Adhyaya 151
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम् (Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement)
Upa-parva: Bakavadha (Baka-vadha Upākhyāna) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīmasena’s approach to the rākṣasa’s forest with the prepared food-offering. Reaching the locale, Bhīma calls the rākṣasa by name while consuming the provisions, functioning as deliberate provocation and signal of readiness. The rākṣasa arrives enraged, verbally asserting entitlement to the food and threatening lethal retaliation. Bhīma maintains composure, ignores the intimidation, and continues eating despite physical blows from behind, emphasizing psychological dominance and tactical patience. Escalation follows: the rākṣasa uproots and hurls trees; Bhīma intercepts and counters, producing a destructive ‘tree-weapon’ exchange that devastates the woodland setting. The rākṣasa then attempts close grappling; both exert force, causing the ground to tremble and large trees to be crushed. Observing the rākṣasa weakening, Bhīma transitions to decisive immobilization—pinning with knee pressure, controlling the neck and waist—and intensifies force until blood issues from the rākṣasa’s mouth, indicating severe injury and imminent neutralization. The chapter’s thematic lesson centers on measured escalation: restraint until the objective (protection) requires conclusive action.
Chapter Arc: The forest still smolders with the memory of treachery, and the Pandavas—spent, hidden, and hunted—must yet keep Kunti alive; Bhima, like a storm given human form, sets out to fetch water. → Bhima’s speed turns the woodland into a trembling corridor: wind-like rush, creepers torn aside, flowering and fruiting trees shaken and broken as he forces a path. The urgency is doubled—Kunti’s exhaustion and the fear of discovery near the city’s edge. → Returning, Bhima bears his delicate mother on his back across uneven riverbanks and rough ground, his wrath kindling into a vow against Duryodhana—an oath-shaped thunder that turns survival into a future reckoning. → He lays Kunti down to rest, watches over his sleeping brothers, and chooses vigilance over sleep, calculating that the city is near and danger nearer still. → With Kunti and the brothers asleep, Bhima keeps solitary watch—one wakeful guardian between the fugitives and the unseen net of Hastinapura.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! ഭീമസേനൻ വിക്രമിച്ച് മുന്നേറുമ്പോൾ, അവന്റെ ഊരുവേഗം ഉണർത്തിയ കാറ്റാൽ വൃക്ഷശാഖകളോടുകൂടിയ ആ മുഴുവൻ വനവും ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 2
जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:
അവന്റെ കാലുകളുടെ വേഗത്തിൽ, ജ്യേഷ്ഠ-ആഷാഢ മാസങ്ങളുടെ സന്ധിക്കാലത്ത് വീശുന്ന കാറ്റുപോലെ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റ് ഉയർന്നു. മഹാബലനായ ഭീമൻ നടന്നിടത്തൊക്കെയും വള്ളികളും വൃക്ഷങ്ങളും ചവിട്ടിത്തകർത്തു വഴി തീർത്തു।
Verse 3
स मृदनन् पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन् | अवरुज्य ययौ गुल्मान् पथस्तस्य समीपजान्,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे
അവൻ പുഷ്പഫലഭാരിതമായ വൃക്ഷങ്ങളെ ചവിട്ടിമെതിച്ച്, തന്റെ പാതയ്ക്കരികെ വളർന്ന കുറ്റിച്ചെടികളെ ഒടിച്ചുതകർത്തുകൊണ്ട് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
Verse 4
स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन् महाद्रुमान् । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्
അറുപതു വയസ്സുള്ള, ത്രിവിധ മദം പൊങ്ങുന്ന, ബലവാനായ ഗജരാജൻ കോപിച്ച് വനത്തിൽ മഹാവൃക്ഷങ്ങളെ ഒടിച്ചുതകർത്തുകൊണ്ട് പോകുന്നതുപോലെ, മഹാതേജസ്സുള്ള ഭീമസേനനും ആ വനത്തിലെ വൻമരങ്ങളെ വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് മുന്നേറി।
Verse 5
गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗരുഡനും കാറ്റുംപോലെ അതിവേഗനായ ഭീമൻ മഹാവേഗത്തോടെ മുന്നേറുമ്പോൾ, മറ്റു പാണ്ഡവർക്കു അവന്റെ പാദവേഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം സഹിക്കാനാവാതെ മൂർച്ച വന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 6
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात् तदा
അവർ തങ്ങളുടെ ഭുജങ്ങളെ തന്നേ തോണിയായി കരുതി ദൂരത്തോളം പരന്ന ജലപ്രവാഹം പലവട്ടം കടന്നു; അപ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ ഭയത്താൽ വഴിമധ്യേ തന്നെ മറഞ്ഞിടം തേടി ഒളിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.
