Adhyaya 95
अध्याय ९५: चित्राङ्गदस्य गन्धर्वेण सह संग्रामः तथा विचित्रवीर्यस्य राज्याभिषेकः (Chitrāṅgada’s duel with the Gandharva and Vicitravīrya’s consecration)
Upa-parva: Śāntanu–Satyavatī–Kuru-vaṃśa Saṃdarbha (Dynastic Succession Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that after Śāntanu’s marriage is concluded, Satyavatī is established in the royal household. Two sons are born: the elder, Citrāṅgada, and later Vicitravīrya. Before the younger reaches maturity, Śāntanu dies. Acting in alignment with Satyavatī’s counsel and dynastic duty, Bhīṣma installs Citrāṅgada as king. Citrāṅgada’s martial ambition and self-estimation lead to a confrontation with a powerful Gandharva king bearing the same name. A prolonged engagement occurs at Kurukṣetra on the bank of the Hiraṇvatī river; the Gandharva, described as superior in māyā (strategic illusion), kills the Kuru prince. Bhīṣma performs the funerary rites and then consecrates the underage Vicitravīrya as king. Vicitravīrya governs under Bhīṣma’s instruction, honoring him according to dharma, while Bhīṣma protects and administers the realm, emphasizing regency, legitimacy, and disciplined transmission of authority.
Chapter Arc: शौनक के यज्ञ-वन में जिज्ञासा उठती है—भरतवंश में क्या कभी कोई शीलहीन, निर्वीर्य या प्रजाहीन राजा हुआ है? और उन प्रसिद्ध, विवेकसम्पन्न राजाओं का विस्तृत चरित क्या है? → सूत्रधार-परंपरा में वंश-कीर्ति का विस्तार होता है—भरत के अन्वय में देवर्षि-तुल्य, धैर्यवान और पराक्रमी नरेशों की धारा बहती है। इसी क्रम में अनाधृष्टि/ऋचेयु जैसे तेजस्वी राजाओं का उल्लेख आता है, और फिर कथा एक ऐतिहासिक संकट की ओर मुड़ती है—पाञ्चाल नरेश का आक्रमण। → पाञ्चाल नरेश तरसा पृथ्वी जीतकर दस अक्षौहिणियों सहित समर में धावा बोलता है; भरतवंशी सेना का नाश होने लगता है और राजा संवरण स्त्री, पुत्र, सुहृद् और मंत्रियों सहित महान भय से पलायन करता है। → संवरण और भरतवंशी जन दुर्गम दुर्ग का आश्रय लेते हैं और दीर्घकाल तक वहीं टिके रहते हैं—यह शरणागति तत्काल विनाश से रक्षा करती है, पर राज्य-वैभव का ह्रास स्पष्ट रहता है। → दुर्ग में सहस्र वर्षों तक निवास का संकेत भविष्य की पुनर्स्थापना/प्रतिशोध की भूमिका रचता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि संवरण का वंश कैसे पुनः उठेगा और पाञ्चाल-आघात का उत्तर क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयगायातसमाप्तिविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९३ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २०३ श्लोक मिलाकर कुल ४८ ३ “लोक हैं) नमन () अजआत+- - ये वसुमान् नामसे भी प्रसिद्ध थे। चतुर्नवतितमो< ध्याय: पूरुवंशका वर्णन जनमेजय उवाच भगवज्छोतुमिच्छामि पूरोर्वशकरान् नृपान् । यद्वीर्यान् यादृशांश्वापि यावतो यत्पराक्रमान्
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! പൂരുവംശം വിപുലമാക്കിയ രാജാക്കന്മാരുടെ കഥ ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവർ എങ്ങനെയുള്ള വീരന്മാർ, എത്ര പേർ, അവരുടെ പരാക്രമം എത്രത്തോളം ആയിരുന്നു?
Verse 2
न हास्मिन् शीलहीनो वा निर्वीर्यो वा नराधिप: । प्रजाविरहितो वापि भूतपूर्व: कथंचन
ഈ വംശത്തിൽ മുമ്പ് ഒരിക്കലും ശീലഹീനനോ വീര്യഹീനനോ പ്രജാവിഹീനനോ ആയ രാജാവ് ഉണ്ടായിട്ടില്ലെന്നതാണ് എന്റെ ഉറപ്പ്.
Verse 3
तेषां प्रथितवृत्तानां राज्ञां विज्ञानशालिनाम् । चरितं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
തപോധനാ! സദാചാരത്തിൽ പ്രസിദ്ധരും വിവേകസമ്പന്നരുമായ ആ രാജാക്കന്മാരുടെ ചരിതം ഞാൻ വിശദമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । पूरोर्वशधरान् वीराछ्छक्रप्रतिमतेजस: । भूरिद्रविणविक्रान्तान् सर्वलक्षणपूजितान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയാ! നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ വിവരിച്ചുതരാം. ഇനി ഞാൻ പുരുവിന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച ആ വീരരാജാക്കന്മാരെ വിവരിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ളവർ, അപാരധനസമ്പത്തുള്ളവർ, മഹാപരാക്രമികൾ, സർവ്വശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവർ.
