Adhyaya 60
Adhyāya 60: Devagaṇa–Ṛṣi–Prajāpatīnāṃ Sambhavaḥ (Origins of Divine Classes, Sages, and Progenitors)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Origins)
Vaiśaṃpāyana enumerates key origin-lines that connect cosmic governance to later epic history. He first lists the six mind-born sons of Brahmā—Marīci, Aṅgiras, Atri, Pulastya, Pulaha, and Kratu—and identifies the eleven Rudras associated with Sthāṇu (Śiva) (including names such as Mṛgavyādha, Śarva, Nirṛti, Ajaikapād, Ahirbudhnya, Pinākī, Dahana, Īśvara, Kapālī, Sthāṇu, Bhava). He then expands collateral genealogies: Aṅgiras’s notable sons (Bṛhaspati, Ucathya, Saṃvarta), Pulastya’s association with rākṣasas, Pulaha’s with beasts and related classes, and Kratu’s offspring described as truth-vowed and world-renowned. Dakṣa’s birth and his fifty daughters are introduced, with their distribution to Dharma (ten), Soma (twenty-seven), and Kaśyapa (thirteen), followed by the naming of Dharma’s ten wives (Kīrti, Lakṣmī, Dhṛti, Medhā, Puṣṭi, Śraddhā, Kriyā, Buddhi, Lajjā, Mati). The chapter outlines the eight Vasus (Dhara, Dhruva, Soma, Aha, Anila, Anala, Pratyūṣa, Prabhāsa) and selected descendants (e.g., Agni’s son Kumāra/Skanda with epithets and associates). It includes Viśvakarmā’s role as divine artisan, the emergence of Dharma in anthropomorphic form, and Bhṛgu’s lineage through Śukra, Cyavana, Aurva, Ṛcīka, Jamadagni, and Rāma (Paraśurāma). The discourse further maps ancillary births (Lakṣmī as sister of Dhātā and Vidhātā; Adharma and Nirṛti’s offspring; bird lineages from Tāmra; animal lineages from krodhavaśā women; elephant and species origins; nāgas and pannagas; Garuḍa and Aruṇa). It closes with a phalaśruti-like statement that hearing this ordered account of origins purifies, increases knowledge, and supports an elevated destiny.
Chapter Arc: जनमेजय के सर्पयज्ञ की दीप्त सभा में अचानक महर्षि वेदव्यास का आगमन होता है—जिनका जन्म, तेज और वेद-व्यवस्था स्वयं कथा का प्रमाण बनकर उपस्थित होते हैं। → सभा-वंदना और सत्कार के बाद जनमेजय हाथ जोड़कर निवेदन करता है कि कुरु-पाण्डवों के प्राचीन भेद, उसके कारण बने सर्वनाश, और उस इतिहास का यथार्थ क्रम उसे सुनाया जाए; व्यास अपने अधिकार से कथा-परंपरा को स्थापित करते हैं। → व्यास वैशम्पायन को आज्ञा देते हैं—“कुरुओं और पाण्डवों में जो भेद हुआ, जो तुमने मुझसे सुना है, वह सब राजा को कहो”; गुरु-आज्ञा से वैशम्पायन महाभारत-इतिहास का वाचन आरम्भ करने को उद्यत होता है। → कथा का ‘अधिकार’ और ‘वक्ता’ निश्चित हो जाते हैं: व्यास स्रोत हैं, वैशम्पायन वाचक हैं, जनमेजय श्रोता है; सभा सन्नद्ध होकर पुरातन इतिवृत्त सुनने के लिए स्थिर हो जाती है। → वैशम्पायन द्वारा कुरु-पाण्डव-विभेद और विनाश-प्रसंग का वास्तविक आरम्भ अगले अध्याय में खुलने को ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
षष्टितमो< ध्याय: जनमेजयके यज्ञमें व्यासमजीका आगमन
സൗതി പറഞ്ഞു—ശൗനകാ! രാജാവ് ജനമേജയൻ സർപ്പസത്രത്തിനായി ദീക്ഷിതനായതായി കേട്ടപ്പോൾ, വിദ്യാസമ്പന്നനായ ഋഷി കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) അന്നേ സമയം അവിടെ എത്തി।
Verse 2
जनयामास यं काली शक्ति: पुत्रात् पराशरात् कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम्
ശക്തിയുടെ പുത്രി കാളി, കന്യാവസ്ഥയിൽ തന്നേ, പരാശരനിലൂടെ യമുനാദ്വീപിൽ ആരെ പ്രസവിച്ചുവോ—അവൻ പാണ്ഡവരുടെ പിതാമഹൻ (വ്യാസൻ) ആകുന്നു।
Verse 3