Verse 7
कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम् । अवहत् स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे
അവൻ വലിയ പ്രയാസത്തോടെ സുകുമാരിയും യശസ്വിനിയുമായ തന്റെ മാതാവിനെ പുറത്ത് ചുമന്ന്, ഉയർച്ചതാഴ്ചകളുള്ള അസമമായ നദീതീരങ്ങളിലൂടെ കൊണ്ടുപോയി.
Verse 8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! സന്ധ്യയാകുമ്പോഴേക്കും അവർ മൂലഫലജലം കുറവായ, ക്രൂരപക്ഷികളും ഭീകരമൃഗങ്ങളും പാർക്കുന്ന ഭയാനകമായ വനപ്രദേശത്തെത്തി.
Verse 9
घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:
ആ സന്ധ്യ അത്യന്തം ഭീകരമായി. അവിടെ ക്രൂരസ്വഭാവമുള്ള മൃഗപക്ഷികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; കാലമല്ലാത്ത കാറ്റുകൾ ഉഗ്രമായി വീശി പൊടി കവിഞ്ഞതുകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളും പ്രകാശമറ്റതായി ഇരുണ്ടുപോയി.
Verse 10
शीर्णपर्णफलै राजन् बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, വനമൊട്ടാകെ വീണ ഇലകളും ഫലങ്ങളും ചിതറിക്കിടന്നു. കാറ്റിന്റെ കുത്തേറ്റത്തിൽ അനേകം വൃക്ഷങ്ങളും കുറ്റിച്ചെടികളും ക്ഷുപങ്ങളും വള്ളികളും കുനിഞ്ഞ് പൊട്ടിപ്പോയി. എങ്ങും പൊട്ടിയതും പകുതി പൊട്ടിയതുമായ തണ്ടുകൾ; അതിനാൽ ആ കാട് തകർന്ന മരങ്ങളുടെ കലങ്ങിയ കൂട്ടമായി മാറി. ആ അലയൊലിയിൽ പക്ഷികളുടെ നിലവിളി മുഴങ്ങി—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഇരുട്ട് പടരുന്നതുപോലെ।
Verse 11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കൗരവരായ പാണ്ഡവർ അന്ന് അധ്വാനവും ദാഹവും കൊണ്ട് അത്യന്തം പീഡിതരായിരുന്നു. അവർക്ക് ഇനി മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ക്ഷീണത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഗാഢനിദ്ര അവരെ കീഴടക്കി, അവർ നിർബ്ബലരായി അവിടെത്തന്നെ നിർത്തപ്പെട്ടു।
Verse 12
न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात् प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും ആ രസംകെട്ട മഹാവനത്തിൽ താവളം വെച്ചു. തുടർന്ന് ദാഹത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച കുന്തി തന്റെ പുത്രന്മാരോട് പറഞ്ഞു।
Verse 13
माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान् भूशमथाब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അഞ്ചു പാണ്ഡവരുടെ മാതാവായിട്ടും, അവരുടെ നടുവിൽ നിന്ന കുന്തി ദാഹത്തിൽ വലഞ്ഞു. “എനിക്ക് ദാഹം” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ പുത്രന്മാരോട് വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു।
Verse 14
तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम् । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
മാതൃസ്നേഹത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഭീമസേനന്റെ ഹൃദയം കരുണകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ഉള്ളിൽ വെന്തുകൊണ്ട്, അവൻ തന്നെ വെള്ളം കൊണ്ടുവരാൻ പോകാൻ തയ്യാറായി।
Verse 15
ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत् | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा
അപ്പോൾ ഭീമൻ ആ വിശാലവും നിർജനവും ഭയാനകവുമായ വനത്തിലേക്ക് കടന്ന്, വിപുലമായ നിഴൽ വിരിക്കുന്ന മനോഹരമായ ആൽമരം കണ്ടു.
Verse 16
तत्र निक्षिप्य तान् सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ
അവിടെ എല്ലാവരെയും ഇരുത്തി, ഭാരതകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! നിങ്ങൾ ഇവിടെ വിശ്രമിക്കൂ; അതുവരെ ഞാൻ കുടിവെള്ളം തേടിക്കൊണ്ടുവരാം.”
