Adhyaya 147
Ādi Parva, Adhyāya 147 — Kanyā-paridevita (The daughter’s lament on lineage and protection)
Upa-parva: Kuntī-Upākhyāna (Kuntī’s intervention during the Hiḍimba/Hiḍimbā episode)
Vaiśaṃpāyana reports a scene of acute distress: a daughter addresses her sorrowing parents, interpreting the crisis through dharma and lineage logic. She argues that she is, by norm, ‘relinquishable’ (parityājyā) compared to the father’s role as sustainer and the brother’s role as future continuity. She frames offspring as salvific—capable of ‘saving’ in this life or beyond—and links the father’s survival to the preservation of ancestral rites (piṇḍa continuity). She anticipates social degradation if the father dies (dependents forced into begging), and she proposes that her own abandonment or sacrifice could protect mother, brother, and the family line. The household weeps; the young son, with childlike bravado, claims he will defeat the threatening rākṣasa with a mere blade of grass, creating a brief emotional reversal. At this juncture, Kuntī arrives, recognizing the decisive moment (‘ayaṃ kālaḥ’) and preparing to intervene, shifting the episode from lamentation to planned response.
Chapter Arc: लाक्षागृह के भीतर, जहाँ बाहर से उत्सव-सा विश्वास रचा गया है, विदुर का भेजा हुआ एक कुशल खनक गुप्त रूप से उपस्थित होता है—उसके मन में एक ही संकल्प: पाण्डवों को बचाने का मार्ग धरती के भीतर बनाना। → खनक अपने परिचय और उद्देश्य को संकेत-भाषा में प्रकट करता है—‘मैं विदुर द्वारा भेजा गया हूँ; सुरंग-कार्य में निपुण हूँ; पाण्डवों का प्रिय कार्य करना चाहता हूँ।’ उधर दुर्योधन की दुष्ट योजना स्पष्ट होती जाती है: माता सहित पाण्डवों को लाक्षागृह में जला देना। पाण्डव दिन में शिकार के बहाने वन-वन घूमते हैं, भीतर-भीतर पुरोचन को तुष्ट दिखाकर छलते हैं, और नगरवासी अनजान बने रहते हैं—केवल विदुर का मंत्री और वही खनक सत्य जानते हैं। → पाण्डवों को लाक्षागृह की ‘समृद्ध आयुधागार’ जैसी बनावट और उसकी असुरक्षित, फँसाने वाली रचना देखकर षड्यंत्र का पूरा आकार दिखता है—वे समझते हैं कि यह ‘अशुभ कर्म’ पहले से विदुर ने जान लिया था और इसलिए चेताया। इसी बोध के साथ सुरंग-निर्माण का गुप्त अभियान निर्णायक रूप लेता है: बचाव का एकमात्र द्वार अब पृथ्वी के भीतर है। → पाण्डव पुरोचन के प्रति ‘विश्वस्तवत् अविश्वस्ता’ रहकर दिनचर्या सामान्य रखते हैं, ताकि शत्रु को संदेह न हो; खनक सुरंग को छिपाकर आगे बढ़ाता है। विदुर की दूरदर्शिता और गुप्त सहायता से पलायन-योजना स्थिर हो जाती है—लाक्षागृह में रहते हुए भी वे भीतर से मुक्त होने का मार्ग बना लेते हैं। → पुरोचन और दुर्योधन की अग्नि-योजना कब सक्रिय होगी, और क्या सुरंग समय पर पूर्ण होकर पाण्डवों को माता सहित बाहर निकाल पाएगी?
