Adhyaya 72
कच-देवयानी संवादः (Kaca–Devayānī Dialogue and the Curse on Vidyā)
Upa-parva: Sanjīvanī-vidyā Upākhyāna (Kaca–Devayānī Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī addressing Kaca after his completion of vows and release by his teacher, as he prepares to depart for the deva realm. Devayānī praises Kaca’s lineage, conduct, learning, tapas, and self-restraint, and requests a formal marriage acceptance. Kaca replies with deference, affirming her honor as his guru’s daughter, but refuses the proposal by framing their relation as dharmically akin to siblinghood due to his residence within her father’s body during the prior rescues, thereby asserting a non-marriage boundary. Devayānī counters by appealing to their repeated encounters and her sustained devotion, warning that refusal will impair the success of his knowledge. Kaca maintains that his refusal is grounded in ṛṣi-dharma and teacher authorization, accepts the curse without imputing fault, and issues a counter-curse: Devayānī will not obtain a ṛṣi-born husband, and Kaca’s knowledge will bear fruit only for the one he teaches. The chapter closes with Kaca’s swift return to the devas, who commend his extraordinary service and promise enduring renown and due recompense.
Chapter Arc: Menaka, the shy yet radiant apsara, enters the forest hermitage and beholds Vishvamitra—his sins scorched away by tapas—burning like a living fire of austerity. → After saluting the rishi, Menaka begins to play near him; the wind, as if complicit, snatches at her moon-bright garment. Her feigned embarrassment and smiling reproach toward Vayu sharpen the scene into a deliberate temptation. → Vishvamitra, catching sight of Menaka’s unveiled beauty and unnameable youth, is struck—his mind turning from tapas to desire; the great ascetic becomes kama-vasha (overpowered by passion). → The chapter seals the turning: the rishi’s inner conquest falters, and the stage is set for their union and its consequence—Shakuntala’s birth and the forest’s protective hush around the coming child. → From this lapse of tapas will arise a child of destiny—how will the forest, the rishis, and fate receive the newborn who will later bind kings and lineages?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५ श्लोक मिलाकर कुल ५७ श्लोक हैं) अपना छा सं: - दुष्यन्तके पिताके 'इलिल' और “ईलिन' दोनों ही नाम मिलते हैं। द्विसप्ततितमो< ध्याय: मेनका-विश्वामित्र-मिलन
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—മേനക ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) സദാ വേഗഗമനായ വായുവിനോട് അവളോടൊപ്പം പോകുവാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. തുടർന്ന് യഥാകാലം മേനക വായുദേവനോടൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 2
अथापश्यद् वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् | विश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे
അപ്പോൾ ഭീരുസ്വഭാവമുള്ള സുന്ദരി മേനക വനത്തിലെ ഒരു ആശ്രമത്തിൽ കടുത്ത തപസ്സിൽ ലീനനായ വിശ്വാമിത്ര മുനിയെ കണ്ടു. തപോബലത്താൽ അദ്ദേഹം തന്റെ പാപകലുഷങ്ങളെല്ലാം ദഹിപ്പിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.
Verse 3
अभिवाद्य ततः सा त॑ प्राक्रीडदृषिसंनिधौ । अपोवाह च वासो<स्या मारुत: शशिसंनिभम्
അപ്പോൾ ആ അപ്സരസ് മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ പലവിധ ക്രീഡകൾ ആരംഭിച്ചു. അതിനിടയിൽ മാർുതൻ അവളുടെ ചന്ദ്രസമമായ പ്രകാശമുള്ള വസ്ത്രം ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പറത്തിക്കളഞ്ഞു.
Verse 4
सागच्छत् त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिप्सती । स्मयमानेव सव्रीड मारुतं वरवर्णिनी
വസ്ത്രം തിരികെ ലഭിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ സുന്ദരവർണ്ണിനി മേനക അത് വീണിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് ഭൂമിയിലൂടെയായി വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചെന്നു. ലജ്ജയോടെ, ചിരിയോടെയെന്നപോലെ, വായുദേവനെ ശാസിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നി.
Verse 5
पश्यतस्तस्य तत्रर्षेरप्पयग्निसमतेजस: । विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थामनिन्दिताम्
അവിടെ അഗ്നിസമമായ തേജസ്സുള്ള ആ ഋഷി നോക്കിനിൽക്കേ, വിശ്വാമിത്രൻ ആ അനിന്ദ്യസ്ത്രീയെ വിഷമസ്ഥിതിയിൽ നിൽക്കുന്നവളായി കണ്ടു.
Verse 6
गृद्धां वाससि सम्भ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तम: । अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद् विवृतां तदा
അപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ മേനകയെ കണ്ടു—അവൾ ഭീതിയിലും ആശങ്കയിലും ആയിരുന്നു, വസ്ത്രം അസ്തവ്യസ്തമായിരുന്നു; അവളുടെ യൗവനവും സൗന്ദര്യവും നിർവചിക്കാനാകാത്തത്ര അതുല്യം—അങ്ങനെ അവൾ അന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ വെളിപ്പെട്ടു നിന്നു.