जातमात्रश्न यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् | वेदांश्नाधिजगे साड्रान् सेतिहासान् महायशा:
ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹം ഇഷ്ടമാത്രത്താൽ ക്ഷണത്തിൽ ദേഹം വളർത്തി; മഹായശസ്സനായ ആ വ്യാസൻ അങ്ങങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളെയും ഇതിഹാസപരമ്പരയെയും ഉടൻ തന്നെ അധിഗമിച്ചു।
Verse 4
यन्नैति तपसा वक्षिन्न वेदाध्ययनेन च । न व्रतैनोंपवासैश्ल न प्रशान्त्या न मन्युना
ഹേ വാക്പടുവേ! ആ പരമതത്ത്വം തപസ്സുകൊണ്ടും അല്ല, വേദാധ്യയനത്തിലൂടെയും അല്ല; വ്രതങ്ങളാലും അല്ല, ഉപവാസങ്ങളാലും അല്ല; ബാഹ്യശാന്തിയാലും അല്ല, ക്രോധത്താലും അല്ല (ലഭിക്കുന്നത്).
Verse 5
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वर: । परावरज्ञो ब्रह्मर्षि: कवि: सत्यव्रत शुचि:
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—വേദവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വ്യാസൻ ഒരേയൊരു വേദത്തെ നാലായി വിഭജിച്ചു. അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മർഷി; പരവും അപരവും അറിയുന്ന തത്ത്വജ്ഞൻ; ത്രികാലദർശിയായ കവി; സത്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരൻ; പരമശുചി.
Verse 6
यः पाए-डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्पजीजनत् । शान्तनो: संततिं तन्वन् पुण्यकीर्तिमहायशा:
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—പുണ്യകീർത്തിയും മഹായശസ്സും ഉള്ള അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് ശാന്തനുവിന്റെ വംശപരമ്പര വിപുലമാക്കാൻ പാണ്ഡുവിനെയും ധൃതരാഷ്ട്രനെയും വിദുരനെയും ജനിപ്പിച്ചത്.
Verse 7
जनमेजयस्य राजर्षे: स महात्मा सदस्तदा । विवेश सहित: शिष्यैवेंदवेदाड़पारगै:,उन महात्मा व्यासने वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान शिष्योंके साथ उस समय राजर्षि जनमेजयके यज्ञमण्डपमें प्रवेश किया
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ വ്യാസൻ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതരായ ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടെ രാജർഷി ജനമേജയന്റെ യജ്ഞസഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 8
तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिददेवैरिव पुरन्दरम्
അവിടെ അദ്ദേഹം സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാജാവ് ജനമേജയനെ കണ്ടു; അനേകം സഭാസദസ്സുകൾ ചുറ്റിനിന്നത്, ദേവന്മാർ ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 9
तथा मूर्धाभिषिक्तैश्न नानाजनपदेश्वरै: । ऋषच्विम्भि््रह्म॒कल्पैश्व कुशलैर्यज्ञसंस्तरे
അതുപോലെ, രാജാഭിഷേകം ലഭിച്ച വിവിധ ജനപദങ്ങളുടെ അധിപന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ എല്ലാടവും ചുറ്റിനിന്നു; യജ്ഞക്രമങ്ങളിൽ നിപുണരും ബ്രഹ്മസദൃശമായ ഗൗരവമുള്ളവരുമായ ഋത്വിജന്മാരും ചുറ്റുമുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 10
जनमेजयस्तु राजर्षिदृष्टवा तमृषिमागतम् । सगणो<थभ्युद्ययौ तूर्ण प्रीत्या भरतसत्तम:
രാജർഷി ജനമേജയൻ ആ മഹർഷിയുടെ ആഗമനം കണ്ട ഉടൻ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു. ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് അനുചരസംഘത്തോടുകൂടെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് ചെന്നു യഥോചിത ബഹുമാനത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 11
काउ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमत:ः प्रभु: । आसन कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पते:
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—സഭയിലെ മുതിർന്നവരുടെ സമ്മതത്തോടെ പ്രഭുവായ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിനായി സ്വർണ്ണവിഷ്ടരമെന്ന ആസനം ഒരുക്കി; ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിക്ക് ആസനം നൽകുന്നതുപോലെ.
