Adhyaya 154
Droṇotpattiḥ, Astralābhaḥ, Drupada-vairasya bījaṃ ca (The Birth of Droṇa, Acquisition of Weapons, and the Seed of Enmity with Drupada)
Upa-parva: Sambhava Parva (Origins and Early Formations)
A brāhmaṇa narrator recounts how the great ascetic Bharadvāja goes to Gaṅgādvāra and sees the apsaras Ghṛtācī bathing; a gust displaces her garment, and Bharadvāja’s mind is momentarily drawn, resulting in the emission of semen, from which Droṇa is preserved/received (droṇa) and born. Droṇa grows into a learned youth, mastering the Vedas and Vedāṅgas. Bharadvāja’s royal friend Pṛṣata has a son Drupada; Drupada and Droṇa study and play together, forming an early bond. After Pṛṣata’s death Drupada becomes king, while Droṇa seeks means and martial expertise. Droṇa approaches Rāma (Paraśurāma), who offers either his remaining body/service or his weapons; Droṇa requests all weapons, their deployment, and withdrawal, receiving them and becoming preeminent among men, including the Brahmāstra. Droṇa then approaches Drupada to renew friendship, but Drupada rejects him, arguing that friendship is conditioned by equal standing (śrotriya with śrotriya; charioteer with charioteer; king with king). Droṇa, resolving internally, goes to Nāgasāhva (Hastināpura). Bhīṣma entrusts the princes to Droṇa as students. After training them, Droṇa announces an ācārya-vetana (teacher’s fee): the students must seize Drupada and bring him bound. The Pāṇḍavas defeat Drupada and deliver him. Droṇa then articulates his claim: a king cannot befriend a non-king; therefore Droṇa has secured a share of Drupada’s kingdom—Drupada retains the southern bank, while Droṇa takes the northern bank of the Bhāgīrathī. The chapter closes noting Drupada’s enduring humiliation and inner distress.
Chapter Arc: हिडिम्ब के वध के बाद वन-प्रांतर में एक अनपेक्षित, दिव्य-रूपा राक्षसी (हिडिम्बा) का आगमन होता है; कुन्ती उसकी रूप-सम्पदा देखकर विस्मित होकर मधुर, सान्त्वपूर्ण वाणी में उसका परिचय पूछती है। → हिडिम्बा स्वीकार करती है कि वह कामदेव के वशीभूत होकर भीम पर आकृष्ट हुई है और उसी आकर्षण ने उसे पाण्डवों के निकट खींच लाया। पर साथ ही यह भी स्पष्ट होता है कि अभी-अभी भीम ने उसके भाई हिडिम्ब को बलपूर्वक परास्त कर हटाया/मार डाला—जिससे प्रेम, भय, और शोक एक साथ टकराते हैं। → धूल से लथपथ, पर्वताकार देहों वाले भीम और राक्षस के संघर्ष का दृश्य चरम पर पहुँचता है; भीम के कष्ट को देखकर अर्जुन हल्के हास्य-छाया के साथ वचन कहता है—यह क्षण पाण्डव-शिविर में तनाव को तोड़ते हुए भीम की विजय-धुरी को केंद्र में रखता है। → कुन्ती के प्रश्नों और हिडिम्बा के निवेदन के बाद पाण्डव शीघ्र आगे बढ़ने का निर्णय लेते हैं—वन से नगर निकट होने का अनुमान है और सुयोधन द्वारा पता चल जाने का भय है। सभी माता कुन्ती सहित प्रस्थान करते हैं; हिडिम्बा भी साथ चल पड़ती है। → नगर-सीमा के निकट पहुँचते हुए यह अनिश्चितता बनी रहती है कि हिडिम्बा का साथ पाण्डवों के लिए वरदान बनेगा या नई जटिलता—और क्या सुयोधन को उनके मार्ग का पता चल जाएगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपवके अन्तर्गत हिडिम्बवधपर्वमें हिडिग्ब-युद्धविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं) ह >> छा >> अर अं त्रिपठ्चाशदाधिकशततमोब< ध्याय: हिडिम्बाका कुन्ती आदिसे अपना मनोभाव प्रकट करना तथा भीमसेनके द्वारा हिडिम्बासुरका वध वैशम्पायन उवाच प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूप॑ दृष्टवातिमानुषम् । विस्मिता: पुरुषव्याप्रा बभूवु: पृथया सह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! ഉണർന്നപ്പോൾ ഹിഡിംബയുടെ അതിമാനുഷരൂപം കണ്ടു, ആ വ്യാഘ്രസദൃശ വീരന്മാർ പൃഥാ (കുന്തി)യോടുകൂടെ വിസ്മയത്തിലാഴ്ന്നു.