Shlokas
Verse 1
अपना बा अर: षट्चत्वारिशर्दाधेिकशततमो< ध्याय: विदुरके भेजे हुए खनकद्दारा लाक्षागृहमें सुरंगका निर्माण वैशम्पायन उवाच विदुरस्य सुहृत् कश्चित् खनकः कुशलो नर: । विविक्ते पाण्डवान् राजन्निदं वचनमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാ ജനമേജയ! വിദുരന്റെ ഹിതൈഷിയും വിശ്വസ്തനുമായ, തുരങ്കം തുരക്കുന്നതിൽ നിപുണനായ ഒരു ഖനകൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ ഒരുദിവസം ഏകാന്തത്തിൽ പാണ്ഡവരെ കണ്ടുമുട്ടി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 2
प्रहितो विदुरेणास्मि खनक: कुशलो हाहम् | पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति कि करवाणि व:
ഖനകൻ പറഞ്ഞു—“വിദുരൻ എന്നെ അയച്ചതാണ്. തുരങ്കം തുരക്കുന്നതിൽ ഞാൻ നിപുണനാണ്. പാണ്ഡവർക്ക് പ്രിയവും ഹിതകരവുമായ കാര്യം ചെയ്യാനാണ് ഞാൻ വന്നത്; അതിനാൽ പറയുക—ഞാൻ നിങ്ങളെ എങ്ങനെ സേവിക്കണം?”
Verse 3
प्रच्छन्नं विदुरेणोक्त: श्रेयस्त्वमिति पाण्डवान् | प्रतिपादय विश्वासादिति कि करवाणि व:
അവൻ പറഞ്ഞു—“വിദുരൻ എന്നോട് രഹസ്യമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—‘പാണ്ഡവരുടെ ശ്രേയസ്സിനായി പ്രവർത്തിക്ക. വാരണാവതത്തിലേക്ക് പോയി അവരുടെ വിശ്വാസം നേടി അവരുടെ ഹിതം ഉറപ്പാക്കുക.’ അതിനാൽ കല്പിക്കൂ—ഞാൻ നിങ്ങള്ക്കായി എന്ത് ചെയ്യണം?”
Verse 4
! कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्यां पुरोचन: । भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम्,“इसी कृष्णपक्षकी चतुर्दशीकी रातको पुरोचन आपके घरके दरवाजेपर आग लगा देगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശിയുടെ ഈ രാത്രിയിൽ പുരോചനൻ നിന്റെ ഭവനദ്വാരത്തിൽ അഗ്നി കൊളുത്തും.
Verse 5
मात्रा सह प्रदग्धव्या: पाण्डवा: पुरुषर्षभा: । इति व्यवसितं तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते:,दुर्बद्धि दुर्योधनकी यह चेष्टा है कि नरश्रेष्ठ पाण्डव अपनी माताके साथ जला दिये जायूँ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ ദുര്മതി ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ചു— ‘പുരുഷർഷഭന്മാരായ പാണ്ഡവരെ അവരുടെ മാതാവിനോടുകൂടെ ദഹിപ്പിക്കണം.’
Verse 6
किंचिच्च विदुरेणोक्तो म्लेच्छवाचासि पाण्डव | त्वया च तत् तथेत्युक्तमेतद् विश्वासकारणम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാണ്ഡവാ, വിദുരൻ മ്ലേച്ഛവാചയിൽ നിന്നോട് ചില സൂചനകൾ പറഞ്ഞു; നീ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അത് അംഗീകരിച്ചു— വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കാനാണ് ഞാൻ ഇത് പറയുന്നത്.
Verse 7
उवाच त॑ सत्यधृति: कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै
അപ്പോൾ സത്യധൃതിയുള്ള കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ അവനോട് പറഞ്ഞു— ‘സൗമ്യാ, നിന്നെ ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു; നീ വിദുരന്റെ സുഖൃത്ത് തന്നെയാണ്.’
Verse 8
शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम् । न विद्यते कवे: किंचिदविज्ञातं प्रयोजनम्
‘നീ ശുചിയായ ആചാരമുള്ളവനും വിശ്വസ്തനും പ്രിയങ്കരനും ആകുന്നു; എന്നും ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനും. ആ ജ്ഞാനി (വിദുരൻ)ക്ക് ഞങ്ങളുടെ യാതൊരു ഉദ്ദേശ്യവും അജ്ഞാതമല്ല.’