Verse 12
तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । पूजयामास राजेन्द्र: शास्त्रदृष्टेन कर्मणा,देवर्षियोंद्वारा पूजित वरदायक व्यासजी जब वहाँ बैठ गये, तब राजेन्द्र जनमेजयने शास्त्रीय विधिके अनुसार उनका पूजन किया
ദേവർഷിസമൂഹം പൂജിച്ച വരദായകനായ വ്യാസൻ അവിടെ ആസനസ്ഥനായപ്പോൾ, രാജേന്ദ്രൻ ജനമേജയൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു.
Verse 13
पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्य गां च विधानतः । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत्
അവൻ വിധിപ്രകാരം തന്റെ പിതാമഹനായ കൃഷ്ണദ്വൈപായനന്—ആ ബഹുമാനങ്ങൾക്ക് അർഹനായവന്—പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം, കൂടാതെ ഒരു പശുവും സമർപ്പിച്ചു.
Verse 14
प्रतिगृह तु तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । गां चैव समनुज्ञाप्य व्यास: प्रीतो5भवत् तदा,पाण्डववंशी जनमेजयसे वह पूजा ग्रहण करके गौके सम्बन्धमें अपना आदर व्यक्त करते हुए व्यासजी उस समय बड़े प्रसन्न हुए
പാണ്ഡവവംശജനായ ജനമേജയനിൽ നിന്ന് ആ പൂജ സ്വീകരിക്കുകയും, പശുവിന്റെ ദാനത്തെക്കുറിച്ചും കൃപാപൂർവ്വം സമ്മതം നൽകുകയും ചെയ്ത വ്യാസൻ അപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി.
Verse 15
तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात् प्रपितामहम् | उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृष्छठनामयम्,पितामह व्यासजीका प्रेमपूर्वक पूजन करके जनमेजयका चित्त प्रसन्न हो गया और वे उनके पास बैठकर कुशल-मंगल पूछने लगे
ഇങ്ങനെ സ്നേഹഭക്തിയോടെ ആ പ്രപിതാമഹനെ പൂജിച്ച്, സന്തുഷ്ടഹൃദയത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്ന് കുശലമംഗലം ചോദിച്ചു—നിങ്ങൾ നിരാമയനാണോ, യാതൊരു ദുഃഖവും ഇല്ലല്ലോ?
Verse 16
भगवानपि तं॑ दृष्टवा कुशल प्रतिवेद्य च । सदस्यै: पूजित: सर्वे: सदस्यान् प्रत्यपूजयत्,भगवान् व्यासने भी जनमेजयकी ओर देखकर अपना कुशल-समाचार बताया तथा अन्य सभासदोंद्वारा सम्मानित हो उनका भी सम्मान किया
ഭഗവാൻ വ്യാസനും അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട ഉടൻ തന്റെ കുശലവാർത്ത അറിയിച്ചു; പിന്നെ എല്ലാ സഭാസദന്മാരാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, അദ്ദേഹം കൂടി മറുപടി ആദരമായി സഭാസദന്മാരെ യഥോചിതമായി ബഹുമാനിച്ചു.
Verse 17
ततस्तु सहित: सर्वे: सदस्यैर्जनमेजय: । इदं पश्चाद् द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत् कृताञज्जलि:,तदनन्तर सब सदस्योंसहित राजा जनमेजयने हाथ जोड़कर द्विजश्रेष्ठ व्यासजीसे इस प्रकार प्रश्न किया
അതിനുശേഷം എല്ലാ സഭാസദന്മാരോടും കൂടെ രാജാവ് ജനമേജയൻ കൃതാഞ്ജലിയോടെ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ വ്യാസനോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു.