Verse 5
प्रवीरेश्चररौद्राश्चास्त्रय: पुत्रा महारथा: । पूरो: पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरो वंशकृत् ततः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുവിന്റെ ഭാര്യ പൗഷ്ടിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പ്രവീരൻ, ഈശ്വരൻ, രൗദ്രാശ്വൻ എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് മഹാരഥ പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. അവരിൽ പ്രവീരൻ തന്നെയാണ് വംശപരമ്പര മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയത്.
Verse 6
मनस्युरभवत् तस्माच्छूरसेनीसुत: प्रभु: । पृथिव्याश्षतुरन्ताया गोप्ता राजीवलोचन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവനിൽ നിന്ന് (പ്രവീരനിൽ നിന്ന്) മനസ്യു എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; ശൂരസേനിയുടെ പുത്രനായ അവൻ മഹാശക്തിമാനായിരുന്നു. താമരക്കണ്ണുകളുള്ള മനസ്യു നാലു സമുദ്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സമസ്ത ഭൂമിയെയും കാത്തു ഭരിച്ചു.
Verse 7
शक्त: संहननो वाग्मी सौवीरीतनयास्त्रय: । मनस्योरभवन् पुत्रा: शूरा: सर्वे महारथा:,मनस्युके सौवीरीके गर्भसे तीन पुत्र हुए--शक्त, संहनन और वाग्मी। वे सभी शूरवीर और महारथी थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനസ്യുവിന് സൌവീരിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ശക്തൻ, സംഹനനൻ, വാഗ്മി എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും ശൂരവീരരും മഹാരഥികളും ആയിരുന്നു.
Verse 8
अन्वग्भानुप्रभृतयो मिश्रकेश्यां मनस्विन: । रोद्राश्व॒स्य महेष्वासा दशाप्सरसि सूनव:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുവിന്റെ മൂന്നാമത്തെ പുത്രനായ രൗദ്രാശ്വന് മിശ്രകേശി എന്ന അപ്സരയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് അന്വഗ്ഭാനു മുതലായ പത്ത് മനസ്വി പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും മഹാധനുർധരരും പരാക്രമത്തിൽ പ്രസിദ്ധരുമായിരുന്നു.
Verse 9
यज्वानो जज्ञिरे शूरा: प्रजावन्तो बहुश्रुता: । सर्वे सर्वास्त्रिविद्वांस: सर्वे धर्मपरायणा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവളിൽ നിന്ന് വീരപുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; അവർ യജ്ഞകർമ്മികൾ, സന്താനസമ്പന്നർ, ബഹുശ്രുതർ ആയിരുന്നു. എല്ലാവരും സർവാസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണർ; എല്ലാവരും ധർമ്മപരായണർ.
Verse 10
ऋषेयुरथ कक्षेयु: कृकणेयुश्न वीर्यवान् । स्थण्डिलेयुर्वनेयुश्व जलेयुश्व महायशा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ പേരുകൾ ഇവയാണ്—ഋഷേയു, കക്ഷേയു, വീര്യവാനായ കൃകണേയു, സ്ഥണ്ഡിലേയു, വനേയു, മഹായശസ്സുള്ള ജലേയു.
Verse 11
तेजेयुर्बलवान् धीमान् सत्येयुश्रैन्द्रविक्रम: । धर्मेयु: संनतेयुश्व दशमो देवविक्रम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരിൽ തേജേയു ബലവാനും ധീമാനുമായിരുന്നു; സത്യേയു ഇന്ദ്രസമാന വിക്രമശാലി; ധർമ്മേയു ധർമ്മനിഷ്ഠൻ; പത്താമനായ സന്നതേയു ദേവതുല്യ പരാക്രമവാൻ.