Verse 9
यथा तस्य तथा नस्त्व॑ं निर्विशेषा वयं त्वयि | भवतश्च यथा तस्य पालयास्मान् यथा कवि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നീ അവനോട് എങ്ങനെ ആദരണീയനും വിശ്വസനീയനും ആണോ, അതുപോലെ ഞങ്ങളോടും ആയിരിക്കണം. നിനക്കുറിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ഭേദവും ഇല്ല; ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുപോലെ നിനക്കാശ്രയിക്കുന്നു. അവൻ ഞങ്ങളെ എങ്ങനെ സംരക്ഷിച്ച് നയിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ നീയും ജ്ഞാനിയായ രക്ഷകനായി ഞങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 10
इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मति: । पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्स्य शासनात्,“यह घर आग भड़कानेवाले पदार्थोंसे बना है। हमारा विश्वास है कि दुर्योधनके आदेशसे पुरोचनने हमारे लिये ही इसे बनवाया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇത് തീ പിടിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിച്ച അഭയഗൃഹമാണ്; നമ്മുടെ നാശത്തിനായിട്ടാണ് ഇത് ഉദ്ദേശിച്ചത്. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ (ദുര്യോധനൻ) നൽകിയ കല്പനപ്രകാരം പുരോചനൻ പ്രത്യേകമായി നമ്മുടെ വേണ്ടിയാണിത് പണിതതെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
Verse 11
स पाप: कोषवांश्वैव ससहायश्च दुर्मति: । अस्मानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रबाधते,“पापी दुर्योधनके पास खजाना है और उसके बहुत-से सहायक भी हैं; इसीलिये वह दुर्बुद्धि पापात्मा सदा हमें सताया करता है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പാപി ധനഭണ്ഡാരമുള്ളവനും അനേകം സഹായികളുള്ളവനും ആകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആ ദുർമതി പാപാത്മാവ് നിത്യം ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 12
स भवान् मोक्षयत्वस्मान् यत्नेनास्माद् हुताशनात् । अस्मास्विह हि दग्धेषु सकाम: स्यात् सुयोधन:
നിങ്ങൾ പരിശ്രമത്തോടെ ഞങ്ങളെ ഈ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം; കാരണം ഞങ്ങൾ ഇവിടെ ദഗ്ധരായാൽ സുയോധനന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകും.
Verse 13
समृद्धमायुधागारमिदं तस्य दुरात्मन: । वप्रान्तं निष्प्रतीकारमाश्रित्येदं कृतं महत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ആ ദുരാത്മാവിന്റെ സമൃദ്ധമായ ആയുധശാലയാണ്; ആയുധങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്. ഇതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ മഹത്തായ ഗൃഹം പണിതിരിക്കുന്നത്. മതിലിന്റെ അരികിൽ എവിടെയും പുറത്തേക്കുള്ള വഴി ഇല്ല—ഒരു പ്രതിവിധിയും ഇല്ല. അതിനാൽ ദുര്യോധനൻ പൂർത്തിയാക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന ആ അശുഭകൃത്യം വിദുരന് മുൻകൂട്ടി അറിയാമായിരുന്നിരിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ മുമ്പേ അറിയിച്ചത്.
Verse 14
इदं तदशुभं॑ नूनं तस्य कर्म चिकीर्षितम् । प्रागेव विदुरो वेद तेनास्मानन्वबोधयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിശ്ചയമായും ഇതുതന്നെയാണ് അവൻ നടത്താൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന ആ അശുഭകർമ്മം. വിദുരൻ അത് മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ മുന്നറിയിപ്പു നൽകി അറിയിച്ചത്.
Verse 15
सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान् पुरा । पुरोचनस्याविदितानस्मांस्त्वं प्रतिमोचय
ഹേ ക്ഷത്താ! നിങ്ങൾ പണ്ടേ കണ്ടിരുന്ന ആ വിപത്തുതന്നെ ഇന്ന് ഞങ്ങളിലേക്കെത്തിയിരിക്കുന്നു. പുരോചനന് ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിയാതെ ഇരിക്കുവാൻ വിധം, ഈ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ മോചിപ്പിക്കണമേ.
Verse 16
स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यत्नमास्थित: । परिखामुत्किरन्नाम चकार च महाबिलम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് കുഴിയെടുക്കുന്നവൻ കാര്യസിദ്ധിക്കായി പരിശ്രമിച്ചു. കുഴി വൃത്തിയാക്കുന്നതെന്ന വ്യാജേന അവൻ ഒരു മഹാ തുരങ്കം ഒരുക്കി.