Verse 17
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान् जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”
“ഈ ജലചര സാരസപ്പക്ഷികൾ മധുരമായി വിളിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ സമീപത്ത് ഒരു മഹത്തായ ജലാശയം തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും—ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം.”
Verse 18
अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:
ഹേ ഭാരതാ! ജ്യേഷ്ഠനായ ക്ഷത്രിയൻ യുധിഷ്ഠിരൻ “പോകുക” എന്ന് അനുവാദം നൽകി. ആജ്ഞ ലഭിച്ച ഭീമസേനൻ, ജലചര സാരസപ്പക്ഷികൾ കലകലമൊലിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു തന്നെ പോയി.
Verse 19
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ വെള്ളം കുടിച്ച് കുളിച്ച ശേഷം, സഹോദരസ്നേഹമുള്ള ഭീമൻ അവരുടെ വേണ്ടിയും വെള്ളം എടുത്ത് തന്റെ ഉത്തരീയത്തിൽ ചുമന്ന് കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 20
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा
ഏകദേശം ഒരു ഗവ്യൂതി ദൂരം പിന്നിട്ട് വന്ന അവൻ വേഗത്തിൽ അമ്മയിലേക്കു പാഞ്ഞു. ശോകവും ദുഃഖവും അവന്റെ അന്തഃകരണം മൂടിയിരുന്നു; സർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീർഘവും ഭാരവുമുള്ള ശ്വാസങ്ങൾ അവൻ വിട്ടു.
Verse 21
स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---
അമ്മയെയും സഹോദരന്മാരെയും ഭൂമിയിൽ തന്നെ ഉറങ്ങുന്നതായി കണ്ട ഭീമൻ—വൃകോദരൻ—അത്യന്തം ശോകത്തിൽ മുങ്ങി. ദുഃഖാകുലഹൃദയത്തോടെ അവൻ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 22
अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत् पश्यामि महीसुप्तान् 20% सुमन्दभाक्
ഇതിലേറെ കഷ്ടകരമായ കാഴ്ച മറ്റെന്തുണ്ടാകും? അയ്യോ, ഞാൻ എത്ര ദുർഭാഗ്യവാൻ—എന്റെ സഹോദരന്മാർ ഭൂമിയിൽ തന്നെ ഉറങ്ങുന്നതാണ് ഞാൻ കാണുന്നത്.
Verse 23
शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले
മുമ്പ് വാരണാവതത്തിൽ വിലയേറിയ ശയ്യകളിലും ഉറക്കം വരാത്തവർ, ഇന്നോ ഭൂമിയിൽ തന്നെ ഉറങ്ങുന്നു.
Verse 24
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
വസുദേവന്റെ സഹോദരി, ശത്രുസംഘങ്ങളെ മർദിക്കുന്ന വീരന്മാരുമായി ബന്ധമുള്ളവൾ, കുന്തിഭോജരാജന്റെ പുത്രി—സകല ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും പൂജിതയായ—ആ കുന്തി.
Verse 25
स््नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ വിചിത്രവീര്യന്റെ മരുമകളും മഹാത്മാവായ പാണ്ഡുവിന്റെ ധർമ്മപത്നിയും; അതുപോലെ അവൾ തന്നെയാണ് നമ്മുടെ ജനനി—പദ്മത്തിന്റെ അന്തർജ്വാലപോലെ ദീപ്തിമതി.
Verse 26
सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम् | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കാണുവിൻ; അത്യന്തം സുകുമാരിയും മഹാർഹശയ്യയ്ക്ക് യോജ്യയുമായ അവൾ, ഇന്ന് ഇവിടെ യോജ്യമല്ലാത്ത ഈ ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 27
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान् | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी
ധർമ്മൻ, ഇന്ദ്രൻ, വായു എന്നിവരാൽ ഈ പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ച അവൾ—പ്രാസാദശയ്യയിൽ ശയിക്കേണ്ട ആ രാജ്ഞി—ഇന്ന് പരിശ്രമംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു.
Verse 28
कि नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टमत: परम् | यो5हमद्य नरव्याप्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है
ഇതിലും വലിയ ദുഃഖം ഞാൻ മറ്റെന്ത് കാണും? ഇന്ന് ഞാൻ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരെ—എന്റെ സഹോദരന്മാരെ—ഭൂമിയിൽ നിദ്രിക്കുന്നതായി കാണുന്നു.