Verse 12
अनाधृष्टिरभूत् तेषां विद्वान् भुवि तथैकराटू । ऋषचेयुरथ विक्रान्तो देवानामिव वासव:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരിൽ ഋഷചേയു ‘അനാദൃഷ്ടി’ എന്ന ഉപനാമത്താലും പ്രസിദ്ധനായി, ഭൂമിയിൽ പണ്ഡിതനും കഴിവുറ്റ ഭരണാധികാരിയുമായി. അവൻ ഏകച്ഛത്ര ചക്രവർത്തിയായി; പരാക്രമത്തിൽ ദേവന്മാരിൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) എങ്ങനെ പ്രധാനം ആണോ, അങ്ങനെ സഹോദരന്മാരിൽ അവൻ ശ്രേഷ്ഠനായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 13
अनाधृष्टिसुतस्त्वासीद् राजसूयाश्वमेधकृत् । मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिक:,अनाधृष्टिके पुत्रका नाम मतिनार था। राजा मतिनार राजसूय तथा अश्वमेध यज्ञ करनेवाले एवं परम धर्मात्मा थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അനാദൃഷ്ടിയുടെ പുത്രൻ ‘മതിനാര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ രാജാവായിരുന്നു. അവൻ രാജസൂയവും അശ്വമേധവും യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി; പരമധാർമ്മികനെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 14
मतिनारसुता राजं॑श्नृत्वारो$मितविक्रमा: । तंसुर्महानतिरथो द्रह्मुश्चाप्रतिमद्युति:,राजन! मतिनारके चार पुत्र हुए, जो अत्यन्त पराक्रमी थे। उनके नाम ये हैं--तंसु, महान, अतिरथ और अनुपम तेजस्वी ट्रह्मु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മതിനാരന് നാലു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായി; എല്ലാവരും അളവറ്റ പരാക്രമശാലികൾ—തംസു, മഹാൻ, അതിരഥൻ, ഒപ്പം ഉപമയില്ലാത്ത ദ്യുതിയുള്ള ദ്രുഹ്യു।
Verse 15
तेषां तंसुर्महावीर्य: पौरवं वंशमुद्रहन् आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुन्धराम्,इनमें महापराक्रमी तंसुने पौरव वंशका भार वहन करते हुए उज्ज्वल यशका उपार्जन किया और सारी पृथ्वीको जीत लिया
അവരിൽ മഹാവീര്യനായ തംസു പൗരവവംശത്തിന്റെ ഭാരമേറ്റു ദീപ്തമായ യശസ്സു സമ്പാദിച്ചു; വസുന്ധരയെ മുഴുവനും ജയിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 16
ईलिन तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान् । सो<पि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वर:,पराक्रमी तंसुने ईलिन नामक पुत्र उत्पन्न किया, जो विजयी पुरुषोंमें श्रेष्ठ था। उसने भी सारी पृथ्वी जीत ली थी
പരാക്രമശാലിയായ തംസു ഈലിനെന്ന പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. അവനും ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ജയിച്ചു।
Verse 17
रथन्तर्या सुतान् पज्च पञज्चभूतोपमांस्तत: । ईलिनो जनयामास दुष्यन्तप्रभूृतीन् नृूपान्
അതിനുശേഷം ഈലിനൻ രഥന്തരീ എന്ന ഭാര്യയിൽ നിന്ന് പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളോടു തുല്യമായ അഞ്ചു രാജപുത്രന്മാരെ—ദുഷ്യന്തൻ മുതലായവരെ—ജനിപ്പിച്ചു।
Verse 18
दुष्यन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसुमेव च । तेषां श्रेष्ठो5भवद् राजा दुष्यन्तो जनमेजय,(उनके नाम ये हैं--) दुष्यन्त, शूर, भीम, प्रवसु तथा वसु। जनमेजय! इनमें सबसे बड़े होनेके कारण दुष्यन्त राजा हुए
അവരുടെ പേരുകൾ—ദുഷ്യന്തൻ, ശൂരൻ, ഭീമൻ, പ്രവസു, വസു. ജനമേജയാ! അവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദുഷ്യന്തൻ രാജാവായി।
Verse 19
दुष्यन्ताद् भरतो जज्ञे विद्वाञउ्छाकुन्तलो नृप: । तस्माद् भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद् यश:,दुष्यन्तसे विद्वान् राजा भरतका जन्म हुआ, जो शकुन्तलाके पुत्र थे। उन्हींसे भरतवंशका महान् यश फैला
ദുഷ്യന്തനിൽ നിന്ന് ശകുന്തളാപുത്രനായ ജ്ഞാനിയായ രാജാവ് ഭരതൻ ജനിച്ചു. അവനാൽ ഭരതവംശത്തിന്റെ മഹായശസ് ദൂരദൂരത്തോളം വ്യാപിച്ചു.
Verse 20
भरतस्तिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत् । नाभ्यनन्दत तान् राजा नानुरूपा ममेत्युत
ഭരതൻ തന്റെ മൂന്ന് രാജ്ഞിമാരിൽ നിന്ന് ഒമ്പത് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ “ഇവർ എനിക്കൊത്തവരല്ല” എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവ് അവരെ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ചില്ല.