Verse 7
तस्या रूपगुणान् दृष्टवा स तु विप्रर्षभस्तदा । चकार भावं संसर्गात् तया कामवशं गत:,उसके रूप और गुणोंको देखते ही विप्रवर विश्वामित्र कामके अधीन हो गये। सम्पर्कमें आनेके कारण मेनकामें उनका अनुराग हो गया
അവളുടെ രൂപവും ഗുണങ്ങളും കണ്ട ആ വിപ്രശ്രേഷ്ഠൻ അന്നുതന്നെ വികാരവശനായി; അവളുടെ സാന്നിധ്യ-സംസർഗ്ഗം മൂലം കാമവശനായി മേനകയോടു അനുരാഗം അവനിൽ ഉദിച്ചു.
Verse 8
न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता । तौ तत्र सुचिरं कालमुभौ व्यहरतां तदा
അവൻ അവളെ സ്വീകരിക്കുവാൻ ക്ഷണിച്ചു; അവളും—നിന്ദാരഹിതാചാരിണി—സമ്മതിച്ചു. അവിടെ ആ സ്ഥലത്ത് അവർ ഇരുവരും ദീർഘകാലം ഒരുമിച്ച് കഴിഞ്ഞു.
Verse 9
रममाणौ यथाकामं यथैकदिवसं तथा । (कामक्रोधावजितवान मुनिर्नित्यं क्षमान्वित: । चिरार्जितस्य तपस: क्षयं स कृतवानृषि: ।।
അവർ ഇരുവരും ഇഷ്ടാനുസരണം രമിച്ചു; ദിനങ്ങൾ ദിനങ്ങളായി കടന്നിട്ടും ഒരേ ദിനംപോലെ തോന്നി. ഒടുവിൽ ആ മുനി മേനകയിൽ ശകുന്തലയെ ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 10
प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् | जाततमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनीमनु
ഹിമവാന്റെ മനോഹര പ്രദേശത്ത്, മാലിനീ നദീതീരത്ത്, മേനക പ്രസവിച്ച ശേഷം ആ നവജാത ശിശുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മാലിനിയുടെ തീരം പിന്തുടർന്ന് പോയി.
Verse 11
कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम् | त॑ं वने विजने गर्भ सिंहव्याप्रसमाकुले
തന്റെ ലക്ഷ്യം സാധിച്ച ശേഷം അവൾ വേഗത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)യുടെ സഭയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. സിംഹ-വ്യാഘ്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ നിർജന, ഏകാന്ത വനത്തിൽ ഗർഭിണിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു—അടുത്തതായി വരാനിരിക്കുന്ന സംരക്ഷണവും പരിചരണവും എന്ന ധർമ്മബാധ്യതയ്ക്ക് ഭീതിജനകമായ പശ്ചാത്തലമായി അത് നിന്നു.
Verse 12
दृष्टवा शयानं शकुना: समन्तात् पर्यवारयन् | नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिन:
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ കിടന്നിരുന്ന ആ ബാലികയെ കണ്ടപ്പോൾ പക്ഷികൾ നാലുവശത്തുനിന്നും കൂടി അവളെ ചുറ്റി കാവൽവലയം തീർത്തു. വനത്തിലെ മാംസലോഭികളായ ക്രവ്യാദ മൃഗങ്ങൾക്കും ആ നിർദോഷ കുഞ്ഞിനെ ഹാനിപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 13
उन्होंने मेनकाको अपने निकट आनेका निमन्त्रण दिया। अनिन्द्य सुन्दरी मेनका तो यह चाहती ही थी
അവിടെ ശകുന്തങ്ങൾ (പക്ഷികൾ) മേനകയുടെ മകളെ നാലുവശത്തുനിന്നും കാത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഞാൻ സ്നാനാദി കർമങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് വന്നപ്പോൾ, ഈ ശിശുവിനെ അവിടെ കിടന്നിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 14
द्विजा ऊचु: विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यास भूतां भरस्व वै । कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकीं गत: ।।
പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! വിശ്വാമിത്രന്റെ ഈ പുത്രി ന്യാസമായി (ഏല്പിച്ച വിശ്വാസമായി) നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു; ദയവായി അവളുടെ ഭാരമേറ്റെടുക്കുക. കൗശികീ തീരത്തേക്ക് പോയ നിങ്ങളുടെ സുഹൃത്ത് വിശ്വാമിത്രൻ കാമവും ക്രോധവും ജയിച്ചില്ല; അതിനാൽ നിങ്ങൾ കരുണയോടെ അവന്റെ പുത്രിയെ പോഷിപ്പിൻ.” ഇങ്ങനെ പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു. കണ്വൻ പറഞ്ഞു—“എനിക്ക് എല്ലാ ജീവികളുടെ ശബ്ദഭാഷയും അറിയാം; എല്ലാ ജന്തുക്കളോടും കരുണയുണ്ട്. അതുകൊണ്ട്, നിർജന മഹാവനത്തിൽ പക്ഷികൾ ചുറ്റിനിന്ന ഈ ബാലികയെ അവിടെ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന്, ഞാൻ അവളെ എന്റെ പുത്രിയായി സ്ഥാപിച്ചു.”