Verse 17
चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्येनातिमहद् बिलम् । कपाटसयुक्तमज्ञातं सम॑ भूम्याश्व भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ! ആ ഭവനത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ അവൻ അതിവലിയ ഒരു തുരങ്കം ഉണ്ടാക്കി. അതിന്റെ വായിൽ കതകുകൾ ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഭൂമിയോടൊപ്പമായതിനാൽ ആരും തിരിച്ചറിയാനായില്ല.
Verse 18
पुरोचनभयादेव व्यदधात् संवृतं मुखम् । स तस्य तु गृहद्वारि वसत्यशुभधी: सदा । तत्र ते सायुधा: सर्वे वसन्ति सम क्षपां नूप
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പുരോചനനെ ഭയന്ന് കുഴിയെടുക്കുന്നവൻ തുരങ്കത്തിന്റെ വായ് അടച്ചു. അശുഭബുദ്ധിയുള്ള പുരോചനൻ എപ്പോഴും ആ വീട്ടുവാതിലിൽ തന്നെയിരുന്നു; ഹേ നൃപാ! പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും ആയുധധാരികളായി അതേ വാതിലിൽ തന്നെ രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരൂകരായി കഴിഞ്ഞു.
Verse 19
दिवा चरन्ति मृगयां पाण्डवेया वनाद् वनम् | विश्वस्तवदविश्वस्ता वज्चयन्त: पुरोचनम् । अतुष्टा तुष्टवद् राजन्नूषु: परमविस्मिता:
പകൽ പാണ്ഡവർ വേട്ടയുടെ വ്യാജേന കാട്ടിൽ നിന്ന് കാട്ടിലേക്കു സഞ്ചരിച്ചു. ഉള്ളിൽ അവിശ്വാസത്തോടെ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയിലായിരുന്നിട്ടും, പുറത്ത് വിശ്വസിക്കുന്നവരെപ്പോലെ പെരുമാറി പുരോചനനെ വഞ്ചിച്ചു. രാജാവേ, തൃപ്തിയില്ലാതിരുന്നിട്ടും തൃപ്തരെന്നപോലെ താമസിച്ചു; ഭയവും സംശയവും നിയന്ത്രിച്ച് അത്യന്തം ജാഗ്രതയുള്ള വിസ്മയാവസ്ഥയിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 20
न चैनानन्वबुध्यन्त नरा नगरवासिन: । अन्यत्र विदुरामात्यात् तस्मात् खनकसत्तमात्,विदुरके मन्त्री और खोदाईके काममें श्रेष्ठ उस खनकको छोड़कर नगरके निवासी भी पाण्डवोंके विषयमें कुछ नहीं जान पाते थे
നഗരവാസികളായ ആളുകൾക്ക് പാണ്ഡവരെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിവായില്ല; വിദുരന്റെ മന്ത്രിയായ ആ ശ്രേഷ്ഠ ഖനകനെയൊഴികെ.
Verse 145
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत जदुगृहपर्वमें भीमसेन-युधिष्ठिर-संवादविषयक एक सौ पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ അന്തർഗതമായ ജതുഗൃഹപർവത്തിൽ ഭീമസേന–യുധിഷ്ഠിര സംവാദവിഷയക നൂറ്റി നാൽപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 146
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि जतुगृहवासे षट्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुयृहपर्वमें जतुग॒ह्ववासविषयक एक सौ छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ ജതുഗൃഹപർവത്തിൽ ജതുഗൃഹവാസവിഷയക നൂറ്റി നാൽപ്പത്തിയാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a crisis-choice between preserving the father (as protector and guarantor of household stability) and relinquishing the daughter, justified through lineage continuity and the maintenance of ancestral obligations.
Dharma is shown as situational deliberation: the text models how people argue from social roles, dependency, and long-term communal consequences when immediate options are constrained.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-level function is structural—intensifying ethical stakes before Kuntī’s intervention and signaling a transition from grief-based discourse to decisive action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.