Verse 21
ततस्तान् मातर: क्रुद्धाः पुत्रान् निन्युर्यमक्षयम् । ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत्,तब उन शिशुओंकी माताओंने कुपित होकर उनको मार डाला। इससे महाराज भरतका वह पुत्रोत्पादन व्यर्थ हो गया
അപ്പോൾ ആ മാതാക്കൾ ക്രോധിതരായി പുത്രന്മാരെ യമന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി (അഥവാ മരണത്തിലാക്കി). അതിനാൽ ആ നരേന്ദ്രന്റെ പുത്രജനനം വ്യർത്ഥമായി.
Verse 22
ततो महद्धिः क्रतु भिरीजानो भरतस्तदा । लेभे पुत्र भरद्वाजाद् भुमन्युं नाम भारत
പിന്നീട് ഭരതൻ മഹായാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു; ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ കൃപയാൽ ഒരു പുത്രനെ ലഭിച്ചു—ഹേ ഭാരത, അവന്റെ പേര് ഭൂമന്യു ആയിരുന്നു.
Verse 23
ततः पुत्रिणमात्मान ज्ञात्वा पौरवनन्दन: । भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्ये5भ्यषेचयत्,भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर पौरवकुलका आनन्द बढ़ानेवाले भरतने अपनेको पुत्रवान् समझकर भुमन्युको युवराजके पदपर अभिषिक्त किया
പിന്നീട് താൻ പുത്രവാനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, പൗരവകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഭരതശ്രേഷ്ഠൻ ഭൂമന്യുവിനെ യുവരാജസ്ഥാനത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്തു.
Verse 24
ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत् सुतः । सुहोत्रश्न सुहोता च सुहवि: सुयजुस्तथा
അതിനുശേഷം ഭൂമന്യുവിന് ദിവിരഥൻ എന്നൊരു പുത്രൻ ജനിച്ചു; കൂടാതെ സുഹോത്രൻ, സുഹോതാ, സുഹവി, സുയജു എന്ന പുത്രന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 25
पुष्करिण्यामृचीकश्न भुमन्योरभवन् सुता: । तेषां ज्येष्ठ: सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्
പുഷ്കരിണിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമന്യുവിന് ഋചീകൻ ഉൾപ്പെടെ പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. അവരിൽ സുഹോത്രൻ ജ്യേഷ്ഠൻ; അതുകൊണ്ട് ഭൂമിപാലകരിൽ അവൻ രാജ്യം പ്രാപിച്ചു.
Verse 26
राजसूयाश्चदमेधाद्यै: सोडयजद् बहुभि: सवैः । सुहोत्र: पृथिवीं कृत्स्नां बुभुजे सागराम्बराम्
രാജസൂയവും അശ്വമേധവും മുതലായ അനേകം മഹായാഗങ്ങൾ—ആകെ പതിനാറ്—നടത്തി, സുഹോത്രൻ സമുദ്രവലയിതമായ സമസ്ത ഭൂമിയും ഭരിച്ചു അനുഭവിച്ചു.
Verse 27
पूर्णा हस्तिगजा श्वैश्व बहुरत्नसमाकुलाम् । ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता
ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞും അനവധി രത്നങ്ങളാൽ സമാകുലമായും ഉണ്ടായിരുന്ന അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ, മഹാഭാരത്താൽ അമർന്നു ഭൂമി മുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 28
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् । सुहोत्रे राजनि तदा धर्मत: शासति प्रजा:
അന്ന് രാജാവ് സുഹോത്രൻ ധർമ്മപ്രകാരം ഭരിക്കുമ്പോൾ, പ്രജകൾ ആന-കുതിര-രഥസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധരായി, മനുഷ്യർകൊണ്ട് അത്യന്തം നിറഞ്ഞു വളർന്നു.
Verse 29
राजा सुहोत्रने राजसूय तथा अश्वमेध आदि अनेक यज्ञोंद्वारा यजन किया और समुद्रपर्यन्त सम्पूर्ण पृथ्वीका
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാ സുഹോത്രന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഭൂമി എല്ലായിടത്തും ലക്ഷലക്ഷം ചൈത്യങ്ങളാലും യജ്ഞയൂപങ്ങളാലും അടയാളപ്പെട്ടതുപോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു. പ്രജകൾ പുഷ്ടരും സമൃദ്ധരുമായിരുന്നു; വിളവ് ധാരാളമായി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മപൂർവമായ ഭരണത്തിന്റെയും നന്നായി നിർവഹിച്ച യജ്ഞങ്ങളുടെയും ദൃശ്യഫലമായി ആ രാജ്യത്തിന്റെ ഭൂമി എപ്പോഴും ഐശ്വര്യത്തോടെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 30
ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात् पृथिवीपते: । अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत,भारत! राजा सुहोत्रसे ऐक्ष्वाकीने अजमीढ, सुमीढ तथा पुरुमीढ नामक तीन पुत्रोंकी जन्म दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഭൂമിപതിയായ രാജാ സുഹോത്രനു ഐക്ഷ്വാകി മൂന്നു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—അജമീഢൻ, സുമീഢൻ, പുരുമീഢൻ.