Verse 2
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसम्पदा । उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनै:
അപ്പോൾ കുന്തി അവളുടെ രൂപസമ്പത്തിനെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു, അവളെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി, ആദ്യം ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മധുരവചനങ്ങളാൽ പതുക്കെ സംസാരിച്ചു.
Verse 3
कस्य त्वं सुरगर्भाभे का वासि वरवर्णिनी । केन कार्येण सम्प्राप्ता कुतश्चञागमनं तव
ദേവകന്യയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള സുന്ദരീ, ശ്രേഷ്ഠവർണ്ണിനീ! നീ ആരാണ്, ആരുടെ പുത്രിയാണ്? ഏതു കാര്യത്തിനായി ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു? നിന്റെ വരവ് എവിടെ നിന്നാണ്?
Verse 4
यदि वास्य वनस्य त्वं देवता यदि वाप्सरा: । आचक्ष्व मम तत् सर्व किमर्थ चेह तिष्ठसि,“यदि तुम इस वनकी देवी अथवा अप्सरा हो तो वह सब मुझे ठीक-ठीक बता दो; साथ ही यह भी कहो कि किस कामके लिये यहाँ खड़ी हो?”
നീ ഈ വനത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത്രീ ദേവതയോ അല്ലെങ്കിൽ അപ്സരസ്സോ ആണെങ്കിൽ, അതെല്ലാം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക; കൂടാതെ ഏതു കാരണത്താൽ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നു എന്നും അറിയിക്കുക.
Verse 5
हिडिग्बोवाच यदेतत् पश्यसि वन॑ नीलमेघनिभं महत् । निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च,हिडिम्बा बोली--देवि! यह जो नील मेघके समान विशाल वन आप देख रही हैं, यह राक्षस हिडिम्बका और मेरा निवासस्थान है
ഹിഡിംബാ പറഞ്ഞു—ദേവി! നീലമേഘത്തെപ്പോലെ ഇരുണ്ടും വിശാലവുമായ ഈ മഹാവനം നീ കാണുന്നതല്ലോ; ഇതാണ് രാക്ഷസൻ ഹിഡിംബന്റെ വാസസ്ഥലവും എന്റെതും.
Verse 6
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भाविनि । भ्रात्रा सम्प्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता
മഹാഭാഗ്യവതീ! എന്നെ ആ രാക്ഷസരാജൻ ഹിഡിംബന്റെ സഹോദരിയെന്നു അറിയുക. ആര്യേ! നിന്നെയും നിന്റെ പുത്രന്മാരെയും വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ എന്റെ സഹോദരൻ എന്നെ ഇവിടെ അയച്ചതാണ്.
Verse 7
क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह । अद्राक्ष॑ं नवहेमाभं तव पुत्र महाबलम्,उसकी बुद्धि बड़ी क्रूरतापूर्ण है। उसके कहनेसे मैं यहाँ आयी और नूतन सुवर्णकी-सी आभावाले आपके महाबली पुत्रपर मेरी दृष्टि पड़ी
അവന്റെ ബുദ്ധി ക്രൂരമാണ്; അവന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഞാൻ ഇവിടെ വന്നു. ഇവിടെ ഞാൻ പുതുതായി തീർത്ത സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തിയുള്ള നിന്റെ മഹാബലവാനായ പുത്രനെ കണ്ടു.
Verse 8
ततोऊहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे । चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा,शुभे! उन्हें देखते ही समस्त प्राणियोंके अन्तःकरणमें विचरनेवाले कामदेवसे प्रेरित होकर मैं आपके पुत्रकी वशवर्तिनी हो गयी
ശുഭേ! സർവ്വജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മന്മഥൻ പ്രേരിപ്പിച്ചതിനാൽ, അവനെ കണ്ട നിമിഷം തന്നെ ഞാൻ നിന്റെ പുത്രന്റെ വശത്തായി.
Verse 9
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबल: । अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया
അതിനുശേഷം ഞാൻ നിന്റെ മഹാബലവാനായ പുത്രനെ ഭർത്താവായി വരിച്ചു. പിന്നെ അവനെ (നിങ്ങളെയും) ഇവിടെ നിന്ന് മറ്റിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ നിന്റെ പുത്രന്റെ സമ്മതം ലഭിക്കാത്തതിനാൽ എനിക്ക് അതു സാധിച്ചില്ല.