Verse 29
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्
ധർമ്മനിത്യനായും ത്രിലോകരാജ്യത്തിന് അർഹനായും ഉള്ള ആ രാജാവ്, ഇന്ന് ക്ഷീണിച്ച് സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു?
Verse 30
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद् भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഴമേഘംപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനും മനുഷ്യരിൽ ഉപമയില്ലാത്തവനുമായ അർജുനൻ ഇന്ന് സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ വെറും നിലത്താണ് കിടന്നുറങ്ങുന്നത്; ഇതിലധികം ദുഃഖം മറ്റെന്തുണ്ട്?
Verse 31
अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രൂപസമ്പത്താൽ ദേവലോകത്തിലെ അശ്വിനീദ്വയത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ഈ ഇരുവരും ഇന്ന് ഇവിടെ സാധാരണ മനുഷ്യരെപ്പോലെ ഭൂമിത്തട്ടിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു.
Verse 32
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:
ആരുടെയോ ബന്ധുക്കൾ പക്ഷപാതികളും അന്യായികളും അല്ലാതെയും, കുലനാമത്തെ മലിനമാക്കാത്തവരുമായിരിക്കുമോ—അവൻ ലോകത്തിൽ ഗ്രാമത്തിലെ ഏകാന്തവൃക്ഷംപോലെ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു.
Verse 33
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:
ഗ്രാമത്തിൽ ഇലയും ഫലവും നിറഞ്ഞ ഒരേയൊരു വൃക്ഷം ഉണ്ടായാൽ, അതേ വർഗത്തിലെ മറ്റു വൃക്ഷങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും അത് ചൈത്യവൃക്ഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അത് ആരാധ്യമായി, വിശേഷമായി പൂജിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 34
येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं
ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച അനേകം വീരബന്ധുക്കൾ ഉള്ളവർ ലോകത്തിൽ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു; രോഗമില്ലാത്തവരായും ഇരിക്കുന്നു.
Verse 35
बलवन्न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव
ബലവാന്മാരും സമ്പത്തിൽ സമൃദ്ധരുമായും സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരുമായവർ—കാട്ടിൽ ജനിച്ച വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്.
Verse 36
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद् दैवसंश्रयात्
എന്നാൽ ഞങ്ങൾ—ദുരാത്മാവായ ധൃതരാഷ്ട്രനും അവന്റെ പുത്രന്മാരും ചേർന്ന് ഞങ്ങളെ നാടുകടത്തിയവർ—ദഹിക്കപ്പെട്ടില്ല; എങ്ങനെയോ ദൈവാശ്രയത്താൽ രക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 37
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्
ആ ദഹനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഈ വൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കുന്നു. ഏതു ദിശയിലേക്കു പോകണമെന്ന് പോലും അറിയില്ല; അത്യന്തം മഹത്തായ ക്ലേശത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 38
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:
ഹേ ദുർബുദ്ധിയേ, അല്പദർശിയായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രാ! നിന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകട്ടെ. തീർച്ചയായും ദേവന്മാർ നിന്നോട് പ്രസന്നരാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ എനിക്ക് നിന്നെ വധിക്കാനുള്ള അനുവാദം നൽകുന്നില്ല.
Verse 39
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
നിന്റെ വധത്തിന് അവൻ അനുവാദം നൽകാത്തതിനാലാണ്, ഹേ ദുർമതേ, നീ ജീവിക്കുന്നത്. അല്ലായിരുന്നാൽ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ—അമാത്യന്മാരോടും, കർണനോടും, നിന്റെ ഇളയ സഹോദരനോടും, ശകുനിയോടും കൂടി—യമലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുമായിരുന്നു.
Verse 40
गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम् | कि नु शक्यं मया कर्तु यत् ते न क्रुध्यते नृप:
ക്രോധാവേശത്തിൽ അവൻ ചിന്തിച്ചു—“ഞാൻ ചെന്നാൽ അവനെ യമന്റെ അക്ഷയധാമത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കാം; എന്നാൽ രാജാവ് നിനക്കു നേരെ ക്രോധിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?” ഇവിടെ ഭീമന്റെ ഉഗ്രകോപം യുധിഷ്ഠിരന്റെ ധാർമ്മിക സംയമം മൂലം തടയപ്പെടുന്നു—പ്രതികാരം കൈവശമുണ്ടായിട്ടും ധർമ്മരാജൻ കോപപ്രേരിത വധത്തിന് അനുമതി നൽകുന്നില്ല; അതിനാൽ നൈതിക രാജധർമ്മവും ആത്മനിയന്ത്രണവും ഹിംസാവേഗത്തെ പിടിച്ചുനിര്ത്തുന്നു.