Verse 15
शरीरकृत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुज्जते । क्रमेणैते त्रयो<प्युक्ता: पितरो धर्मशासने
ഗർഭാധാനത്തിലൂടെ ശരീരം നിർമ്മിക്കുന്നവൻ, അഭയദാനം നൽകി പ്രാണങ്ങളെ കാക്കുന്നവൻ, കൂടാതെ ആരുടെ അന്നം ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുവോ—ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ ക്രമമായി ഈ മൂന്നുപേരും ‘പിതാക്കൾ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 16
निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तै: परिवारिता । शकुन्तलेति नामास्या: कृतं चापि ततो मया
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—നിർജന വനത്തിൽ അവൾ ശകുന്തങ്ങൾ (പക്ഷികൾ) ചുറ്റിനിന്ന് പരിപാലിച്ചതിനാൽ ഞാൻ അവൾക്ക് ‘ശകുന്തലാ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു.
Verse 17
एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् | शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता,ब्रह्म! इस प्रकार शकुन्तला मेरी बेटी हुई, आप यह जान लें। प्रशंसनीय शील- स्वभाववाली शकुन्तला भी मुझे अपना पिता मानती है
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞുകൊൾക: ശകുന്തലാ എന്റെ പുത്രിയാണ്; അനിന്ദ്യചരിത്രയയായ ശകുന്തലയും എന്നെയേ പിതാവായി കരുതുന്നു.
Verse 18
शकुन्तलोवाच एतदाचष्ट पृष्ट: सन् मम जन्म महर्षये | सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप
ശകുന്തല പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! മഹർഷി ചോദിച്ചപ്പോൾ എന്റെ പിതാവായ കണ്വൻ എന്റെ ജന്മവൃത്താന്തം ഇങ്ങനെ അവനോട് പറഞ്ഞു. അതിനാൽ, ഹേ മനുഷ്യാധിപാ, എന്നെ കണ്വന്റെ പുത്രിയെന്നായി അറിയുക.
Verse 19
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती । इति ते कथितं राजन् यथावृत्तं श्रुतं मया
ശകുന്തല പറഞ്ഞു—രാജാവേ! എന്നെ ജനിപ്പിച്ച പിതാവിനെ ഞാൻ അറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ കണ്വനെയേ പിതാവായി കരുതുന്നു. മഹാരാജാ! ഞാൻ കേട്ടതു നടന്നതുപോലെ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു.
Verse 56
अग्निके समान तेजस्वी महर्षि विश्वामित्रके देखते-देखते वहाँ यह घटना घटित हुई। वह अनिन्द्य सुन्दरी विषम परिस्थितिमें पड़ गयी थी और घबराकर वस्त्र लेनेकी इच्छा कर रही थी। उसका रूप-सौन्दर्य अवर्णनीय था। तरुणावस्था भी अद्भुत थी। उस सुन्दरी अप्सराको मुनिवर विश्वामित्रने वहाँ नंगी देख लिया
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കേ അവിടെ ഈ സംഭവം നടന്നു. അനിന്ദ്യസുന്ദരിയായ അപ്സരസ് വിഷമാവസ്ഥയിൽ പെട്ട് ഭയന്ന് വസ്ത്രം ലഭിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ചു. അവളുടെ രൂപസൗന്ദര്യം വർണ്ണനാതീതം; യുവത്വത്തിന്റെ പുഷ്ടി അത്ഭുതകരം. ആ സ്ഥലത്ത് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ആ സുന്ദരി അപ്സരസിനെ നഗ്നയായി കണ്ടുപോയി.
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक इकद्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ സംഭവപർവത്തിൽ ശകുന്തലോപാഖ്യാനവിഷയകമായ എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 72
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने द्विसप्ततितमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ആദിപർവണി സംഭവപർവണി ശകുന്തലോപാഖ്യാനേ എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായഃ।
Verse 133
निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तै: परिवारिताम् । (मां दृष्टवैवान्वपद्यन्त पादयो: पतिता द्विजा: । अब्रुवज्छकुना: सर्वे कल॑ मधुरभाषिण: ।।
രമ്യമായ നിർജനവനത്തിൽ അവളെ പക്ഷികൾ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു. എന്നെ കണ്ടയുടൻ ആ മധുരഭാഷികളായ ദ്വിജപക്ഷികൾ എന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, മൃദുസ്വരത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether relational desire and perceived reciprocity can override guru-dharma: Devayānī seeks marriage, while Kaca asserts that his student status and guru-kinship impose a binding boundary against acceptance.
The chapter emphasizes that disciplined role-ethics (niyama) can legitimately constrain personal preference, and that knowledge and power are ethically conditioned—speech and intention shape outcomes as much as accomplishment.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-commentary is functional: vidyā’s ‘fruit’ is shown to depend on ethical context and transmission—Kaca’s learning remains effective, but only through authorized teaching to another.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.