Verse 10
चिरायमा्णां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादक: । स्वयमेवागतो हन्तुमिमान् सर्वास्तवात्मजान्,मेरे लौटनेमें देर होती जान वह मनुष्यभक्षी राक्षस स्वयं ही आपके इन सब पुत्रोंको मार डालनेके लिये आया
എന്റെ മടങ്ങിവരവ് വൈകുന്നതെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ആ മനുഷ്യഭക്ഷക രാക്ഷസൻ സ്വയം വന്ന് നിന്റെ ഈ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും കൊല്ലാൻ എത്തിയിരുന്നു.
Verse 11
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता । बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना,परंतु मेरे प्राणजवल्लभ तथा आपके बुद्धिमान् पुत्र महात्मा भीम उसे बलपूर्वक यहाँसे रगड़ते हुए दूर हटा ले गये हैं
എന്നാൽ എനിക്ക് പ്രാണപ്രിയനും നിന്റെ ബുദ്ധിമാനായ പുത്രനുമായ മഹാത്മാവ് ഭീമൻ, അവനെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ ഇവിടെ നിന്ന് വലിച്ചിഴച്ച് ദൂരെയാക്കി കൊണ്ടുപോയി.
Verse 12
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् | पश्यैवं युधि विक्रान्तावेती च नरराक्षसौ
നോക്കൂ! യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം കാട്ടുന്ന ആ രണ്ടുപേരും—ഒരാൾ മനുഷ്യൻ, മറ്റാൾ രാക്ഷസൻ—പരസ്പരം ഗർജ്ജിച്ച്, മഹാവേഗത്തിൽ പിടിച്ചുകെട്ടി ഒരുത്തൻ മറ്റുത്തനെ തനിക്കു വലിച്ചിഴക്കുന്നു.
Verse 13
वैशम्पायन उवाच तस्या: श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिर: । अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्व वीर्यवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഹിഡിംബയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടയുടൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. അർജുനനും നകുലനും വീര്യവാനായ സഹദേവനും അതുപോലെ എഴുന്നേറ്റു.
Verse 14
तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् | काड्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ
അതിനുശേഷം അവർ കണ്ടു: അത്യന്തം ബലവാനായ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, ആ രണ്ടുപേരും ഉറച്ചുപിടിച്ച് പരസ്പരം വലിച്ചിഴച്ച്, ജയത്തെ ആഗ്രഹിച്ച് പോരാടുന്നു.
Verse 15
अथान्योन्यं समश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनः पुनः । दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रज:,एक-दूसरेको भुजाओंमें भरकर बार-बार खींचते हुए उन दोनों योद्धाओंने धरतीकी धूलको दावानलके धूएँके समान बना दिया
അപ്പോൾ ആ രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം മുറുകെ ചേർത്ത് പിടിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും വലിച്ചിഴച്ച്, ഭൂമിയിലെ പൊടിയെ കാട്ടുതീയുടെ പുകയെപ്പോലെ ഉയർത്തി।
Verse 16
वसुधारेणुसंवीती वसुधाधरसंनिभौ । बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ
അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇരുവരും പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ മഹാകായർ. മഞ്ഞുമൂടിയ രണ്ടു മലകളെപ്പോലെ അവർ ദീപ്തരായി തോന്നി।
Verse 17
राक्षसेन तदा भीम क्लिश्यमान निरीक्ष्य च । उवाचेदं वच: पार्थ: प्रहलज्छनकैरिव,भीमसेनको राक्षरद्वारा पीड़ित देख अर्जुन धीरे-धीरे हँसते हुए-से बोले--
അപ്പോൾ രാക്ഷസൻ ഭീമനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതു കണ്ട പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) മൃദുവായ, നിയന്ത്രിത പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 18
भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शितम्
“മഹാബാഹുവായ ഭീമാ, ഭയപ്പെടേണ്ട. ഭീകരരൂപമുള്ള രാക്ഷസനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി പരിശ്രമത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച് നീ വലയുന്നതെന്ന് ഇതുവരെ ഞങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല.”
Verse 19
साहाय्येडस्मि स्थित: पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम् | नकुलः सहदेवश्ल मातरं गोपयिष्यत:
“കുന്തീനന്ദന പാർത്ഥാ, നിനക്ക് സഹായമായി ഞാൻ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു; ഈ രാക്ഷസനെ ഞാൻ തീർച്ചയായും വീഴ്ത്തും. നകുലനും സഹദേവനും മാതാവിനെ കാക്കും.”