Verse 41
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक््त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മാത്മാവ് യുധിഷ്ഠിരനെയും ആ നിമിഷത്തിൽ ഭീമൻ (ശിക്ഷ തടഞ്ഞതിനാൽ) പാപാചാരിയെന്നപോലെ പരാമർശിച്ചു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മനസ്സോടെ മഹാബാഹു ഭീമൻ ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ദുര്യോധനനെ ദുർബുദ്ധി, അല്പദർശി എന്നു ശപിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് നിന്റെ ആഗ്രഹം പൂർത്തിയായി; ദേവന്മാർ നിനക്കു പ്രസന്നരാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ നിന്റെ വധത്തിന് എനിക്ക് ആജ്ഞ നൽകാത്തത്; അതിനാലാണ് നീ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നത്. ഞാൻ കോപിച്ച് മന്ത്രിമാരോടും കർണ്ണനോടും ഇളയ സഹോദരന്മാരോടും ശകുനിയോടും കൂടി നിന്നെ യമലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കാം; പക്ഷേ എന്തു ചെയ്യാം—പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മാത്മാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ നിനക്കു നേരെ കോപിക്കുന്നില്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് കൈകൾ ഉരസിക്കൊണ്ട് ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടു; ശമിച്ച ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലെ അവൻ വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് ഉറങ്ങുന്ന സഹോദരന്മാരെ നോക്കി—അവർ സാധാരണ ജനങ്ങളെപ്പോലെ നിർഭയമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു.
Verse 42
करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन् दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:
ഒരു കൈ മറ്റേ കൈകൊണ്ട് അമർത്തി ഉരസിക്കൊണ്ട് അവൻ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടു; അവന്റെ മനസ്സ് വിഷാദഭാരത്തിൽ മുങ്ങി. പിന്നെയും കൂടുതൽ ദീനനായി—ശമിച്ച ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലെ—ഭൂമിയിൽ കിടന്ന സഹോദരന്മാരിലേക്കു തിരിഞ്ഞുനോക്കി.
Verse 43
भ्रातृन् महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान् पृथग्जनसमानिव
വൃക്കോദരൻ (ഭീമൻ) ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് ഉറങ്ങുന്ന സഹോദരന്മാരെ നോക്കി—അവർ പൂർണ്ണ വിശ്വാസത്തോടെ കിടക്കുന്നതുപോലെ, സാധാരണ ജനങ്ങളെപ്പോലെ നിർഭയമായി.
Verse 44
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
“ഈ വനത്തിൽ നിന്ന് അതിദൂരമല്ല—എനിക്ക് ഒരു നഗരം കാണാം. ജാഗരിക്കേണ്ട സമയത്ത് എന്റെ സഹോദരന്മാർ ഉറങ്ങുന്നു. നന്നേ—ഞാൻ തന്നെ ജാഗരിച്ച് കാവൽ നിൽക്കും.” എന്ന് നിശ്ചയിച്ച് ഭീമസേനൻ ആ സമയത്ത് ജാഗരണത്തിൽ നിന്നു.
Verse 45
पास्यन्तीमे जल पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
ഭീമൻ നിശ്ചയിച്ചു—“ഇവർ ക്ഷീണം മാറി ഉണർന്ന ശേഷം പിന്നെ വെള്ളം കുടിക്കും.” ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച് ആ സമയത്ത് ഭീമൻ തന്നേ ജാഗരൂകനായി നിന്നു—സ്വന്തം വിശ്രമത്തേക്കാൾ മറ്റുള്ളവരുടെ സംരക്ഷണത്തിനാണ് മുൻതൂക്കം നൽകിയത്.
Verse 150
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ ജതുഗൃഹപർവത്തിൽ ‘ഭീമന്റെ ജലാഹരണം’ എന്ന വിഷയമുള്ള നൂറ്റിയമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns when to shift from restraint to decisive force: Bhīma must balance controlled patience (to avoid rash escalation) with the duty to neutralize a coercive threat endangering a community.
Capability entails responsibility: strength is portrayed as ethically meaningful when governed by composure, strategic timing, and the aim of restoring safety rather than pursuing impulsive retaliation.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions primarily as narrative-ethical illustration within the wider Ādi Parva arc rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.