Adhyaya 39
आदि पर्व — अध्याय 39: तक्षक–काश्यप संवादः, न्यग्रोधसंजीवनम्, पारिक्षितोपायः
Upa-parva: Āstīka Parva (Serpent-sacrifice frame and Takṣaka–Parīkṣit episode)
Chapter 39 presents a tightly structured sequence of dialogue and demonstration. Takṣaka challenges the healer Kāśyapa to counteract venom and demands proof of mantra-power; as a test, Takṣaka bites a nyagrodha (banyan), which combusts and becomes ash. Kāśyapa then publicly restores the tree from ash through vidyā, escalating the contest from harm to revival and establishing his technical competence. Takṣaka pivots to motive analysis, asking why Kāśyapa is traveling and offering to supply the desired reward directly, arguing that Parīkṣit is already under a brahminical curse and therefore difficult to save, and that Kāśyapa’s reputation could be imperiled by failure. Kāśyapa admits a financial motive and accepts Takṣaka’s superior payment, then—after divinatory assessment—turns back, having recognized the king’s shortened lifespan. Takṣaka proceeds toward Nāgasāhvaya, learns of protective measures around the king, and devises māyā-based deception: agents in ascetic guise deliver fruit, leaves, and water to Parīkṣit. The king accepts, shares the offerings, and a minute worm-like form is noticed within a fruit—foreshadowing Takṣaka’s concealed entry and the impending fatal outcome.
Chapter Arc: सौतिपुत्र उग्रश्रवा एलापत्र नाग की पुरानी बात उठाते हैं—नागों के उद्धार का उपाय केवल एक ही है: जरत्कारु ऋषि से वासुकि की बहन का विवाह। → वासुकि उस कन्या की रक्षा करता रहता है और उचित समय की प्रतीक्षा करता है; उधर देव-दानव समुद्र-मंथन में वासुकि को नेत्र (रस्सी) बनाते हैं, जिससे उसका महत्व तो बढ़ता है पर शाप-भय और भविष्य की अनिवार्यता भी और तीखी हो जाती है। → ब्रह्मा स्वयं देवताओं के सामने एलापत्र द्वारा कही गई भविष्यवाणी की पुष्टि करते हैं और स्पष्ट आज्ञा देते हैं—उग्र तप में रत ब्राह्मण जरत्कारु उत्पन्न हो चुका है; अवसर देखकर वासुकि अपनी बहन उसे प्रदान करे। → ब्रह्म-वचन सुनकर शाप-भय से मोहित वासुकि तुरंत नागों को आदेश देता है—जरत्कारु का पता लगाओ, और जैसे ही वह पत्नी-वरण की इच्छा करे, तत्काल सूचना दो; साथ ही वह अपनी बहन को लेकर विवाह-प्रयत्न में जुट जाता है। → नाग-गण जरत्कारु की खोज में निकलते हैं—क्या वह विवाह स्वीकार करेगा, और क्या यही उपाय नागों को जनमेजय के सर्पसत्र से बचा पाएगा?
Shlokas
Verse 1
अपना छा | >> ्र>र्ज एकोनचत्वारिशोड ध्याय: ब्रह्माजीकी आज्ञासे वासुकिका जरत्कारु मुनिके साथ अपनी बहिनको ब्याहनेके लिये प्रयत्नशील होना सौतिरुवाच एलापत्रवच: श्रुत्वा ते नागा द्विजसत्तम | सर्वे प्रह्ष्टमनस: साधु साथ्वित्यथाब्रुवन्
സൗതി പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഏലാപത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ നാഗന്മാരുടെ ഹൃദയം ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു. അവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച്— “സാധു! സാധു!” എന്നു വിളിച്ചു. വാസുകിയും അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു; ബ്രഹ്മാജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ധർമസമ്മതമായ വിവാഹക്രമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, അന്നുതന്നെ മുതൽ തന്റെ സഹോദരി ജരത്കാരുവിനെ പ്രത്യേക സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
ततः प्रभृति तां कन्यां वासुकि: पर्यरक्षत । जरत्कारुं स्वसारं वै परं हर्षमवाप च
അന്നുമുതൽ വാസുകി ആ കന്യകയെ—തന്റെ സഹോദരി ജരത്കാരുവിനെ—ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിച്ചു; അവന് മഹത്തായ ആനന്ദം ലഭിച്ചു.
Verse 3
ततो नातिमहान् काल: समतीत इवाभवत् | अथ देवासुरा: सर्वे ममन्थुर्वरुणालयम्
അതിനുശേഷം വലിയ സമയം കഴിഞ്ഞതുപോലും തോന്നാതെ—സകല ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്ന് വരുണാലയമായ സമുദ്രം മഥിച്ചു.
Verse 4
तत्र नेत्रमभून्नागो वासुकिर्बलिनां वर: । समाप्यैव च तत् कर्म पितामहमुपागमन्
ആ പ്രവർത്തിയിൽ ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വാസുകി നാഗൻ যেন മുഖ്യ ഉപകരണം (നേത്രം) ആയി. ആ കര്മ്മം പൂർത്തിയാക്കി അവർ പിതാമഹ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു.
Verse 5
देवा वासुकिना सार्थ पितामहमथाब्रुवन् | भगवउ्छापभीतो<यं वासुकिस्तप्यते भूशम्
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ വാസുകിയോടുകൂടെ പിതാമഹനോട് പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! ഈ വാസുകി മാതൃശാപഭീതിയാൽ അത്യന്തം ദുഃഖിച്ച് കത്തുന്നു.”