Verse 31
अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन् वंश: प्रतिष्ठित: । षट् पुत्रान् सो5प्यजनयत् तिसूृषु स्त्रीषु भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരിൽ അജമീഢൻ ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു; ആ വംശത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പും പ്രതിഷ്ഠയും അവനിൽ തന്നെയായിരുന്നു. ഹേ ഭാരത (ജനമേജയ)! അവനും മൂന്നു ഭാര്യമാരിൽ നിന്നായി ആറു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 32
ऋक्ष॑ धूमिन्यथो नीली दुष्यन्तपरमेष्ठिनौ । केशिन्यजनयज्जह्ुं सुतौ व्रजनरूपिणौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധൂമിനി ഋക്ഷനെ പ്രസവിച്ചു; നീലി ദുഷ്യന്തനെയും പരമേഷ്ഠിനെയും പ്രസവിച്ചു; കേശിനി ജഹു, വ്രജന, രൂപിണ എന്നീ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 33
तथेमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्िनो: । अन्वया: कुशिका राजन् जल्लोरमिततेजस:,इनमें दुष्यन्त और परमेष्ठीके सभी पुत्र पांचाल कहलाये। राजन्! अमिततेजस्वी जह्लुके वंशज कुशिक नामसे प्रसिद्ध हुए
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദുഷ്യന്തന്റെയും പരമേഷ്ഠിന്റെയും ഈ എല്ലാ വംശജരും ‘പാഞ്ചാലർ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. രാജാവേ! അമിതതേജസ്സുള്ള ജഹ്ലുവിന്റെ സന്തതി ‘കുശിക’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 34
व्रजनरूपिणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम् । ऋक्षात् संवरणो जज्ञे राजन् वंशकर: सुतः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വ്രജനും രൂപിണനും ഇവരിൽ ജ്യേഷ്ഠൻ ജനാധിപനായ ‘ഋക്ഷ’ രാജാവെന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു. ഹേ രാജാവേ! ഋക്ഷനിൽ നിന്നു സംവരണൻ ജനിച്ചു—രാജവംശത്തെ സ്ഥാപിക്കുകയും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത പുത്രൻ.
Verse 35
आरक्षे संवरणे राजन् प्रशासति वसुंधराम् । संक्षय: सुमहानासीत् प्रजानामिति न: श्रुतम्,जनमेजय! ऋक्षपुत्र संवरण जब इस पृथ्वीका शासन कर रहे थे, उस समय प्रजाका बहुत बड़ा संहार हुआ था, ऐसा हमने सुना है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! ഋക്ഷപുത്രനായ സംവരണൻ ഈ ഭൂമിയെ ഭരിച്ച് സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, പ്രജകൾക്ക് അതിമഹാ നാശം സംഭവിച്ചു എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 36
व्यशीर्यत ततो राष्ट्र क्षयर्नानाविधैस्तदा । क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्व॒ समाहतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പലവിധ ക്ഷയങ്ങളാൽ രാജ്യം ചിതറിത്തുടങ്ങി. ക്ഷുധയും മരണവും, മഴക്കുറവും, രോഗങ്ങളും കൊണ്ട് ആഹതമായി അത് നശിച്ചുപോയതുപോലെ ആയി.
Verse 37
अभ्यघ्नन् भारतांश्रैव सपत्नानां बलानि च | चालयन् वसुधां चेमां बलेन चतुरद्धिणा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുക്കൾ ഭാരതവീരന്മാരെ വധിച്ചു; എതിരാളി സൈന്യങ്ങൾ അവരുടെ പടകളെ തകർത്തു. ചതുരംഗിണി സേനയുടെ ബലത്തോടെ ഈ വസുന്ധരയെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ചാലരാജാവ് സംവരണനെതിരെ പടയോട്ടം നടത്തി.
Verse 38
अभ्ययात् तं च पाज्चाल्यो विजित्य तरसा महीम् | अक्षौहिणीभिदर्दशभि: स एनं समरेडजयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലൻ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയെ ജയിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ നേരെ പടയോട്ടം നടത്തി; പത്ത് അക്ഷൗഹിണി സേനകളോടെ യുദ്ധത്തിൽ സംവരണനെ അവൻ പരാജയപ്പെടുത്തി.
