലത്തിൽ എറിഞ്ഞുകളയണം; അങ്ങനെ ഞങ്ങളുടെ പ്രായശ്ചിത്തം വൈകാതെ പൂർത്തിയായി, ഞങ്ങൾ വേഗത്തിൽ മർത്ത്യലോകബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും.”
Verse 20
गजड़ोवाच एवमेतत् करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम् । नास्य मोघ: संगम: स्यात् पुत्रहेतोर्मया सह
ഗംഗ പറഞ്ഞു—“അങ്ങനെ തന്നെയാകും; ഞാൻ അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യും. എന്നാൽ പുത്രഹേതുവായി ആ രാജാവ് എന്നോടു ചേർന്ന സംഗമം വ്യർത്ഥമാകരുത്; അതിനാൽ അവനുവേണ്ടി ഒരു പുത്രന്റെ സംവിധാനവും വേണം.”
Verse 21
वसव ऊचु. तुरीयार्ध प्रदास्पामो वीर्यस्यैकैकशो वयम् | तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सित:
വസുക്കൾ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങൾ ഓരോരുത്തരും നമ്മുടെ വീര്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം നൽകും; അങ്ങനെ നാലിലൊന്ന് ഭാഗം അർപ്പിക്കപ്പെടും. ആ സംയുക്ത തേജസ്സാൽ നിനക്ക് ഒരു പുത്രൻ ജനിക്കും; അവൻ ആ രാജാവിന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കനുസരിച്ചവനായിരിക്കും.”
Verse 22
न सम्पत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु संततिः । तस्मादतपुत्र: पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान्,किंतु मर्त्पलोकमें उसकी कोई संतान न होगी। अतः तुम्हारा वह पुत्र संतानहीन होनेके साथ ही अत्यन्त पराक्रमी होगा
“മർത്ത്യലോകത്തിൽ അവന്റെ സന്തതി വീണ്ടും നിലനിൽക്കുകയില്ല. അതിനാൽ നിന്റെ ആ പുത്രൻ സന്താനരഹിതനായിരിക്കും; എങ്കിലും അത്യന്തം വീര്യവാനായിരിക്കും.”
Verse 23
एवं ते समयं कृत्वा गड़या वसव: सह । जग्मु: संहृष्टममसो यथासंकल्पमणञ्जसा,इस प्रकार गंगाजीके साथ शर्त करके वसुगण प्रसन्नतापूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार चले गये
ഇങ്ങനെ ഗംഗയുമായി കരാർ (സമയം) ഉറപ്പാക്കി വസുക്കൾ സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ, തങ്ങളുടെ സംकल्पപ്രകാരം, തടസ്സമില്ലാതെ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു പോയി।
Verse 96
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि महाभिषोपाख्याने षण्णवतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വത്തിലെ സംഭവപർവ്വത്തിൽ ‘മഹാഭിഷോപാഖ്യാനം’ എന്ന ഉപാഖ്യാനത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
Whether preserving the Kuru lineage through exceptional measures (including niyoga and a change in rulership) can justify overriding Bhīṣma’s prior vow, or whether satya and vow-keeping remain non-negotiable even during dynastic crisis.
The chapter models dharma as a deliberative practice: crisis-arguments must be weighed against binding commitments, and legitimate resolution should be pursued through principled reasoning and consultation rather than expediency.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level emphasis is instead on the exemplary force of satya and the procedural norm of seeking guidance from knowledgeable counselors when dharma becomes contested.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.