Verse 20
भीम उवाच उदासीनो निरीक्षस्व न कार्य: सम्भ्रमस्त्वया | न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्वाह्वन्तरमागत:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—അർജുനാ, മാറിനിന്ന് ശാന്തമായി നോക്കുക; നിനക്ക് ഭ്രമിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല. എന്റെ ഇരുകൈകളുടെ പിടിയിലേക്കു വന്ന ഈ രാക്ഷസൻ ഇനി ഒരിക്കലും ജീവനോടെ നിലനിൽക്കില്ല.
Verse 21
अजुन उवाच किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा । गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक््यमरिंदम
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമനനായ ഭീമാ, ഈ പാപിയായ രാക്ഷസനെ ഇനിയും നീണ്ടുനേരം ജീവനോടെ വിടുന്നതെന്തിന്? നമുക്ക് മുന്നോട്ട് പോകണം; ഇവിടെ അധികം സമയം തങ്ങാൻ കഴിയില്ല.
Verse 22
पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते । रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—നോക്കൂ, കിഴക്കുദിക്ക് ഉഷസ്സിന്റെ ചുവപ്പിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പ്രഭാതസന്ധ്യ അടുത്തിരിക്കുന്നു. ഈ രൗദ്രമുഹൂർത്തത്തിൽ രാക്ഷസർ പ്രത്യേകമായി പ്രബലരാകുന്നു.
Verse 23
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो बिभीषणम् | पुरा विकुरुते मायां भुजयो: सारमर्पय
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഭീമാ, വേഗം ചെയ്യുക; അവനോടു കളിക്കരുത്. ഈ ഭീകര രാക്ഷസനെ ഉടൻ വധിക്കൂ. അവൻ മായ പടർത്തുന്നതിന് മുമ്പേ നിന്റെ ഭുജബലത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശക്തിയും അവനിൽ പ്രയോഗിക്കൂ.
Verse 24
वैशम्पायन उवाच अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव । बलमाहारयामास यद् वायोर्जगत: क्षये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭീമൻ ക്രോധത്തിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ലോകക്ഷയകാലത്ത് വായു പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന അതേ മഹാബലം അവൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ സമാഹരിച്ചു.
Verse 25
ततस्तस्याम्बुदा भस्य भीमो रोषात् तु रक्षस: । उत्क्षिप्या भ्रामयद् देहं तूर्ण शतगुणं तदा
അപ്പോൾ ഭീമൻ ക്രോധം ജ്വലിച്ച്, മഴമേഘംപോലെ കറുത്ത ആ രാക്ഷസനെ പിടിച്ച് അവന്റെ ദേഹം ഉയർത്തി, അതിവേഗം നൂറുതവണ ചുഴറ്റി।
Verse 26
भीम उवाच वृथामांसैर्व॑थापुष्टो वृथावृद्धो वृथामति: । वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിശാചരാ! നീ വ്യർത്ഥമായി മാംസം തിന്ന് വ്യർത്ഥമായി പുഷ്ടനായതും, വ്യർത്ഥമായി വളർന്നതും; നിന്റെ ബുദ്ധിയും വ്യർത്ഥം. അതിനാൽ നീ വ്യർത്ഥമരണത്തിന് അർഹൻ; ഇന്നുമുതൽ നീ നിലനിൽക്കുകയില്ല।
Verse 27
क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम् | न पुनर्मनिषान् हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस,राक्षस! आज तुझे मारकर मैं इस वनको निष्कण्टक एवं मंगलमय बना दूँगा, जिससे फिर तू मनुष्योंको मारकर नहीं खा सकेगा
ഹേ രാക്ഷസാ! ഇന്ന് നിന്നെ വധിച്ച് ഈ വനത്തെ മുള്ളുകളില്ലാത്തതും ക്ഷേമമയവുമായതും ആക്കും; ഇനി നീ മനുഷ്യരെ കൊന്ന് തിന്നുകയില്ല।
Verse 28
अर्जुन उवाच यदि वा मन्यसे भार त्वमिमं राक्षसं युधि । करोमि तव साहाय्यं शीघ्रमेष निपात्यताम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! യുദ്ധത്തിൽ ഈ രാക്ഷസനെ നീ ഭാരമായി കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ നിനക്കു സഹായം ചെയ്യും; അവനെ വേഗം വീഴ്ത്തുക।
Verse 29
अथवाप्यहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर । कृतकर्मा परिश्रान्त: साधु तावदुपारम,वृकोदर! अथवा मैं ही इसे मार डालूँगा। तुम अधिक युद्ध करके थक गये हो। अतः कुछ देर अच्छी तरह विश्राम कर लो
വൃകോദരാ! അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ തന്നേ അവനെ വധിക്കും. നീ നിന്റെ കര്ത്തവ്യം നിർവഹിച്ചു യുദ്ധശ്രമത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കുറച്ചുനേരം നന്നായി വിശ്രമിക്കൂ।
Verse 30