Verse 39
ततः सदार: सामात्य: सपुत्र: ससुहृज्जन: । राजा संवरणस्तस्मात् पलायत महाभयात्,तदनन्तर स्त्री, पुत्र, सुहृद् और मन्त्रियोंक साथ राजा संवरण महान् भयके कारण वहाँसे भाग चले
അപ്പോൾ രാജാവ് സംവരണൻ ഭാര്യയും മന്ത്രിമാരും പുത്രനും സുഹൃദ്ജനങ്ങളും സഹിതം മഹാഭയത്താൽ പ്രേരിതനായി ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പലയനം ചെയ്തു.
Verse 40
सिन्धोर्नदस्य महतो निकुण्जे न्यवसत् तदा | नदीविषयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपत:,उस समय उन्होंने सिंधु नामक महानदके तटवर्ती निकुंजमें, जो एक पर्वतके समीपसे लेकर नदीके तटतक फैला हुआ था, निवास किया
അപ്പോൾ അദ്ദേഹം മഹാസിന്ധു നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ഒരു ഏകാന്ത നികുഞ്ജത്തിൽ വസിച്ചു; അത് പർവതസന്നിധിയിൽ നിന്ന് നദീതീരപര്യന്തം വ്യാപിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.
Verse 41
तत्रावसन् बहून् कालान् भारता दुर्गमाश्रिता: । तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान्,वहाँ उस दुर्गका आश्रय लेकर भरतवंशी क्षत्रिय बहुत वर्षोतक टिके रहे। उन सबको वहाँ रहते हुए एक हजार वर्ष बीत गये
അവിടെ ദുർഗമമായ കോട്ടയുടെ ആശ്രയം സ്വീകരിച്ച് ഭാരതവംശീയ ക്ഷത്രിയർ ദീർഘകാലം പാർത്തു; അങ്ങനെ അവിടെ പാർക്കവേ ഒരു സഹസ്ര വർഷം കഴിഞ്ഞുപോയി.
Verse 42
अथाभ्यगच्छद् भरतान् वसिष्ठो भगवानृषि: । तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युदूगम्याभिवाद्य च
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ ഭാരതന്മാരുടെ അടുക്കൽ എത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവ് കണ്ട അവർ എല്ലാവരും പരിശ്രമത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് മുന്നോട്ട് ചെന്നു നമസ്കരിച്ചു അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
Verse 43
अर्घ्यमशभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा । निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे
അപ്പോൾ ആ ഭാരതന്മാർ എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തിന് അർഘ്യം അർപ്പിച്ചു; ഋഷിക്കു എല്ലാം നിവേദിച്ച്, സത്കാരത്തോടെ ആ തേജസ്വിയായ മഹർഷിയെ വിധിപൂർവം আতിഥ്യം ചെയ്തു.
Verse 44
तमासने चोपविष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा । पुरोहितो भवान् नोडस्तु राज्याय प्रयतेमहि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹർഷിയെ ആദരാസനത്തിൽ ഇരുത്തിയ ശേഷം രാജാവ് സ്വയം അദ്ദേഹത്തെ വരിച്ച് പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ പുരോഹിതനാകണം; ഞങ്ങൾ വീണ്ടും രാജ്യലാഭത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്നു.”
Verse 45
ओमित्येवं वसिष्ठोडपि भारतान् प्रत्यपद्यत । अथाशभ्यषिज्चत् साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ “ഓം” എന്ന് ഉച്ചരിച്ച് വസിഷ്ഠനും ഭാരതരെ സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന് അഭിഷേകകർമ്മം നടത്തി, പൗരവനായ സംവരണനെ ഭൂമണ്ഡലമൊട്ടാകെ ഉള്ള എല്ലാ ക്ഷത്രിയരുടെയും മേൽ സാമ്രാജ്യാധിപത്യത്തിലേക്ക് അഭിഷിക്തനാക്കി—എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 46
विषाण भूत॑ सर्वस्यां पृथिव्यामिति न: श्रुतम् । भरताध्युषितं पूर्व सो5ध्यतिष्ठत् पुरोत्तमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു: അവൻ സമസ്ത ഭൂമിയുടെയും ‘വിഷാണം’ പോലെ, അഥവാ അഗ്രശിഖരവും ആശ്രയവും ആയി. മുൻപ് ഭാരതർ അധിവസിച്ചിരുന്ന പൂരുക്കളുടെ ആ ഉത്തമ നഗരത്തിൽ അവൻ പാർത്തു.
Verse 47
पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षित: । ततः स पृथिवीं प्राप्प पुनरीजे महाबल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ സർവമഹീക്ഷിത് വീണ്ടും എല്ലാ രാജാക്കളെയും കരം വഹിക്കുന്നവരാക്കി. തുടർന്ന് ഭൂമിയുടെ രാജ്യം ലഭിച്ച ആ മഹാബലൻ, ധാരാളം ദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ മഹായജ്ഞങ്ങളാൽ വീണ്ടും ഭഗവാനെ യജിച്ചു.