Verse 6
अस्यैतन्मानसं शल्यं समुद्धर्तु त्वमरहसि । जनन्या: शापजं देव ज्ञातीनां हितमिच्छत:
ഹേ ദേവാ! ജനനിയുടെ ശാപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ മാനസിക ശല്യം അവന്റെ ഹൃദയ-മനസ്സിൽ കുത്തിനിൽക്കുന്നു; അത് പിഴുതെടുക്കാൻ നിങ്ങൾക്കാകും. ഈ നാഗരാജൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അവന്റെ വേദന നീക്കുക.
Verse 7
हितो हायं सदास्माकं प्रियकारी च नागराट् । प्रसादं कुरु देवेश शमयास्य मनोज्वरम्
ഹേ ദേവേശാ! ഈ നാഗരാജൻ എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ ഹിതൈഷിയും പ്രിയകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനുമാണ്. അതിനാൽ കൃപചെയ്ത് അവന്റെ മനോജ്വരം ശമിപ്പിക്കണമേ.
Verse 8
ब्रह्मोवाच मयैव तद् वितीर्ण वै वचनं मनसामरा: । एलापत्रेण नागेन यदस्याभिहितं पुरा
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ അമരദേവന്മാരേ! ആ വചനം ഞാൻ മനസ്സിലെ സംकल्पത്താൽ തന്നെയാണ് നൽകിയതു. എലാപത്രൻ എന്ന നാഗൻ മുമ്പ് വാസുകിയോട് പറഞ്ഞത് സത്യത്തിൽ എന്റെ പ്രേരണയാൽ തന്നെയായിരുന്നു.
Verse 9
तत् करोत्वेष नागेन्द्र: प्राप्तकालं वच: स्वयम् । विनशिष्यन्ति ये पापा न तु ये धर्मचारिण:
അതുകൊണ്ട് ഈ നാഗേന്ദ്രൻ കാലം വന്നപ്പോൾ ആ വചനപ്രകാരം സ്വയം പ്രവർത്തിക്കട്ടെ. ജനമേജയന്റെ യാഗത്തിൽ പാപികളായ സർപ്പന്മാർ മാത്രമേ നശിക്കൂ; ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നവർ നശിക്കുകയില്ല.
Verse 10
उत्पन्न: स जरत्कारुस्तपस्युग्रे रतो द्विज: । तस्यैष भगिनीं काले जरत्कारुं प्रयच्छतु
ഇപ്പോൾ ജരത്കാരു എന്ന ദ്വിജൻ ഉഗ്രതപസ്സിൽ നിരതനായിരിക്കുന്നു. കാലം നോക്കി (വാസുകി) തന്റെ സഹോദരി ജരത്കാരുവിനെ ആ ഋഷി ജരത്കാരുവിന് സമർപ്പിക്കട്ടെ.
Verse 11
एलापत्रेण यत् प्रोक्ते वचनं भुजगेन ह | पन्नगानां हितं देवास्तत् तथा न तदन्यथा,देवताओ! एलापत्र नागने जो बात कही है, वही सर्पोके लिये हितकर है। वही बात होनेवाली है। उससे विपरीत कुछ भी नहीं हो सकता
ഹേ ദേവന്മാരേ! എലാപത്രൻ എന്ന ഭുജഗൻ പറഞ്ഞ വചനം പന്നഗങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായുള്ളതാണ്. അത് അങ്ങനെ തന്നെയാകും; അതിന് വിരുദ്ധമായി ഒന്നും സംഭവിക്കുകയില്ല.
Verse 12
सौतिरुवाच एतच्छुत्वा तु नागेन्द्र: पितामहवचस्तदा । संदिश्य पन्नगान् सर्वान् वासुकि: शापमोहित:
സൗതി പറഞ്ഞു—പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ വചനം കേട്ടപ്പോൾ, ശാപത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ മോഹിതനായ നാഗേന്ദ്രൻ വാസുകി സർപ്പന്മാരെല്ലാവർക്കും സന്ദേശം അയച്ചു.
Verse 13
स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति । सर्पान् बहूञ्जरत्कारी नित्ययुक्तान् समादधत्
ഏലാപത്രൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ തന്റെ സഹോദരിയെ ഋഷി ജരത്കാരുവിന് വിവാഹമായി നൽകാൻ തീരുമാനിച്ച്, തന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിത്യവും സന്നദ്ധരായ അനേകം സർപ്പങ്ങളെ ജരത്കാരുവിനെ അന്വേഷിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു।
Verse 14
जरत्कारुर्यदा भायमभिच्छेद् वरयितु प्रभु: । शीघ्रमेत्य तदाख्येयं तन्न: श्रेयो भविष्यति
അവൻ പറഞ്ഞു—“ശക്തനായ ഋഷി ജരത്കാരു ഭാര്യയെ വരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സമയത്ത്, നിങ്ങൾ വേഗത്തിൽ വന്ന് ആ വിവരം എനിക്ക് അറിയിക്കണം; അതുതന്നെ നമ്മുടെ ശ്രേയസ്സാകും.”
Verse 39
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कार्वन्वेषणे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ ‘ജരത്കാരു-അന്വേഷണം’ എന്ന വിഷയത്തിലുള്ള മുപ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between professional/ascetic duty to protect life and susceptibility to inducement: Kāśyapa’s capacity to heal is real, yet he chooses withdrawal when offered wealth and when foreseeing low probability of success due to the curse.
Remedial power (vidyā) does not automatically translate into ethical action or successful prevention; outcomes depend on motive, timing, and the binding force of prior speech-acts (śāpa), illustrating layered causality in dharma and karma.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is explanatory within the sarpasatra frame—documenting how Parīkṣit’s protection was circumvented and why Janamejaya’s later ritual response arises.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.