Verse 18
जनमेजय उवाच कुरूणां पाण्डवानां च भवानू प्रत्यक्षदर्शिवान् तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमान त्वया द्विज
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ കൗരവരെയും പാണ്ഡവരെയും പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടവനാണ്; അതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ വിവരണമായി അവരുടെ ആചാര-ചരിത്രവൃത്താന്തം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 19
कथं समभवद् भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तच्च युद्ध कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत्
അവർ അക്ലിഷ്ടകർമ്മികൾ, ധർമ്മകർമ്മനിരതർ ആയിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവരിൽ ഭേദബുദ്ധി എങ്ങനെ ഉദിച്ചു? കൂടാതെ അനേകം ജീവികളുടെ അന്ത്യം വരുത്തിയ ആ മഹായുദ്ധം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?
Verse 20
पितामहानां सर्वेषां दैवेनानिष्टचेतसाम् । कार्त्स्न्येनितन्ममाचक्ष्व यथावृत्तं द्विजोत्तम
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ദൈവവശാൽ എന്റെ സർവ്വ പിതാമഹന്മാരുടെ മനസ്സുകൾ യുദ്ധരൂപമായ അനിഷ്ടത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ തിരിഞ്ഞുവെന്നതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വൃത്താന്തം സംഭവിച്ചതുപോലെ എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക।
Verse 21
सौतिरुवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा कृष्णद्वैधायनस्तदा । शशास शिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके
സൗതി പറഞ്ഞു—ജനമേജയന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശ്രീകൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസൻ അപ്പോൾ സമീപത്ത് ഇരുന്ന തന്റെ ശിഷ്യനായ വൈശമ്പായനനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു।
Verse 22
व्यास उवाच कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदो5भवत् पुरा । तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्त: श्रुववानसि
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വൈശമ്പായനാ! പൂർവകാലത്ത് കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ എങ്ങനെ ഭേദം ഉണ്ടായുവോ, നീ എന്നിൽ നിന്ന് കേട്ടതെല്ലാം ഈ രാജാവ് ജനമേജയനോട് സമ്പൂർണ്ണമായി പറയുക।
Verse 23
गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । आचचक्षे तत: सर्वमितिहासं पुरातनम्
ഗുരുവിന്റെ വചനം അംഗീകരിച്ച്, അപ്പോൾ വിപ്രശ്രേഷ്ഠനായ വൈശമ്പായനൻ ആ പുരാതന ഇതിഹാസം മുഴുവനായി വിവരണം ആരംഭിച്ചു।
Verse 24
राज्ञे तस्मै सदस्येभ्य: पार्थिवेभ्यश्व सर्वश: । भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा
അപ്പോൾ ആ രാജാവിനും സഭാസദസ്സുകൾക്കും അവിടെ സന്നിഹിതരായ എല്ലാ പാർത്ഥിവർക്കും മുന്നിൽ, കുരു–പാണ്ഡവർ തമ്മിൽ അന്നുണ്ടായ ഭേദവും അവരുടെ സമ്പൂർണ്ണ വിനാശവും സംബന്ധിച്ച വൃത്താന്തം പറയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി।
Verse 60
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि कथानुबन्धे षष्टितमो5ध्याय: ।। ६० || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत अंशावतरणपर्वमें कथानुबन्धविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തുള്ള അംശാവതരണപർവത്തിൽ കഥാനുബന്ധവിഷയകമായ അറുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter does not stage a single immediate dharma-sankat; instead it frames a structural ethical problem: how authority and obligation are justified through descent, sanctioned unions, and assigned functions, which later episodes must interpret amid conflicting duties.
The upadeśa is that human history is intelligible only within a wider causal map: lineages encode roles, capacities, and constraints, and disciplined attention to origins supports clearer judgment about dharma in complex situations.
Yes. The closing verses state that hearing this ordered account of great beings’ origins purifies the listener from wrongdoing, supports comprehensive understanding, and is associated with attaining an elevated course (gati), functioning as a chapter-level phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.