Verse 48
आजमीढो महायज्ैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणै: । तत: संवरणात् सौरी तपती सुषुवे कुरुम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അജമീഢവംശീയൻ (സംവരണൻ) ധാരാളം ദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ അനേകം മഹായജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. തുടർന്ന് സംവരണനാൽ സൂര്യകন্যയായ തപതി ‘കുരു’ എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 49
राजल्वे तं प्रजा: सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे । तस्य नाम्नाभिविख्यातं॑ पृथिव्यां कुरुजाज्लम्
സകല പ്രജകളും അദ്ദേഹത്തെ ‘ധർമ്മജ്ഞൻ’ എന്നു പുകഴ്ത്തി രാജാവായി വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമം കൊണ്ടുതന്നെ ഭൂമിയിൽ ആ ദേശം ‘കുരുജാങ്ഗല’മായി പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 50
कुरुक्षेत्र स तपसा पुण्यं चक्रे महातपा: । अश्ववन्तमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्
ആ മഹാതപസ്വിയായ കുരു തന്റെ തപശ്ശക്തിയാൽ കുരുക്ഷേത്രത്തെ പുണ്യഭൂമിയാക്കി. (അവനിൽ നിന്ന്) അശ്വവന്തൻ, അഭിഷ്യന്തൻ, ചൈത്രരഥൻ, മുണി (എന്നിവർ) ജനിച്ചു.
Verse 51
जनमेजयं च विख्यात॑ पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुम । पज्चैतान् वाहिनी पुत्रान् व्यजायत मनस्विनी
അവന്റെ പ്രസിദ്ധനായ പുത്രൻ ജനമേജയനെയും മറ്റു പുത്രന്മാരെയും കുറിച്ചും ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മനസ്വിനിയായ വാഹിനി അവനു ഈ അഞ്ചു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 52
अविक्षित: परिक्षित् तु शबलाश्रस्तु वीर्यवान् । आदिराजो विराजश्न शाल्मलिक्ष महाबल:
അവിക്ഷിത് (അശ്വവാനകൻ)ക്ക് എട്ട് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു—പരീക്ഷിത്, വീര്യവാനായ ശബലാശ്വൻ, ആദിരാജൻ, വിരാജൻ, മഹാബലനായ ശാൽമലി, ഉച്ചൈഃശ്രവാ, ഭംഗകാരൻ, എട്ടാമൻ ജിതാരി.
Verse 53
उच्चै:श्रवा भड़कारो जितारिश्वाष्टम: स्मृत: । एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणै: । जनमेजयादय: सप्त तथैवान्ये महारथा:
ഉച്ചൈഃശ്രവാ, ഭംഗകാരൻ, ജിതാരി—എട്ടാമനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവൻ—ഇവരും അവരിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇവരുടെ വംശത്തിൽ കർമജന്യ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധരായ പുരുഷന്മാർ ഉദിച്ചു; അവരിൽ ജനമേജയാദികളായ ഏഴുപേരും, മറ്റ് മഹാരഥന്മാരും ഉണ്ടായി.
Verse 54
परिक्षितो5भवन्_पुत्रा: सर्वे धर्मार्थकोविदा: । कक्षसेनोग्रसेनौ तु चित्रसेनश्व वीर्यवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പരീക്ഷിത്തിന് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാവരും ധർമ്മവും അർത്ഥവും നന്നായി അറിഞ്ഞവർ. അവരിൽ കക്ഷസേനനും അഗ്രസേനനും, കൂടാതെ വീര്യവാനായ ചിത്രസേനനും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 55
इन्द्रसेन: सुषेणश्ष भीमसेनश्व॒ नामतः । जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबला:
പേരിൽ അവർ ഇന്ദ്രസേനൻ, സുഷേണൻ, ഭീമസേനൻ. ജനമേജയന്റെ ഈ പുത്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ മഹാബലികളായി പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു.
Verse 56
धृतराष्ट्र: प्रथमज: पाण्डु्बाह्लीक एव च । निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली
ധൃതരാഷ്ട്രൻ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ; തുടർന്ന് പാണ്ഡുവും ബാഹ്ലീകനും; പിന്നെ മഹാതേജസ്സുള്ള നിഷധനും ബലവാനായ ജാംബൂനദനും.
Verse 57
कुण्डोदर: पदातिश्न वसातिद्चाष्टम: स्मृत: । सर्वे धर्मार्थकुशला: सर्वभूतहिते रता:
കുണ്ഡോദരൻ, പദാതി, വസാതി—വസാതിയെ എട്ടാമനായി സ്മരിക്കുന്നു. ഇവർ എല്ലാവരും ധർമ്മവും അർത്ഥവും നന്നായി അറിഞ്ഞവർ; സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ നിരതർ.