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा भीमसेनोत्यमर्षण: । निष्पिष्यैनं बलादू भूमौ पशुमारममारयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! അർജുനന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഭീമസേനൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. അവൻ ബലപ്രയോഗത്തോടെ ആ രാക്ഷസനെ നിലത്തേക്ക് എറിഞ്ഞുവീഴ്ത്തി, ഭൂമിയിൽ അമർത്തി ഉരച്ച് മൃഗത്തെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ വധിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 31
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् । पूरयंस्तद् वन॑ सर्व जला इव दुन्दुभि:,इस प्रकार भीमसेनकी मार पड़नेपर वह राक्षस जलसे भीगे हुए नगारेकी-सी ध्वनिसे सम्पूर्ण वनको गुँजाता हुआ जोर-जोरसे चीखने लगा
ഭീമന്റെ അടികൾ ഏറ്റുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രാക്ഷസൻ മഹത്തായ ഗർജ്ജനത്തോടെ നിലവിളിച്ചു. വെള്ളം തഴുകിയ ദുന്ദുഭിപോലെ അവന്റെ നിലവിളി മുഴുവൻ വനത്തെയും നിറച്ച് പ്രതിധ്വനിച്ചു.
Verse 32
बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान् पाण्डुनन्दन: । मध्ये भड़्क्त्वा महाबाहुर्हर्षयामास पाण्डवान्
അപ്പോൾ ബലവാനായ മഹാബാഹു പാണ്ഡുനന്ദനൻ ഭീമസേനൻ തന്റെ ഇരുകൈകളാൽ അവനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് പിന്നോട്ട് വളച്ച്, നടുവിൽ പൊട്ടിച്ചു; അതോടെ പാണ്ഡവരുടെ ഹർഷം വർധിച്ചു.
Verse 33
हिडिम्बं निहतं दृष्टवा संहृष्टास्ते तरस्विन: । अपूजयन् नरव्याप्रं भीमसेनमरिंदमम्
ഹിഡിംബൻ വധിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ ആ വേഗശാലികളായ വീരന്മാർ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. ശത്രുദമനനായ നരവ്യാഘ്രൻ ഭീമസേനനെ അവർ ആദരിച്ചു ധാരാളം പ്രശംസിച്ചു.
Verse 34
अभिपूज्य महात्मानं भीम॑ भीमपराक्रमम् | पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम्,इस प्रकार भयंकर पराक्रमी महात्मा भीमकी प्रशंसा करके अर्जुनने पुनः उनसे यह बात कही--
ഇങ്ങനെ ഭീകരപരാക്രമനായ മഹാത്മാവ് ഭീമനെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, അർജുനൻ വീണ്ടും വൃക്കോദരനോടു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 35
न दूरं नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो । शीघ्र गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात् सुयोधन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബലവാനേ! ഈ വനത്തിൽ നിന്ന് നഗരം ദൂരമല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) നമ്മുടെ വിവരം അറിയാതിരിക്കുവാൻ നാം വേഗത്തിൽ പോകാം.
Verse 36
ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा महारथा: । प्रययु: पुरुषव्याप्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी
അപ്പോൾ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് മാതാവിനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. രാക്ഷസി ഹിഡിംബയും അവരുടെ കൂടെ ചേർന്നു നടന്നു.
Verse 153
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि हिडिम्बवधे त्रिपएण्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ ഹിഡിംബവധപർവത്തിൽ ഹിഡിംബവധത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന നൂറ്റിയമ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat around recognition and status: whether prior friendship and shared education should override rank-based social rules, and whether converting personal humiliation into coercive restitution is ethically defensible within accepted political norms.
It illustrates how social power can redefine relationships and how unresolved disrespect becomes a durable causal force; disciplined learning and institutional authority can be used either for social order or for the pursuit of private grievance, shaping future outcomes.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the meta-significance is narrative-causal—explaining the genesis of Droṇa’s authority and Drupada’s resentment, which function as preparatory conditions for later escalations in the epic.
Ask anything about Adhyaya 154 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.