Verse 58
धृतराष्ट्रो5थ राजा55सीत् तस्य पुत्रो5थ कुण्डिक: । हस्ती वितर्क: क्राथश्व कुण्डिनश्वापि पडचम:
അതിനുശേഷം ധൃതരാഷ്ട്രൻ രാജാവായി. അവന് കുണ്ഡികൻ എന്ന പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ ഹസ്തി, വിതർക്കൻ, ക്രാഥശ്വൻ, അഞ്ചാമനായ കുണ്ഡിനനും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 59
हवि:श्रवास्तथेन्द्रा भो भुमन्युश्चापराजित: । धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान् प्रथितान् भुवि
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹവിഃശ്രവാ, ഇന്ദ്രാഭ, ഭൂമന്യു, അപരാജിത—ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ഈ മൂന്നുപേരാണ് ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധരായിരുന്നത്।
Verse 60
प्रतीपं धर्मनेत्रं च सुनेत्रं चापि भारत । प्रतीप: प्रथितस्तेषां बभूवाप्रतिमो भुवि
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവരിൽ പ്രതീപൻ, ധർമ്മനേത്രൻ, സുനേത്രൻ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവരിൽ പ്രതീപൻ ഭൂമിയിൽ ഉപമയില്ലാത്തവനായി പ്രത്യേകമായി പ്രസിദ്ധനായി।
Verse 61
इनमें धृतराष्ट्र राजा हुए। उनके पुत्र कुण्डिक
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! പ്രതീപന് മൂന്നു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—ദേവാപി, ശാന്തനു, മഹാരഥനായ ബാഹ്ലീകൻ. അവരിൽ ദേവാപി ധർമ്മാചരണത്തിലൂടെ ശ്രേയസ്സു തേടി വനത്തിലേക്ക് പോയി; അതിനാൽ ശാന്തനുവും പരാക്രമശാലിയായ ബാഹ്ലീകനും ഈ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം കൈവശമാക്കി।
Verse 62
देवापिश्न प्रवव्राज तेषां धर्महितेप्सया । शान्तनुश्न महीं लेभे बाह्लीकश्न महारथ:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള ഹിതം തേടി ദേവാപി പ്രവ്രജ്യ സ്വീകരിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയി. അതിനാൽ ശാന്തനു ഭൂമിയുടെ രാജ്യം നേടി; മഹാരഥനായ ബാഹ്ലീകനും രാജാധികാരം കൈവശമാക്കി।
Verse 63
भरतस्यान्वये जाता: सच्त्ववन्तो नराधिपा: । देवर्षिकल्पा नूपते बहवो राजसत्तमा:,राजन! भरतके वंशमें सभी नरेश धैर्यवान् एवं शक्तिशाली थे। उस वंशमें बहुत-से श्रेष्ठ नृपतिगण देवर्षियोंके समान थे
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! ഭരതന്റെ വംശത്തിൽ ധൈര്യവും ശക്തിയും ഉള്ള രാജാക്കന്മാർ ജനിച്ചു. ആ കുലത്തിൽ അനേകം ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർ ദേവർഷിമാരെപ്പോലെ ഉന്നതസ്വഭാവവും മഹത്തായ ആചരണവും ഉള്ളവരായിരുന്നു।
Verse 64
एवंविधाश्षाप्यपरे देवकल्पा महारथा: । जाता मनोरन्ववाये ऐलवंशविवर्धना:,ऐसे ही और भी कितने ही देवतुल्य महारथी मनुवंशमें उत्पन्न हुए थे, जो महाराज पुरूरवाके वंशकी वृद्धि करनेवाले थे
ഇങ്ങനെ മനുവിന്റെ വംശത്തിൽ ദേവതുല്യമായ മഹാരഥന്മാരായ അനേകരും ജനിച്ചു; അവർ ഐല (പുരൂരവ) വംശത്തെ വർദ്ധിപ്പിച്ചവർ ആയിരുന്നു.
Verse 94
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पूरुवंशानुकीर्तने चतुर्नवतितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें प्रुवंशवर्णनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ പൂരുവംശാനുകീർത്തനവിഷയമായ തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension between personal valor/self-assertion and prudent kingship: Citrāṅgada’s pursuit of superiority escalates into a high-risk confrontation, while Bhīṣma must prioritize dynastic stability after the loss.
Legitimacy is maintained through disciplined succession practices—guardianship, counsel, and ritual propriety—while power without restraint can destabilize both individual fate and institutional continuity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter functions as causal historiography, framing later Kuru crises as outcomes of succession fragility and the ethical demands placed on stewards like Bhīṣma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.